Socjologia modalna a socjologia klasyczna

Abstrakt

Artykuł porównuje koncepcję socjologii modalnej z wybranymi nurtami socjologii klasycznej i współczesnej. Analizie poddano przede wszystkim koncepcje Durkheima, Webera, Simmla, Bourdieu, Sztompki oraz Luhmanna. Autor wskazuje, że socjologia modalna nie odrzuca dorobku socjologii klasycznej, lecz proponuje przesunięcie poziomu analizy z badania struktur społecznych na badanie warunków reprodukcji samych struktur. W rezultacie społeczeństwo jawi się nie jako zbiór ludzi, instytucji czy komunikacji, lecz jako proces autopoietycznej reprodukcji przestrzeni możliwości społecznych.

1. Problem społeczeństwa

Klasyczna socjologia próbowała odpowiedzieć na pytanie:

Czym jest społeczeństwo?

Powstały trzy główne odpowiedzi.

Społeczeństwo jest:

• zbiorem faktów społecznych, 

• przestrzenią działań społecznych, 

• siecią relacji. 

Socjologia modalna proponuje pytanie odmienne:

Jak reprodukują się warunki istnienia społeczeństwa?

Przesunięcie to wydaje się niewielkie.

W rzeczywistości zmienia cały punkt ciężkości analizy.

2. Durkheim: społeczeństwo jako fakt

Dla Émile Durkheim społeczeństwo posiada własną rzeczywistość.¹

Fakty społeczne wywierają nacisk na jednostki.

Normy, obyczaje i instytucje istnieją niezależnie od indywidualnej świadomości.

Socjologia modalna zgadza się z tym stanowiskiem jedynie częściowo.

Nie pyta bowiem przede wszystkim o istnienie faktów społecznych.

Pyta o mechanizmy reprodukujące możliwość ich istnienia.

3. Weber: społeczeństwo jako sens

Dla Max Weber podstawą socjologii jest sens działania społecznego.²

Społeczeństwo istnieje dzięki temu, że ludzie przypisują własnym działaniom określone znaczenia.

Jest to ważny krok w stronę semantycznego rozumienia rzeczywistości społecznej.

Jednak Weber pozostawia w centrum podmiot.

Socjologia modalna przesuwa uwagę z podmiotu na proces reprodukcji warunków sensowności.

4. Simmel: społeczeństwo jako relacja

Szczególnie blisko socjologii modalnej znajduje się Georg Simmel.³

Dla Simmla społeczeństwo nie jest substancją.

Jest procesem relacyjnym.

Powstaje poprzez nieustanne tworzenie więzi, zależności i oddziaływań.

To właśnie tutaj pojawia się przejście:

obiekt → relacja

które później stanie się jednym z ważnych motywów logodygmatu.

Jednak nawet Simmel nie analizuje warunków reprodukcji samych relacji.

5. Bourdieu: społeczeństwo jako reprodukcja

Najbliżej logodygmatu znajduje się prawdopodobnie Pierre Bourdieu.⁴

Jego pojęcia:

• habitusu, 

• pola, 

• kapitału symbolicznego, 

opisują mechanizmy samoodtwarzania się struktur społecznych.

Społeczeństwo reprodukuje własne warunki poprzez działania jednostek.

Jednostki reprodukują społeczeństwo poprzez habitus.

Socjologia modalna przejmuje tę intuicję, ale rozszerza ją poza pole społeczne.

6. Luhmann: społeczeństwo jako autopoiesis

Najbardziej oczywistym punktem odniesienia jest Niklas Luhmann.⁵

Dla Luhmanna społeczeństwo nie składa się z ludzi.

Społeczeństwo składa się z komunikacji.

Komunikacja reprodukuje komunikację.

System reprodukuje system.

Jest to klasyczna postać autopoiesis.

Socjologia modalna przejmuje od Luhmanna ideę samoreprodukcji, lecz przesuwa analizę na poziom wyższy.

Przedmiotem badania stają się nie tylko komunikacje, ale także warunki umożliwiające ich legitymizację.

7. Sztompka: społeczeństwo jako proces

Podobne intuicje odnajdujemy u Piotr Sztompka.⁶

Społeczeństwo nie jest rzeczą.

Jest procesem.

Powstaje poprzez ciągłe stawanie się.

Socjologia modalna przyjmuje tę perspektywę dynamiczną, ale pyta dodatkowo:

Jakie struktury organizują możliwość tego stawania się?

8. Punkt różnicy

Tutaj ujawnia się zasadnicza nowość socjologii modalnej.

Socjologia klasyczna badała:

• normy, 

• działania, 

• relacje, 

• instytucje, 

• komunikacje. 

Socjologia modalna bada:

• warunki prawdziwości, 

• warunki wartości, 

• warunki legitymizacji, 

• warunki rozpoznawalności, 

• warunki uczestnictwa. 

Przedmiotem analizy nie jest więc sama struktura społeczna.

Przedmiotem analizy stają się warunki możliwości struktury społecznej.

9. Społeczeństwo jako przestrzeń możliwości

W logodygmacie społeczeństwo nie jest wyłącznie zbiorem aktualnych relacji.

Jest przestrzenią możliwości.

Każda kultura określa:

• jakie role są możliwe, 

• jakie zachowania są dopuszczalne, 

• jakie wartości są uznawane, 

• jakie formy życia są legitymizowane. 

Społeczeństwo staje się organizacją przestrzeni możliwego działania.

10. Meta-struktura społeczna

Kluczowym elementem socjologii modalnej jest pojęcie meta-struktury.

Nie obserwujemy bezpośrednio meta-struktury.

Obserwujemy jej materializacje:

• język, 

• wychowanie, 

• religię, 

• politykę, 

• prawo, 

• kulturę, 

• media. 

Poszczególne społeczeństwa mogą różnić się formami.

Jednocześnie mogą reprodukować podobne struktury organizacji przestrzeni społecznej.

11. Logodygmat socjologiczny

Schemat socjologii klasycznej można zapisać następująco:

Jednostka

↓

Relacje

↓

Instytucje

↓

Społeczeństwo

Natomiast socjologia modalna proponuje:

Meta-struktura

↓

Kultura

↓

Przestrzeń społeczna

↓

Jednostka

↓

Reprodukcja meta-struktury

Społeczeństwo staje się procesem reprodukcji warunków własnego istnienia.

12. Wnioski

Durkheim badał fakty społeczne.

Weber badał sens działania.

Simmel badał relacje.

Bourdieu badał reprodukcję habitusu.

Luhmann badał autopoiesis komunikacji.

Sztompka badał procesualność społeczeństwa.

Socjologia modalna nie odrzuca żadnego z tych stanowisk.

Próbuje jednak przesunąć analizę na poziom wyższy.

Nie pyta:

Jak działa społeczeństwo?

Pyta:

Jak reprodukowane są warunki możliwości społeczeństwa?

W tym sensie socjologia modalna stanowi próbę połączenia socjologii, semiotyki, teorii komunikacji, antropologii i teorii autopoiesis w jedną teorię reprodukcji przestrzeni społecznej.

Przypisy

1. Émile Durkheim, Les Règles de la méthode sociologique (1895). 

2. Max Weber, Wirtschaft und Gesellschaft (1922). 

3. Georg Simmel, Soziologie (1908). 

4. Pierre Bourdieu, La reproduction (1970), Le sens pratique (1980). 

5. Niklas Luhmann, Soziale Systeme (1984). 

6. Piotr Sztompka, Socjologia zmian społecznych (2005). 

Uwaga krytyczna

Najbardziej oryginalnym elementem tej koncepcji nie jest sama autopoiesis ani reprodukcja struktur społecznych — te są obecne już u Bourdieu i Luhmanna. Nowość pojawia się w momencie, gdy przedmiotem analizy stają się nie struktury społeczne jako takie, lecz warunki reprodukcji prawdy, wartości, legitymizacji i rozpoznawalności, które następnie materializują się w kulturze, polityce, pedagogice, religii i instytucjach społecznych. To właśnie ten poziom można nazwać właściwym logodygmatem socjologicznym.