Fakt modalny: logodygmat i autopoietyczna organizacja faktualności

Abstrakt

Artykuł rozwija koncepcję faktu modalnego jako kolejnego poziomu logodygmatu. Punktem wyjścia jest rozróżnienie pomiędzy klasycznym rozumieniem faktu, obecnym w metafizyce realistycznej, a nowoczesnymi teoriami języka, komunikacji i poznania. Autor wskazuje, że klasyczna filozofia traktowała fakt jako wtórny wobec bytu, natomiast XX-wieczne zwroty językowe, semiotyczne i konstruktywistyczne przesunęły uwagę na proces organizacji faktualności. W rezultacie fakt nie jawi się już jako prosty element rzeczywistości, lecz jako aktualizacja określonej przestrzeni rozpoznawalności. Logodygmat nie neguje istnienia rzeczywistości, lecz bada autopoietyczne warunki, dzięki którym coś może zostać uznane za fakt.

1. Problem faktu

Większość sporów filozoficznych dotyczących poznania koncentrowała się wokół prawdy.

Pytano:

• czym jest prawda, 

• jak odróżnić prawdę od fałszu, 

• jakie są kryteria prawdziwości. 

Znacznie rzadziej pytano:

czym właściwie jest fakt?

Tymczasem zanim pojawi się prawda, musi pojawić się fakt.

Nie można bowiem uznać czegoś za prawdziwe lub fałszywe, jeżeli wcześniej nie zostało rozpoznane jako fakt.

Powstaje więc pytanie bardziej fundamentalne:

Jak coś staje się faktem?

2. Fakt w metafizyce klasycznej

W tradycji klasycznej pierwotny był byt.

Już Aristotle odróżniał rzecz od sądu o rzeczy.¹

Drzewo istnieje niezależnie od człowieka.

Natomiast zdanie:

„drzewo jest zielone”

stanowi już określoną relację poznawczą.

Fakt nie jest więc rzeczą.

Jest rozpoznanym stanem rzeczy.

Schemat klasyczny można przedstawić następująco:

byt

↓

stan rzeczy

↓

sąd

↓

prawda

Pierwotna pozostaje rzeczywistość.

Fakt jest jej poznawczą artykulacją.

3. Wittgenstein i przewrót faktualny

Radykalne przesunięcie pojawia się u Ludwig Wittgenstein.

W pierwszym zdaniu Traktatu logiczno-filozoficznego czytamy:

„Świat jest wszystkim, co jest faktem”.

Kilka tez dalej:

„Świat jest ogółem faktów, nie rzeczy”.²

To jedno z najbardziej rewolucyjnych zdań XX-wiecznej filozofii.

Nie rzeczy tworzą świat.

Świat jawi się jako układ faktów.

Oznacza to przesunięcie ontologiczne:

Arystoteles:

byt → fakt

Wittgenstein:

fakt → świat

Fakt staje się podstawową jednostką opisu rzeczywistości.

4. Fakt i znak

Jeszcze dalej prowadzi semiotyka.

Dla Umberto Eco człowiek nie spotyka świata bezpośrednio.³

Spotyka świat poprzez znaki.

W konsekwencji fakt nie pojawia się jako czysta dana rzeczywistości.

Pojawia się jako rezultat określonej organizacji znakowej.

Nie oznacza to negacji rzeczywistości.

Oznacza jedynie, że rzeczywistość staje się społecznie dostępna poprzez systemy znaczeń.

Fakt jest więc zawsze osadzony w procesie semiozy.

5. Fakt a gra językowa

Podobny problem pojawia się u późnego Wittgensteina.

Znaczenie nie istnieje poza użyciem.

Również fakt nie funkcjonuje poza określoną grą językową.

To samo zdarzenie może zostać opisane na wiele sposobów.

Każdy opis organizuje nieco inną faktualność.

Nie zmienia to rzeczywistości.

Zmienia sposób jej rozpoznawania.

6. Fakt naukowy

Szczególnie dobrze widać to w historii nauki.

Ludwik Fleck zauważał, że fakty naukowe nie pojawiają się w próżni.⁴

Każda wspólnota badawcza posiada:

• styl myślowy, 

• język, 

• metody obserwacji, 

• kryteria dowodu. 

To one określają, co może zostać uznane za fakt naukowy.

Podobne intuicje rozwijał później Thomas Kuhn.

Zmiana paradygmatu nie zmienia wyłącznie teorii.

Zmienia również przestrzeń faktualności.

7. Fakt i obserwator

Jeszcze bardziej interesująca sytuacja pojawia się w fizyce kwantowej.

Werner Heisenberg pokazał, że obserwacja nie jest całkowicie zewnętrzna wobec badanego układu.⁵

Klasyczny model zakładał:

rzeczywistość

↓

fakt

↓

obserwacja

Tymczasem mechanika kwantowa sugeruje:

możliwości

↓

obserwacja

↓

aktualizacja

↓

fakt

Fakt nie jest jedynie odkrywany.

Jest rezultatem określonego procesu aktualizacji.

8. Faktualność

W tym miejscu pojawia się pojęcie faktualności.

Nie chodzi już o pojedynczy fakt.

Chodzi o warunki, dzięki którym coś może zostać uznane za fakt.

Każde społeczeństwo organizuje własną przestrzeń faktualności.

Każda kultura określa:

• co jest widzialne, 

• co jest niewidzialne, 

• co jest oczywiste, 

• co jest niedopuszczalne jako fakt. 

Przedmiotem badania staje się nie fakt, lecz organizacja faktualności.

9. Fakt modalny

Fakt modalny nie oznacza faktu subiektywnego.

Nie oznacza również relatywizmu.

Jest to zaktualizowana postać określonej przestrzeni możliwości rozpoznawczych.

Fakt pojawia się wtedy, gdy:

• coś zostaje zaobserwowane, 

• zostaje nazwane, 

• zostaje zakomunikowane, 

• zostaje uznane za rozpoznawalne. 

Fakt jest więc jednocześnie poznawczy i społeczny.

10. Fakt a prawda

Klasyczna filozofia zakładała:

fakt

↓

prawda

↓

wartość

↓

działanie

Logodygmat proponuje model bardziej złożony:

meta-struktura

↓

przestrzeń rozpoznawalności

↓

fakt

↓

prawda

↓

wartość

↓

działanie

Prawda nie jest pierwszym poziomem poznania.

Poprzedza ją organizacja faktualności.

11. Fakt a polityka

W polityce szczególnie wyraźnie widać różnicę pomiędzy faktem a prawdą.

Wiele sporów nie dotyczy prawdziwości faktów.

Dotyczy tego, co w ogóle zostanie uznane za fakt.

Grupy społeczne konkurują nie tylko o interpretację rzeczywistości.

Konkurują również o organizację faktualności.

Stawką staje się widzialność określonych zdarzeń.

12. Fakt a komunikacja

Podobny proces zachodzi w komunikacji.

Nie wszystkie zdarzenia stają się faktami komunikacyjnymi.

Większość zdarzeń pozostaje niewidzialna.

Dopiero komunikacja nadaje im status faktualności.

W tym sensie komunikacja nie tylko przekazuje fakty.

Komunikacja współtworzy przestrzeń faktów.

13. Logodygmat faktualności

Schemat logodygmatu faktualności można przedstawić następująco:

Meta-struktura

↓

Przestrzeń rozpoznawalności

↓

Obserwacja

↓

Semioza

↓

Fakt

↓

Prawda

↓

Wartość

↓

Działanie

Fakt nie jest początkiem procesu.

Jest pierwszą społeczną aktualizacją rzeczywistości.

14. Wnioski

Arystoteles badał relację pomiędzy bytem a sądem.

Wittgenstein uczynił fakt podstawową jednostką świata.

Eco pokazał rolę znaków w organizacji rozpoznania.

Fleck i Kuhn ujawnili historyczny charakter faktów naukowych.

Heisenberg odsłonił problem obserwatora.

Logodygmat proponuje kolejny poziom analizy.

Nie pyta:

Czy fakt jest prawdziwy?

Pyta wcześniej:

Jak organizowana jest faktualność?

W tym sensie fakt modalny nie jest alternatywą dla rzeczywistości.

Jest sposobem badania warunków, dzięki którym rzeczywistość staje się rozpoznawalna jako fakt.

Przypisy

1. Aristotle, Metafizyka, IV, 7. 

2. Ludwig Wittgenstein, Tractatus Logico-Philosophicus, tezy 1–1.1. 

3. Umberto Eco, A Theory of Semiotics. 

4. Ludwik Fleck, Powstanie i rozwój faktu naukowego. 

5. Werner Heisenberg, Physics and Philosophy. 

Bibliografia

• Aristotle, Metafizyka. 

• Ludwig Wittgenstein, Tractatus Logico-Philosophicus; Philosophical Investigations. 

• Umberto Eco, A Theory of Semiotics. 

• Ludwik Fleck, Powstanie i rozwój faktu naukowego. 

• Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions. 

• Werner Heisenberg, Physics and Philosophy. 

• Niklas Luhmann, Soziale Systeme.