Abstrakt
Artykuł rozwija koncepcję logodygmatu relacyjności jako wspólnej płaszczyzny analizy prawa, ekonomii i polityki. Punktem wyjścia jest krytyka substancjalnego rozumienia norm, wartości i instytucji społecznych. W klasycznych teoriach norma postrzegana jest jako byt względnie statyczny, którego znaczenie istnieje niezależnie od procesu stosowania. Autor proponuje odmienne ujęcie: norma stanowi jedynie przestrzeń możliwości aktualizacji, natomiast jej rzeczywiste znaczenie ujawnia się dopiero w relacyjnym procesie społecznym. Analiza prowadzi do wniosku, że nowoczesne społeczeństwa funkcjonują nie poprzez realizację gotowych norm, lecz poprzez nieustanną aktualizację potencjalności zawartych w normach, instytucjach i strukturach komunikacyjnych.
1. Problem normy
Nowoczesne społeczeństwa opierają się na normach.
Prawo posiada normy prawne.
Ekonomia posiada normy rachunkowe i fiskalne.
Polityka posiada normy konstytucyjne i proceduralne.
Dominujące pozostaje jednak założenie, że norma jest czymś gotowym i określonym jeszcze przed jej zastosowaniem.
W konsekwencji przyjmuje się milcząco:
norma
↓
zastosowanie
↓
rezultat
Logodygmat kwestionuje ten schemat.
2. Iluzja statyczności
Norma wydaje się statyczna.
Kodeks cywilny jest opublikowany.
Konstytucja jest opublikowana.
Ustawa podatkowa jest opublikowana.
Powstaje wrażenie, że ich znaczenie zostało ustalone.
Jednak doświadczenie praktyczne wskazuje coś przeciwnego.
Znaczenie norm ujawnia się dopiero w procesie.
Norma istnieje ex ante.
Jej znaczenie powstaje ex post.
3. Arystoteles i potencjalność
Źródła problemu można odnaleźć już u Aristotle.¹
Arystoteles odróżniał:
• dynamis (możność),
• energeia (aktualność).
Każda aktualność jest realizacją określonej możliwości.
Logodygmat proponuje zastosowanie tej intuicji do norm społecznych.
Norma nie jest gotową rzeczywistością.
Jest potencjalnością znaczenia.
4. Norma jako przestrzeń możliwości
Każda norma tworzy zbiór możliwych aktualizacji.
Przykładowo przepis prawa cywilnego nie determinuje jednego rozstrzygnięcia.
Tworzy przestrzeń dopuszczalnych interpretacji.
Podobnie stawka podatkowa nie determinuje jednego ciężaru ekonomicznego.
Tworzy przestrzeń możliwych skutków gospodarczych.
Norma jest więc bliższa możliwości niż gotowemu rezultatowi.
5. Prawo i kontradyktoryjność
Najwyraźniej problem ten ujawnia się w prawie.
Kodeks istnieje przed procesem.
Jednak rzeczywiste znaczenie normy ujawnia się dopiero poprzez:
• argumentację stron,
• materiał dowodowy,
• interpretację,
• orzeczenie.
Powstaje schemat:
Norma ex ante
↓
Proces
↓
Wyrok
↓
Norma ex post
To nie norma sama rozstrzyga spór.
Spór współtworzy znaczenie normy.
6. Ius operativum
W tym miejscu pojawia się ius operativum.
Klasyczna teoria prawa skupia się na normie.
Ius operativum skupia się na operacji.
Znaczenie normy nie jest wcześniejsze wobec procesu.
Znaczenie normy jest rezultatem procesu.
Prawo staje się organizacją aktualizacji.
7. Ekonomia i relacyjność
Analogiczny mechanizm występuje w ekonomii.
Przykładowo:
stawka CIT wynosi 19%.
Formalnie jest to wartość statyczna.
Jednak rzeczywisty ciężar podatkowy zależy od:
• płynności,
• struktury finansowania,
• kredytu,
• interpretacji przepisów,
• czasu realizacji należności.
Podatek ex ante nie jest jeszcze podatkiem ex post.
Tak jak norma prawna nie jest jeszcze rozstrzygnięciem.
8. PKB jako norma ekonomiczna
Podobny problem dotyczy PKB.
PKB wydaje się obiektywnym miernikiem gospodarki.
W rzeczywistości stanowi określoną formę reprezentacji.
Nie mierzy:
• płynności,
• stabilności,
• zdolności reprodukcyjnej,
• potencjalności rozwojowej.
Między wskaźnikiem a rzeczywistością istnieje relacja interpretacyjna.
PKB jest normą opisu.
Nie jest rzeczywistością gospodarczą.
9. Polityka i aktualizacja
Również polityka funkcjonuje w ten sposób.
Konstytucja określa formalny porządek państwa.
Jednak rzeczywiste funkcjonowanie systemu zależy od:
• kultury politycznej,
• mediów,
• relacji międzynarodowych,
• praktyki instytucji.
Formalny trójpodział władzy może istnieć w tekście konstytucji.
Nie oznacza to automatycznie jego rzeczywistego działania.
Między normą a aktualizacją istnieje przestrzeń relacyjna.
10. Wittgenstein i użycie
Problem ten przypomina intuicję Ludwig Wittgenstein.²
Znaczenie nie istnieje samo w sobie.
Znaczenie istnieje poprzez użycie.
Logodygmat proponuje analogiczną tezę:
Norma nie istnieje społecznie sama w sobie.
Norma istnieje poprzez aktualizację.
11. Fakt, prawda i norma
W poprzednich analizach wykazano, że:
• fakt wymaga organizacji faktualności,
• prawda wymaga organizacji prawdziwości,
• wartość wymaga organizacji legitymizacji.
Norma podlega temu samemu mechanizmowi.
Nie wystarczy jej ogłoszenie.
Potrzebna jest aktualizacja.
Norma staje się społeczną rzeczywistością dopiero wtedy, gdy zostanie włączona w proces relacyjny.
12. Relacyjna materializacja
Można więc mówić o relacyjnej materializacji normy.
Przebiega ona według schematu:
Norma
↓
Przestrzeń możliwości
↓
Interakcja społeczna
↓
Aktualizacja
↓
Materializacja
↓
Nowa norma operacyjna
To właśnie w tym procesie powstaje rzeczywiste znaczenie.
13. Logodygmat relacyjności
Schemat logodygmatu relacyjności można przedstawić następująco:
Potencjalność
↓
Norma
↓
Relacja
↓
Proces
↓
Aktualizacja
↓
Znaczenie
↓
Reprodukcja struktury
Norma jest początkiem procesu.
Nie jest jego końcem.
14. Wnioski
Prawo, ekonomia i polityka posiadają wspólną cechę.
Tworzą normy ex ante.
Jednak ich rzeczywiste znaczenie ujawnia się dopiero ex post.
Między normą a skutkiem istnieje przestrzeń relacyjna.
To właśnie ona organizuje:
• interpretację prawa,
• skuteczność podatków,
• funkcjonowanie instytucji,
• działanie systemów politycznych.
Logodygmat proponuje odejście od substancjalnego rozumienia normy na rzecz rozumienia operacyjnego.
Norma nie jest gotowym bytem społecznym.
Jest zorganizowaną potencjalnością aktualizacji.
Można więc sformułować zasadę logodygmatu relacyjności:
Znaczenie norm społecznych nie istnieje przed procesem ich stosowania, lecz powstaje w relacyjnej aktualizacji ex post.
W tym sensie nowoczesne społeczeństwo nie funkcjonuje poprzez realizację gotowych norm, lecz poprzez nieustanną materializację potencjalności zawartych w normach, instytucjach i strukturach komunikacyjnych.
Przypisy
1. Aristotle, Metafizyka, księga Θ.
2. Ludwig Wittgenstein, Philosophical Investigations.
3. Hans-Georg Gadamer, Truth and Method.
4. Niklas Luhmann, Das Recht der Gesellschaft.
5. Friedrich Hayek, Law, Legislation and Liberty.
Bibliografia
• Aristotle, Metafizyka.
• Ludwig Wittgenstein, Philosophical Investigations.
• Hans-Georg Gadamer, Truth and Method.
• Niklas Luhmann, Das Recht der Gesellschaft.
• Friedrich Hayek, Law, Legislation and Liberty.
• Hilary Putnam, Reason, Truth and History.
• Ludwik Fleck, Powstanie i rozwój faktu naukowego.
Komentarze
Pokaż komentarze