Abstrakt
Artykuł rozwija koncepcję epistemologii modalnej akademii jako kolejnego poziomu logodygmatu. Punktem wyjścia jest obserwacja, że współczesna akademia nie pełni wyłącznie funkcji przekazywania wiedzy, lecz przede wszystkim reprodukuje określone modele poznawcze. W przeciwieństwie do klasycznego ideału uniwersytetu jako miejsca poszukiwania prawdy, nowoczesna akademia organizuje przestrzeń specjalizacji, wyznaczając granice tego, co może zostać uznane za problem naukowy, fakt, teorię czy prawdę. Autor analizuje ten proces w świetle Flecka, Kuhna, Putnama, Luhmanna oraz logodygmatu, proponując ujęcie akademii jako autopoietycznego systemu reprodukcji obserwatorów drugiego rzędu.
1. Problem akademii
Klasyczna filozofia nauki stawiała pytanie:
Jak zdobywać wiedzę?
Nowoczesna akademia coraz częściej odpowiada na inne pytanie:
Jak produkować specjalistów?
To przesunięcie wydaje się techniczne.
W rzeczywistości zmienia naturę całego procesu poznawczego.
Nie chodzi już wyłącznie o poznanie świata.
Chodzi o reprodukcję określonych sposobów jego obserwacji.
2. Uniwersytet klasyczny
W średniowiecznej tradycji uniwersytet miał charakter formacyjny.¹
Nie produkował ekspertów.
Kształtował człowieka zdolnego do uczestnictwa w porządku wiedzy.
Teolog.
Filozof.
Prawnik.
Lekarz.
Byli przede wszystkim uczestnikami określonego obrazu świata.
3. Akademia nowoczesna
Nowoczesna akademia rozwija inny model.
Podstawową kategorią staje się specjalizacja.
Powstają:
• wydziały,
• dyscypliny,
• subdyscypliny,
• specjalności,
• mikroobszary badawcze.
Wiedza ulega fragmentacji.
Jednocześnie rośnie zdolność reprodukcji ekspertów.
4. Specjalista jako funkcja
W logodygmacie specjalista nie jest wyłącznie osobą posiadającą wiedzę.
Jest funkcją poznawczą systemu.
Doktor prawa nie poznaje prawa w ogóle.
Poznaje określony model prawa.
Doktor ekonomii nie poznaje gospodarki jako całości.
Poznaje określony model gospodarki.
Doktor filozofii nie bada wszystkich możliwości myślenia.
Porusza się wewnątrz określonej tradycji pojęciowej.
Akademia produkuje więc nie tyle wiedzę, ile wyspecjalizowanych obserwatorów.
5. Fleck i kolektyw myślowy
Szczególnie ważne znaczenie posiada tutaj koncepcja Ludwik Fleck.²
Fleck zauważył, że fakty naukowe nie pojawiają się niezależnie od wspólnoty badawczej.
Każdy kolektyw myślowy posiada:
• własny język,
• własne problemy,
• własne kryteria dowodu,
• własne oczywistości.
Naukowiec nie obserwuje świata samodzielnie.
Obserwuje świat poprzez styl myślowy wspólnoty.
6. Kuhn i reprodukcja paradygmatu
Podobny mechanizm opisywał Thomas Kuhn.³
Paradygmat nie jest jedynie teorią.
Jest organizacją całej przestrzeni poznawczej.
Określa:
• jakie pytania są sensowne,
• jakie odpowiedzi są dopuszczalne,
• jakie problemy są naukowe,
• jakie fakty są istotne.
Akademia reprodukuje więc nie tylko wiedzę.
Reprodukuje paradygmat.
7. Putnam i model
W tym miejscu szczególnego znaczenia nabierają rozważania Hilary Putnam.⁴
Nie poznajemy rzeczywistości bezpośrednio.
Poznajemy ją poprzez modele.
Model nie jest prostym odbiciem świata.
Jest sposobem jego organizacji.
Student prawa poznaje model prawa.
Student ekonomii poznaje model gospodarki.
Student socjologii poznaje model społeczeństwa.
Wraz z wiedzą reprodukowany jest sposób obserwacji.
8. Akademia jako system autopoietyczny
Tutaj szczególnie przydatna staje się teoria Niklas Luhmann.⁵
System reprodukuje własne elementy.
Akademia reprodukuje:
• publikacje,
• stopnie naukowe,
• procedury recenzyjne,
• języki dyscyplinarne,
• kryteria naukowości.
Ale reprodukuje również obserwatorów.
Nowe pokolenie badaczy przejmuje istniejące sposoby widzenia rzeczywistości.
9. Akademia a homeostaza poznawcza
W tym sensie akademia działa podobnie jak społeczeństwo.
Społeczeństwo reprodukuje własną stabilność.
Akademia reprodukuje własną stabilność poznawczą.
Pojawiają się mechanizmy:
• uznania,
• awansu,
• prestiżu,
• cytowalności,
• zgodności metodologicznej.
Ich funkcją jest utrzymanie ciągłości systemu.
10. Problem prawdy
Z perspektywy epistemologii modalnej pojawia się pytanie:
Czy akademia reprodukuje prawdę?
Klasyczna odpowiedź brzmi:
tak.
Logodygmat proponuje odpowiedź bardziej ostrożną.
Akademia reprodukuje przede wszystkim warunki produkcji prawdy.
Nie jest to dokładnie to samo.
11. Problem faktualności
Podobnie wygląda kwestia faktów.
Akademia nie tylko bada fakty.
Organizuje faktualność.
Określa:
• co może być faktem,
• jakie obserwacje są dopuszczalne,
• jakie dane są istotne,
• jakie pytania warto zadawać.
W tym sensie uczestniczy w autopoietycznej organizacji faktualności.
12. Specjalizacja a ślepota poznawcza
Każda specjalizacja zwiększa zdolność obserwacji określonego fragmentu rzeczywistości.
Jednocześnie zmniejsza zdolność obserwacji całości.
Powstaje paradoks.
Im większa specjalizacja.
Tym większa możliwość odkryć lokalnych.
Ale również większe ryzyko utraty perspektywy ogólnej.
To właśnie dlatego współczesna akademia produkuje coraz więcej ekspertów i coraz mniej syntez.
13. Logodygmat akademii
Schemat epistemologii modalnej akademii można przedstawić następująco:
Meta-struktura poznawcza
↓
Paradygmat
↓
Model
↓
Program kształcenia
↓
Specjalizacja
↓
Ekspert
↓
Reprodukcja modelu
Akademia nie reprodukuje bezpośrednio rzeczywistości.
Reprodukuje modele jej obserwacji.
14. Wnioski
Klasyczny uniwersytet miał formować człowieka poszukującego prawdy.
Nowoczesna akademia coraz częściej formuje specjalistę reprodukującego określony model poznawczy.
Fleck pokazał rolę kolektywu myślowego.
Kuhn rolę paradygmatu.
Putnam rolę modelu.
Luhmann rolę autopoiesis.
Logodygmat proponuje ich syntetyczne ujęcie.
Nie pyta:
Czego uczy akademia?
Pyta:
Jakiego typu obserwatorów rzeczywistości reprodukuje akademia?
W tym sensie epistemologia modalna akademii nie jest teorią wiedzy w klasycznym znaczeniu.
Jest teorią reprodukcji modeli poznawczych, poprzez które społeczeństwo organizuje własne rozumienie świata.
Przypisy
1. Por. University of Bologna, tradycja uniwersytetu średniowiecznego; John Henry Newman, The Idea of a University.
2. Ludwik Fleck, Powstanie i rozwój faktu naukowego (1935).
3. Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions (1962).
4. Hilary Putnam, Reason, Truth and History (1981).
5. Niklas Luhmann, Soziale Systeme (1984).
Bibliografia
• Ludwik Fleck, Powstanie i rozwój faktu naukowego.
• Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions.
• Hilary Putnam, Reason, Truth and History.
• Niklas Luhmann, Soziale Systeme.
• John Henry Newman, The Idea of a University.
• Karl Popper, The Logic of Scientific Discovery.
Komentarze
Pokaż komentarze