Spiralność poznania. Próba metaepistemologicznego modelu rozwoju nauki

Abstrakt

Artykuł proponuje metaepistemologiczną interpretację spiralnego rozwoju wiedzy. Punktem wyjścia jest obserwacja, że rozwój logodygmatu nie przebiegał według klasycznego modelu dedukcyjnego, lecz poprzez kolejne studia przypadku prowadzące do reorganizacji samego aparatu pojęciowego. Autor wysuwa hipotezę, że mechanizm ten nie jest jedynie cechą jednego projektu badawczego, lecz może stanowić ogólną zasadę rozwoju nauki. Wiedza rozwija się nie liniowo ani wyłącznie rewolucyjnie, lecz spiralnie – poprzez ciągłą reorganizację przestrzeni możliwości poznawczych.

Słowa kluczowe: metaepistemologia, filozofia nauki, logodygmat, spiralność poznania, program badawczy, organizacja możliwości.

1. Problem

Klasyczna filozofia nauki proponowała różne modele rozwoju wiedzy.

Najbardziej wpływowe należą do:

falsyfikacjonizmu,

teorii rewolucji naukowych,

metodologii programów badawczych.

Łączy je wspólne założenie.

Rozwijają przede wszystkim relacje pomiędzy teorią a doświadczeniem.

Znacznie rzadziej pytają o organizację samej przestrzeni możliwości poznawczych.

2. Model liniowy

Najprostszy model rozwoju nauki można przedstawić następująco.

TEORIA

↓

PREDYKCJA

↓

EKSPERYMENT

↓

POTWIERDZENIE LUB ODRZUCENIE

Model ten dobrze opisuje wiele badań empirycznych.

Nie wyjaśnia jednak powstawania nowych kategorii pojęciowych.

3. Model rewolucyjny

W ujęciu Thomasa Kuhna rozwój nauki przebiega poprzez zmianę paradygmatów.

PARADYGMAT

↓

ANOMALIE

↓

REWOLUCJA

↓

NOWY PARADYGMAT

Zmianie ulega cała organizacja wiedzy.

Model ten nie opisuje jednak mechanizmu stopniowej rekonstrukcji aparatu pojęciowego.

4. Model spiralny

Analiza rozwoju logodygmatu prowadzi do odmiennego schematu.

TEORIA

↓

STUDIUM PRZYPADKU

↓

NOWE POJĘCIA

↓

REORGANIZACJA TEORII

↓

KOLEJNE STUDIUM PRZYPADKU

Każdy obrót spirali nie powtarza wcześniejszego etapu.

Rozszerza przestrzeń możliwości poznawczych.

5. Organizacja możliwości poznania

Najważniejszą konsekwencją modelu spiralnego jest zmiana przedmiotu analizy.

Nie rozwija się wyłącznie teoria.

Rozwija się organizacja możliwości poznawczych.

Nowe pojęcia nie są jedynie dodatkiem do wcześniejszego aparatu.

Zmieniają architekturę całej przestrzeni dalszych pytań.

Każde odkrycie reorganizuje nie tylko odpowiedzi.

Reorganizuje również zbiór problemów, które od tego momentu mogą zostać postawione.

6. Spiralność jako operator poznania

W proponowanym ujęciu spiralność nie oznacza prostego powrotu do wcześniejszych zagadnień.

Każdy kolejny obrót prowadzi do reorganizacji przestrzeni możliwości.

Powrót następuje na wyższym poziomie organizacji.

Spirala staje się operatorem organizacji poznania.

Nie opisuje jedynie historii nauki.

Opisuje mechanizm jej twórczego rozwoju.

7. Metaepistemologiczna konsekwencja

Jeżeli hipoteza jest trafna, rozwój nauki nie polega przede wszystkim na kumulowaniu informacji.

Polega na reorganizacji przestrzeni możliwości poznawczych.

Zmienia się nie tylko zakres wiedzy.

Zmienia się sposób organizowania przyszłego poznania.

Przedmiotem badań metaepistemologii staje się zatem nie pojedyncza teoria, lecz architektura możliwości tworzenia nowych teorii.

8. Autoreferencyjność logodygmatu

Logodygmat stanowi przykład własnej hipotezy.

Opisuje organizację przestrzeni możliwości.

Jednocześnie rozwija się poprzez ciągłą reorganizację własnej przestrzeni możliwości poznawczych.

Nie jest to jedynie cecha jednej teorii.

Może być przejawem bardziej ogólnej właściwości rozwoju wiedzy.

9. Program dalszych badań

Przyjęcie modelu spiralnego prowadzi do nowych pytań.

Czy wszystkie nauki rozwijają się spiralnie?

Czy istnieją różne typy spiral poznawczych?

Czy można badać tempo reorganizacji przestrzeni możliwości poznawczych?

Czy możliwe jest porównywanie programów badawczych pod względem potencjału reorganizacji?

Czy kryzysy naukowe są przede wszystkim kryzysami organizacji przestrzeni możliwości poznawczych?

Pytania te wyznaczają nowy program badań metaepistemologicznych.

10. Wnioski

Model spiralny nie stanowi konkurencji wobec falsyfikacjonizmu, teorii rewolucji naukowych ani metodologii programów badawczych.

Próbuje odpowiedzieć na pytanie bardziej ogólne.

Nie pyta przede wszystkim:

Jak rozwija się teoria?

Pyta:

Jak reorganizowana jest przestrzeń możliwości poznawczych umożliwiająca rozwój teorii?

Jeżeli hipoteza ta okaże się użyteczna, spiralność poznania może zostać potraktowana jako jedna z podstawowych kategorii metaepistemologii.

Przypisy

Karl Popper, The Logic of Scientific Discovery, Routledge, 1959.

Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions, University of Chicago Press, 1962.

Imre Lakatos, The Methodology of Scientific Research Programmes, Cambridge University Press, 1978.

Przedstawiony model spiralnego rozwoju wiedzy stanowi autorską hipotezę metaepistemologiczną rozwijaną w ramach projektu logodygmatu. Nie jest teorią historycznego rozwoju wszystkich nauk, lecz propozycją aparatu pojęciowego służącego analizie procesów organizacji poznania.