Psychologia społeczna modalna: logodygmat i autopoietyczna organizacja psychiki społecznej

Abstrakt

Artykuł rozwija koncepcję psychologii społecznej modalnej jako kolejnego poziomu logodygmatu. Punktem wyjścia jest pytanie o relację pomiędzy strukturą społeczną a psychiką jednostki. Klasyczna psychologia społeczna bada wpływ grupy na zachowanie człowieka, natomiast psychologia społeczna modalna analizuje proces reprodukcji struktur społecznych wewnątrz psychiki. W tym ujęciu emocje, przekonania, lęki, autorytety oraz wzorce zachowań nie są wyłącznie własnościami jednostki, lecz elementami szerszych procesów autopoietycznych. Społeczeństwo reprodukuje własne warunki istnienia poprzez kulturę, komunikację, wychowanie i organizację psychiki społecznej.

1. Problem psychiki społecznej

Socjologia bada społeczeństwo.

Psychologia bada człowieka.

Pomiędzy nimi istnieje jednak obszar pośredni.

Nie można wyjaśnić społeczeństwa bez psychiki.

Nie można wyjaśnić psychiki bez społeczeństwa.

Powstaje pytanie:

W jaki sposób struktury społeczne stają się strukturami psychicznymi?

To właśnie stanowi przedmiot psychologii społecznej modalnej.

2. Klasyczna psychologia społeczna

Klasyczna psychologia społeczna koncentrowała się na wpływie grupy na jednostkę.

Badano:

• konformizm, 

• autorytet, 

• przywództwo, 

• stereotypy, 

• uprzedzenia, 

• procesy grupowe. 

Eksperymenty Ascha, Milgrama czy Zimbardo pokazały, że człowiek często zachowuje się inaczej w grupie niż w izolacji.¹

Jednak pytanie logodygmatu jest szersze.

Nie brzmi:

Jak grupa wpływa na człowieka?

Lecz:

Jak społeczeństwo reprodukuje własną strukturę poprzez psychikę człowieka?

3. Psychika jako środowisko społeczne

Psychologia klasyczna często traktuje psychikę jako własność jednostki.

Psychologia społeczna modalna przyjmuje perspektywę relacyjną.

Lęki.

Pragnienia.

Autorytety.

Normy.

Tożsamości.

Nie powstają w próżni.

Powstają wewnątrz określonej przestrzeni społecznej.

Psychika staje się miejscem materializacji procesów społecznych.

4. Internalizacja

Kluczowym mechanizmem jest internalizacja.

Norma społeczna nie działa dlatego, że jest zapisana.

Działa dlatego, że zostaje uwewnętrzniona.

Społeczeństwo nie musi stale zmuszać człowieka do określonych zachowań.

Wystarczy, że człowiek zacznie sam reprodukować oczekiwany wzorzec.

W tym sensie struktura społeczna przechodzi do wnętrza psychiki.

5. Habitus i psychika

W tym miejscu szczególnego znaczenia nabiera koncepcja habitusu rozwijana przez Pierre Bourdieu.²

Habitus nie jest wyłącznie zbiorem poglądów.

Jest strukturą odruchów społecznych.

Człowiek spontanicznie uznaje pewne zachowania za naturalne.

Nie dlatego, że je przemyślał.

Dlatego, że zostały głęboko uwewnętrznione.

Psychologia społeczna modalna interpretuje habitus jako psychiczny mechanizm reprodukcji przestrzeni społecznej.

6. Syndrom sztokholmski

Szczególnie interesującym przypadkiem jest syndrom sztokholmski.³

Klasyczna interpretacja mówi o identyfikacji ofiary z agresorem.

W perspektywie modalnej jest to szczególny przypadek bardziej ogólnego procesu.

Powstaje układ:

zależność

↓

adaptacja

↓

identyfikacja

↓

legitymizacja źródła nacisku

Mechanizm ten nie musi dotyczyć wyłącznie sytuacji porwania.

Może pojawiać się wszędzie tam, gdzie długotrwała zależność wymusza psychiczną reorganizację jednostki.

7. Semantyka behawioralna

W poprzednich analizach komunikacja była rozumiana jako organizacja znaczenia.

Psychologia społeczna odsłania dodatkowy poziom.

Znaczenie organizuje również zachowanie.

Słowa takie jak:

• bezpieczeństwo, 

• odpowiedzialność, 

• solidarność, 

• zagrożenie, 

• postęp 

nie są wyłącznie opisami.

Uruchamiają określone reakcje emocjonalne i społeczne.

Można mówić o semantyce behawioralnej.

Znaczenie staje się mechanizmem organizacji działania.

8. Autorytet

Jednym z najważniejszych mechanizmów psychiki społecznej jest autorytet.

Eksperymenty Stanley Milgram pokazały, że ludzie są skłonni wykonywać działania sprzeczne z własnymi przekonaniami, jeśli zostaną one legitymizowane przez uznane źródło autorytetu.⁴

Autorytet nie działa wyłącznie poprzez przymus.

Działa poprzez organizację psychicznej przestrzeni dopuszczalności.

9. Konformizm

Podobny mechanizm występuje w konformizmie.

Badania Solomon Asch wykazały, że jednostki często dostosowują własne sądy do opinii większości.⁵

Nie chodzi wyłącznie o strach.

Chodzi o potrzebę uczestnictwa.

Psychika społeczna organizuje człowieka jako uczestnika wspólnoty.

10. Nieświadomość społeczna

W tym miejscu psychologia społeczna spotyka się z tradycją rozwijaną przez Carl Jung.⁶

Społeczne wzorce nie zawsze są świadome.

Często funkcjonują jako:

• archetypy, 

• symbole, 

• schematy interpretacyjne, 

• afektywne struktury reakcji. 

Społeczeństwo działa nie tylko poprzez normy.

Działa również poprzez nieświadome wzorce rozpoznawania rzeczywistości.

11. Psychika jako autopoiesis

Psychika nie jest biernym odbiorcą wpływów społecznych.

Uczestniczy w ich reprodukcji.

Jednostka przekazuje dalej:

• język, 

• normy, 

• emocje, 

• wzory zachowań, 

• sposoby interpretacji świata. 

W ten sposób psychika reprodukuje społeczeństwo, które wcześniej reprodukowało psychikę.

Powstaje proces autopoietyczny.

12. Logodygmat psychologiczny

Logodygmat psychologii społecznej można przedstawić następująco:

Meta-struktura

↓

Kultura

↓

Komunikacja

↓

Socjalizacja

↓

Struktura psychiczna

↓

Zachowanie

↓

Reprodukcja meta-struktury

Psychika nie znajduje się poza społeczeństwem.

Jest jednym z jego głównych mechanizmów reprodukcji.

13. Wnioski

Psychologia społeczna modalna nie bada wyłącznie emocji, przekonań i zachowań jednostek.

Bada proces, poprzez który społeczeństwo organizuje własną obecność w psychice człowieka.

Konformizm.

Autorytet.

Internalizacja.

Semantyka behawioralna.

Nieświadomość społeczna.

Wszystkie te zjawiska okazują się elementami jednego procesu.

Społeczeństwo reprodukuje własne struktury poprzez psychikę.

Psychika reprodukuje społeczeństwo poprzez zachowanie.

Dlatego podstawowe pytanie psychologii społecznej modalnej nie brzmi:

Dlaczego człowiek zachowuje się w określony sposób?

Lecz:

W jaki sposób struktury społeczne stają się strukturami psychicznymi i reprodukują się poprzez działanie człowieka?

W tym sensie psychika społeczna stanowi brakujące ogniwo pomiędzy antropologią, pedagogiką, socjologią i polityką modalną.

Przypisy

1. Solomon Asch, Opinions and Social Pressure (1955); Stanley Milgram, Behavioral Study of Obedience (1963); Philip Zimbardo, The Lucifer Effect (2007). 

2. Pierre Bourdieu, Le sens pratique (1980). 

3. Stockholm Syndrome – pojęcie wprowadzone po wydarzeniach w Sztokholmie w 1973 r. 

4. Stanley Milgram, Obedience to Authority (1974). 

5. Solomon Asch, Social Psychology (1952). 

6. Carl Jung, The Archetypes and the Collective Unconscious (1959). 

Bibliografia

• Solomon Asch, Opinions and Social Pressure. 

• Stanley Milgram, Obedience to Authority. 

• Philip Zimbardo, The Lucifer Effect. 

• Pierre Bourdieu, Le sens pratique. 

• Carl Jung, The Archetypes and the Collective Unconscious. 

• Erich Fromm, Escape from Freedom. 

• Gustave Le Bon, Psychologie des foules. 

• Serge Moscovici, Social Representations.