1. Człowiek nie posiada przekonań w próżni
W poprzednim tekście przyjęliśmy, że człowiek posiada:
sieć przekonań,
a nie jedynie:
zbiór niezależnych opinii.
Przekonania mają:
różną centralność,
różne genealogie,
różne związki z wartościami,
grupami
i:
obrazem własnego „ja”.
Pozostaje jednak następne pytanie:
w jakiej przestrzeni ta sieć jest podtrzymywana?
2. Przekonania wymagają środowiska reprodukcji
Człowiek:
czyta,
ogląda,
słucha,
rozmawia,
wyszukuje,
porównuje,
ignoruje,
udostępnia.
Każda z tych czynności uczestniczy w:
reprodukcji obrazu świata.
3. Nie wszyscy znajdują się w tej samej przestrzeni informacyjnej
Dwie osoby mogą:
mieszkać w jednym kraju,
posługiwać się tym samym językiem,
podlegać temu samemu prawu,
a mimo to codziennie otrzymywać:
niemal całkowicie różne zestawy informacji.
Jedna ogląda:
telewizję.
Druga:
YouTube.
Trzecia:
TikTok.
Czwarta:
portale informacyjne.
Piąta:
grupy w komunikatorach.
4. Kanał nie jest przezroczystą rurą
Klasyczna intuicja podpowiada:
nadawca → komunikat → kanał → odbiorca.
Ale kanał komunikacji:
nie tylko przenosi komunikat.
Może również:
selekcjonować,
skracać,
hierarchizować,
powtarzać,
personalizować,
opóźniać
i:
nadawać mu określoną formę.
5. Medium reorganizuje przekaz
To właśnie dlatego McLuhan mógł powiedzieć:
„the medium is the message”.
Nie musimy przyjmować jego tezy w formie absolutnej.
Wystarczy słabsza:
forma medium zmienia warunki, w których informacja może zostać odebrana i społecznie wykorzystana.[^1]
6. Książka i TikTok nie są równoważnymi kanałami
Ta sama treść przekazana jako:
dwudziestostronicowy artykuł,
trzyminutowy materiał,
piętnastosekundowy film,
nagłówek,
mem
nie jest odbierana:
w takich samych warunkach.
Zmieniają się:
czas,
kontekst,
gęstość argumentacji,
rola obrazu,
emocjonalność,
możliwość zatrzymania uwagi.
7. Pojawia się więc tożsamość komunikacyjna
Proponuję roboczą definicję:
Tożsamość komunikacyjna jest względnie trwałą organizacją kanałów, źródeł, kodów, autorytetów, grup odniesienia i praktyk komunikacyjnych, za pomocą których indywiduum lub grupa odbiera, selekcjonuje, interpretuje i reprodukuje swój obraz świata.
8. Nie chodzi tylko o medium
Tożsamość komunikacyjna obejmuje:
co czytam,
ale również:
czego nie czytam;
komu ufam,
ale również:
komu odmawiam wiarygodności;
gdzie szukam informacji,
ale również:
gdzie nigdy bym jej nie szukał.
9. Tożsamość przekonaniowa i komunikacyjna nie są tym samym
Możemy rozdzielić:
tożsamość przekonaniową
— w co wierzę;
oraz:
tożsamość komunikacyjną
— przez jakie środowisko informacyjne mój obraz świata jest regularnie reprodukowany.
10. Ale obie tworzą pętlę
Przekonania wpływają na:
wybór źródeł.
Źródła wpływają na:
kolejne przekonania.
Powstaje więc:
przekonania
↓
wybór kanału
↓
selekcja informacji
↓
interpretacja
↓
modyfikacja lub wzmocnienie przekonań
↓
kolejny wybór kanału.
11. Tożsamość komunikacyjna jest reprodukcyjna
Nie musi istnieć centralny podmiot, który codziennie mówi człowiekowi:
czytaj właśnie to.
Podmiot sam może:
odtwarzać swoje środowisko.
Otwiera:
te same portale,
ogląda:
tych samych twórców,
rozmawia:
z podobnymi osobami.
12. Ale środowisko również obserwuje odbiorcę
W komunikacji cyfrowej pojawia się nowa relacja.
Nie tylko:
odbiorca wybiera medium.
Medium obserwuje:
odbiorcę.
Rejestruje:
kliknięcia,
czas oglądania,
polubienia,
wyszukiwania,
subskrypcje,
pomijanie.
13. Kanał staje się adaptacyjny
Dawna gazeta:
drukowała ten sam numer
dla tysięcy osób.
Platforma cyfrowa może przedstawić:
każdej z nich
inny porządek treści.
Kanał przestaje być:
jednorodny.
Staje się:
rekurencyjny.
14. Odbiorca reorganizuje kanał, kanał reorganizuje odbiorcę
Powstaje:
użytkownik → zachowanie → dane → model → rekomendacja → nowe zachowanie.
To nie jest już:
prosty przekaz.
To:
pętla komunikacyjna.
15. Polska dobrze pokazuje zmianę medium
W kampanii prezydenckiej w 2025 r. CBOS stwierdził rekordowe znaczenie internetu jako źródła informacji wyborczej. Internet był głównym źródłem wiedzy politycznej dla osób poniżej 35. roku życia, podczas gdy osoby powyżej 55 lat częściej niż przeciętnie wskazywały telewizję.[^2]
16. Wiek staje się więc również zmienną komunikacyjną
Nie tylko dlatego, że:
młodsi i starsi mogą mieć inne interesy.
Także dlatego, że:
funkcjonują częściowo w innych:
ekosystemach informacyjnych.
17. Dane z 2026 r. pokazują skalę różnicy
Według CBOS z mediów społecznościowych korzystało w 2026 r.:
97% osób w wieku 18–24 lata,
ale:
30% osób mających co najmniej 65 lat.
Spośród użytkowników mediów społecznościowych 77% deklarowało, że przynajmniej czasami czerpie z nich informacje o bieżących wydarzeniach.[^3]
18. Mamy więc nie tylko różne poglądy
Mamy również:
różne sposoby:
dowiadywania się, co w ogóle się wydarzyło.
To wcześniejszy poziom niż:
interpretacja wydarzenia.
19. Agenda poprzedza ocenę
Zanim zapytamy:
co o X myślisz?
musi nastąpić:
czy X w ogóle pojawiło się w twoim polu uwagi?
To zasadnicze.
20. Pierwszą funkcją komunikacji jest widzialność
System komunikacyjny nie musi mówić:
„uznaj X za dobre”.
Może najpierw sprawić:
„zauważaj X wielokrotnie”.
Albo odwrotnie:
X może:
prawie nie występować.
21. Agenda-setting
Badania komunikowania politycznego od dawna opisują zjawisko:
agenda-setting.
Media mogą mieć wpływ nie tylko na to:
co ludzie myślą,
lecz przede wszystkim na to:
o czym myślą i jakie kwestie uznają za istotne.[^4]
22. Nie należy tego rozumieć mechanicznie
Widoczność tematu nie oznacza:
automatycznej zmiany poglądu.
Odbiorca może:
odrzucić przekaz,
zinterpretować go przeciwnie,
poszukać innego źródła.
Komunikacja organizuje:
warunki ekspozycji,
nie gwarantuje:
wyniku.
23. Przestrzeń komunikacyjna jest częścią przestrzeni społecznej
Człowiek funkcjonuje jednocześnie w przestrzeni:
geograficznej,
ekonomicznej,
zawodowej,
edukacyjnej,
pokoleniowej,
religijnej,
kulturowej,
medialnej.
Nie są one:
niezależne.
24. Bourdieu: przestrzeń społeczna
Pierre Bourdieu opisywał społeczeństwo jako:
przestrzeń relacji,
w której pozycja podmiotu zależy m.in. od:
struktury i wielkości różnych rodzajów kapitału:
ekonomicznego,
kulturowego,
społecznego,
symbolicznego.[^5]
25. Informacja również dociera poprzez pozycję społeczną
Wykształcenie,
zawód,
wiek,
środowisko,
miejsce zamieszkania
wpływają na:
dostępne kontakty,
styl języka,
zainteresowania,
wybór mediów.
Nie determinuje to:
poglądu.
Ale organizuje:
przestrzeń prawdopodobieństw.
26. „Elity kontra reszta” to model zbyt ubogi
Można zauważać różnice:
między osobami o różnym wykształceniu,
statusie zawodowym,
miejscu zamieszkania.
Ale sprowadzenie ich do:
„elity–lud”
gubi wiele wymiarów.
27. Współczesne elektoraty w Polsce są wielowymiarowe
Analiza CBOS z końca 2025 r. wskazywała różnice pomiędzy elektoratami m.in. pod względem:
wieku,
wykształcenia,
miejsca zamieszkania,
aktywności zawodowej,
religijności
i:
deklarowanej orientacji ideowej.
Przykładowo elektorat KO był w badaniu bardziej miejski i częściej posiadał wykształcenie wyższe niż populacja ogółem, natomiast w elektoracie PiS nadreprezentowani byli mieszkańcy wsi, osoby starsze i osoby bez wyższego wykształcenia.[^6] Jest to opis struktury badanych elektoratów, a nie stwierdzenie przyczyn preferencji poszczególnych osób.
28. Korelacja grupowa nie identyfikuje przyczyny indywidualnej
Jeżeli w grupie A częściej występuje:
cecha X
i:
preferencja Y,
nie wynika z tego:
X powoduje Y u każdej osoby.
To klasyczny problem:
wnioskowania z poziomu zbiorowości na jednostkę.
29. Przestrzeń społeczna działa wieloczynnikowo
Wiek może korelować z:
medium.
Medium z:
wyborem treści.
Miejsce zamieszkania z:
strukturą zawodową.
Struktura zawodowa z:
interesami ekonomicznymi.
Religijność z:
wartościami.
Wartości z:
interpretacją wydarzeń.
30. Nie ma więc jednego operatora politycznej tożsamości
Nie istnieje funkcja:
miejsce zamieszkania → głos.
Lepszy model wygląda:
genealogia + struktura społeczna + doświadczenie + wartości + sieć relacji + środowisko komunikacyjne + aktualna oferta polityczna → decyzja.
31. Polska posiada jednak szczególną geografiê historyczną
Granice dawnych:
zaborów,
II Rzeczypospolitej,
powojennych przesiedleń
pozostawiły:
różne genealogie instytucjonalne i społeczne.
Badania rzeczywiście wykrywają niektóre długotrwałe efekty tych historii.
32. Galicia jako przykład trwałości
Zagórski i Markowski wykazali, analizując wybory parlamentarne od 1989 r., że zamieszkanie na terenach byłej monarchii habsburskiej wiązało się z wyższą skłonnością do udziału w wyborach również po uwzględnieniu zmiennych socjodemograficznych.[^7]
To jest:
efekt historycznej genealogii.
Ale nie oznacza:
że „zabór austriacki nadal głosuje”.
33. Dziedzictwo historyczne nie jest genem
Może być przekazywane poprzez:
instytucje,
rodziny,
lokalne normy,
sieci społeczne,
praktyki obywatelskie,
religijność,
pamięć zbiorową.
To mechanizm:
transmisji kulturowej.
34. Jeszcze ciekawszy jest eksperyment przesiedleń
Po II wojnie światowej część mieszkańców historycznej Galicji została przesiedlona na nowe zachodnie tereny Polski.
Charnysh i Peisakhin wykorzystali różne sposoby osiedlenia tych osób jako naturalny eksperyment.
35. Wspólnota może przenosić wartości przez przestrzeń
Badanie wykazało, że potomkowie przesiedleńców żyjący w miejscowościach, gdzie migranci galicyjscy stanowili silną wspólnotę, zachowywali więcej cech wartości wiązanych przez autorów z historycznym dziedzictwem Galicji niż potomkowie osiedleni jako mniejszość.[^8]
To niezwykle ważne dla naszego modelu.
36. Historia nie musi być przywiązana do ziemi
Może być przenoszona przez:
ludzi i ich sieci.
Czyli:
tożsamość komunikacyjna wspólnoty może migrować.
To zmienia prostą teorię:
„miejsce → poglądy”.
37. Ziemie zachodnie są szczególnym przypadkiem
Na znacznej części ziem przyłączonych do Polski po 1945 r. nastąpiły:
masowe przesiedlenia
i:
głęboka wymiana populacji.
Dlatego współczesnej specyfiki tych regionów nie można po prostu wyprowadzać z:
dawnego zaboru pruskiego.
Powojenna migracja sama stworzyła:
nowe genealogie społeczne.[^9]
38. Mapa wyborcza jest palimpsestem
Nakładają się na niej:
zabory,
urbanizacja,
wojna,
przesiedlenia,
industrializacja PRL,
transformacja po 1989 r.,
migracje wewnętrzne,
rozwój metropolii,
religijność,
wykształcenie,
media cyfrowe.
Nie należy więc:
jednej warstwy uznać za całość.
39. Przestrzeń geograficzna staje się przestrzenią komunikacyjną
Dawniej sąsiedztwo oznaczało:
wysokie prawdopodobieństwo wspólnego:
kościoła,
rynku,
gazety,
zakładu pracy,
kręgu znajomych.
Internet:
częściowo rozrywa tę zależność.
40. Sąsiedzi mogą mieszkać informacyjnie daleko od siebie
Dwie osoby mieszkające:
w jednym bloku
mogą należeć do:
zupełnie różnych wspólnot komunikacyjnych.
Jedna codziennie uczestniczy w:
polskojęzycznej telewizji.
Druga:
anglojęzycznym YouTube.
Trzecia:
zamkniętych grupach społecznościowych.
41. Powstaje geografia niefizyczna
Możemy nazwać ją:
przestrzenią komunikacyjnej bliskości.
Dwie osoby oddalone o:
tysiąc kilometrów
mogą znajdować się informacyjnie:
bliżej siebie
niż:
dwaj sąsiedzi.
42. Bliskość komunikacyjna
Proponuję definicję:
Bliskość komunikacyjna oznacza stopień wspólności źródeł, kodów, autorytetów, tematów, rytmów informacyjnych i reguł interpretacji pomiędzy podmiotami.
43. To może być ważniejsze od dystansu geograficznego
Internet pozwala tworzyć:
wspólnoty hobby,
religijne,
zawodowe,
ideowe,
naukowe
bez:
wspólnego terytorium.
44. Ale geografia nie znika
Dostęp do infrastruktury,
lokalne stosunki społeczne,
zawód,
koszty życia,
transport,
rynek pracy
pozostają:
materialne.
Cyfrowa przestrzeń:
nakłada się na geograficzną.
Nie zastępuje jej.
45. Otrzymujemy przestrzeń wielowarstwową
Możemy zapisać:
G — geografia
S — struktura społeczna
H — historia
B — biografia
P — przekonania
M — media
N — sieć społeczna
A — algorytmiczna selekcja
E — aktualne wydarzenia.
46. Komunikat trafia do punktu przecięcia tych przestrzeni
Nie istnieje więc:
„przeciętny odbiorca”.
Każdy komunikat trafia do:
konkretnej konfiguracji.
47. Tu zaczyna się segmentacja
Marketing od dawna dzieli rynek na:
segmenty.
Nie każdy produkt kieruje się:
do każdego.
Segmentacja może wykorzystywać:
wiek,
lokalizację,
zainteresowania,
zachowania,
historię zakupów.
48. Personalizacja jest kolejnym krokiem
W środowisku cyfrowym można zejść:
od grupy
do:
coraz bardziej szczegółowego profilu.
Współczesne badania marketingowe opisują personalizację jako wykorzystanie danych, eksperymentowania oraz modeli statystycznych i uczenia maszynowego do różnicowania działań wobec odbiorców.[^10]
49. Nie chodzi tylko o wiedzę „kim jesteś”
Istotniejsze może być:
na jaki komunikat zareagujesz.
Czyli następuje przejście:
od:
profilu opisowego
do:
profilu reaktywności.
50. Dwie osoby o podobnych cechach mogą reagować inaczej
Mogą mieć ten sam:
wiek,
dochód,
miejsce zamieszkania,
a jednak różnić się:
wrażliwością na cenę,
markę,
autorytet,
emocję,
ryzyko.
Dlatego system chce obserwować:
53. Nie trzeba tworzyć przekonania od zera To ważna korekta.
53. Nie trzeba tworzyć przekonania od zera
To ważna korekta.
51. Powstaje adresowalność komunikacyjna
Możemy zdefiniować:
adresowalność komunikacyjną jako możliwość wyodrębnienia podmiotu lub segmentu tak, aby dostarczyć mu przekaz dobrany do jego przewidywanej struktury uwagi, zainteresowań lub reakcji.
52. Tożsamość przekonaniowa może więc stać się zasobem zewnętrznym
Jeżeli system potrafi oszacować:
zainteresowania,
wartości,
preferencje,
źródła zaufania,
może wykorzystać je do:
doboru komunikatu.
Dotyczy to:
marketingu,
kampanii społecznych,
mediów,
polityki.
53. Nie trzeba tworzyć przekonania od zera
To ważna korekta.
Skuteczny przekaz nie zawsze:
„wkłada coś do głowy”.
Często wystarczy:
uaktywnić istniejący węzeł.
54. Przykład komercyjny
Osoba już:
interesuje się fotografią.
Reklama nie musi jej przekonywać:
że fotografia istnieje.
Może aktywować:
przekonanie o jakości,
pragnienie nowego sprzętu,
porównanie z używanym aparatem.
55. Analogiczna struktura może pojawić się w komunikacji politycznej
Przekaz polityczny może odwoływać się do:
już istniejących wartości,
interesów,
obaw,
identyfikacji grupowych.
Nie wynika z tego:
że odbiorca automatycznie mu ulegnie.
Ale nadawca może próbować zwiększyć:
trafność adresowania.
56. Segmentacja nie jest sama w sobie manipulacją
To rozróżnienie jest konieczne.
Komunikat:
adresowany do rolników
w sprawie rolnictwa
może być po prostu:
bardziej relewantny.
Personalizacja staje się problematyczna w innych warunkach:
np. przy ukryciu sponsora,
wykorzystaniu poufnych danych,
wprowadzaniu w błąd
lub:
braku możliwości rozpoznania mechanizmu targetowania.
57. Dlatego regulacja interesuje się nie tylko treścią
Unia Europejska w rozporządzeniu 2024/900 dotyczącym reklamy politycznej wymaga m.in. oznaczenia reklamy politycznej, wskazania podmiotu ją finansującego oraz — gdy stosowane jest targetowanie — informacji o kierowanej grupie odbiorców.
Przepisy te stosuje się w pełnym zakresie od 10 października 2025 r.[^11]
58. Samo prawo ujawnia zmianę ontologii komunikatu
W tradycyjnej reklamie pytaliśmy:
co mówi reklama?
W komunikacji spersonalizowanej trzeba dodatkowo pytać:
dlaczego właśnie mnie została pokazana?
To jest:
nowy wymiar semiotyki przekazu.
59. Znaczenie komunikatu obejmuje warunki jego dystrybucji
Dwa identyczne komunikaty:
mogą mieć inną funkcję,
jeżeli jeden został:
wyemitowany publicznie dla wszystkich,
a drugi:
skierowany wyłącznie do starannie wybranego segmentu.
60. Dystrybucja sama staje się częścią znaku
To łączy nas z:
Tożsamością znaku.
Znaczenie komunikatu politycznego lub komercyjnego może zależeć nie tylko od:
tekstu,
obrazu,
nadawcy,
ale również:
od tego, komu system zdecydował się go pokazać.
61. Personalizacja reorganizuje przestrzeń publiczną
W klasycznej gazecie można było stosunkowo łatwo zobaczyć:
jakie komunikaty widzieli inni.
W spersonalizowanym feedzie:
nie wiadomo automatycznie,
co otrzymał:
sąsiad.
62. Powstaje asymetria widzialności
Nadawca lub platforma może widzieć:
wiele segmentów.
Pojedynczy odbiorca widzi:
głównie własny strumień.
To ważna właściwość:
nowej przestrzeni komunikacyjnej.
63. Przestrzeń publiczna może się fragmentować
Nie oznacza to:
że społeczeństwo automatycznie rozpada się na zamknięte bańki.
Badania nad wpływem mediów na polaryzację dają:
wyniki złożone
i zależne od:
platformy,
grupy,
tematu,
miary polaryzacji.[^12]
64. „Bańka informacyjna” nie może być uniwersalnym wyjaśnieniem
Ludzie nadal:
spotykają się,
oglądają treści przypadkowe,
korzystają z kilku mediów,
otrzymują informacje od znajomych.
Nie każdy użytkownik funkcjonuje w:
izolowanym świecie.
65. Ale istnieje selekcja
Może pochodzić z dwóch stron:
selekcja podmiotu
sam wybieram źródło;
selekcja systemu
algorytm wybiera treści dla mnie.
W praktyce:
obie się sprzęgają.
66. Selekcja własna
Człowiek może wybierać źródła:
zgodne z:
zainteresowaniami,
stylem,
światopoglądem.
To zjawisko:
selective exposure.
Nie jest wynalazkiem internetu.
67. Algorytmiczna selekcja
Platforma może dodatkowo:
szeregować treści
na podstawie:
wcześniejszych zachowań,
popularności,
relacji społecznych
i:
innych parametrów.
Wtedy odbiorca nie wybiera już:
całej kolejności ekspozycji.
68. Algorytm staje się operatorem uwagi
Nie musi decydować:
co człowiek uzna za prawdziwe.
Decyduje częściowo:
co pojawi się przed jego oczami.
To wystarcza, aby uznać go za:
operator organizacji uwagi.
69. Uwaga jest zasobem ograniczonym
Człowiek nie może przeczytać:
wszystkiego.
Każda selekcja oznacza:
że pewne treści:
zostają zauważone,
inne:
nie.
70. Władza komunikacyjna może być więc władzą nad kolejnością
Nie tylko:
co powiedzieć?
Ale:
co pokazać pierwsze?
co powtórzyć?
co utrzymać na ekranie?
co uznać za podobne do wcześniejszej aktywności?
71. Reuters 2026: fragmentacja polskiego rynku
Reuters Institute opisywał polski rynek wiadomości w 2026 r. jako coraz bardziej fragmentaryczny, ze wzrostem znaczenia ideologicznie profilowanych przedsięwzięć opartych na indywidualnych twórcach oraz coraz bardziej politycznie zróżnicowanymi audytoriami.[^13]
To opis:
struktury rynku medialnego,
nie dowód, że każdy odbiorca żyje w:
zamkniętej bańce.
72. Twórca staje się medium
W tradycyjnym modelu mamy:
redakcję,
markę,
kanał.
W mediach społecznościowych jeden twórca może jednocześnie być:
nadawcą,
redaktorem,
komentatorem,
marką,
punktem identyfikacji grupowej.
73. Reuters Institute pokazuje skalę tego przesunięcia
W Digital News Report 2026 ponad jedna czwarta badanych globalnie deklarowała cotygodniowe czerpanie informacji od twórców newsowych.
Badani często oceniali takich twórców jako bardziej przystępnych i rozrywkowych niż tradycyjne media, ale ogół respondentów uznawał ich równocześnie za mniej wiarygodnych i mniej bezstronnych.[^14]
74. Źródło informacji może stać się częścią tożsamości grupowej
Nie tylko:
„czytam X”.
Może powstać:
„my czytamy X”.
A następnie:
„ludzie tacy jak my nie ufają Y”.
To moment przejścia od:
konsumpcji informacji
do:
tożsamości komunikacyjnej.
75. Marka medialna staje się znakiem grupowym
Jej znaczenie może wykraczać poza:
konkretny materiał.
Sama nazwa medium może sygnalizować:
przynależność,
dystans,
zaufanie,
nieufność.
76. Wtedy komunikacja poprzedza argument
Jeżeli komunikat pochodzi:
„od naszych”,
może otrzymać:
większy kredyt zaufania.
Jeżeli:
„od tamtych”,
może być oceniany:
bardziej podejrzliwie.
To nie musi być:
świadoma decyzja.
77. Powstaje identyfikacja źródłowa
Możemy ją zdefiniować:
identyfikacja źródłowa zachodzi wtedy, gdy stosunek do źródła informacji staje się względnie trwałym elementem własnej lub grupowej tożsamości.
78. To pogłębia problem komunikacji
Dwie osoby mogą nie spierać się:
o fakt.
Mogą spierać się:
o źródło,
które miałoby ustalić fakt.
79. „Pokaż dowód” może znaczyć dwie rzeczy
Pierwsze:
podaj informację.
Drugie:
podaj informację pochodzącą ze źródła, które uznaję za epistemicznie dopuszczalne.
Jeżeli zestawy dopuszczalnych źródeł:
nie przecinają się,
dialog staje się trudniejszy.
80. Polaryzacja może być więc semantyczna, epistemiczna i komunikacyjna
polaryzacja stanowisk
A twierdzi P, B twierdzi ¬P;
polaryzacja epistemiczna
A i B uznają inne kryteria dowodu;
polaryzacja komunikacyjna
A i B uczestniczą w odmiennych obiegach informacji.
To trzy:
różne zjawiska.
81. Mogą występować osobno
Można:
korzystać z tych samych źródeł
i dojść do:
innych wniosków.
Można mieć:
podobne poglądy,
ale korzystać z:
innych mediów.
Można też:
mieszkać w dwóch informacyjnych światach
i przypadkowo zgadzać się:
w jednej sprawie.
82. Dlatego sama polaryzacja wyników nie mówi o mechanizmie
Trzeba badać:
sieć,
źródła,
strukturę kontaktów,
wartości,
algorytmy,
historię.
83. Algorytm nie jest jedynym sprawcą
Badania nad polaryzacją cyfrową wskazują wiele mechanizmów:
homofilię,
selektywną ekspozycję,
tożsamość grupową,
strukturę sieci,
charakter treści,
algorytmiczne filtrowanie.
Przeglądy literatury podkreślają, że rezultaty empiryczne są zależne od kontekstu i nie wspierają prostego twierdzenia:
„media społecznościowe powodują polaryzację” w jednakowy sposób dla wszystkich.[^15]
84. Algorytm może jednak uczestniczyć w sprzężeniu
Nowy model wygląda:
preferencja
↓
kliknięcie
↓
model rekomendacji
↓
podobna treść
↓
kolejne zachowanie
↓
dokładniejszy model.
85. Użytkownik uczy algorytm
Ale zarazem:
algorytm organizuje to,
czego użytkownik może nauczyć się:
z platformy.
To relacja:
dwustronna.
86. Badania określają to jako algorithm-mediated social learning
Współczesne badania wskazują, że algorytmiczne systemy mogą wzmacniać treści odpowiadające istniejącym ludzkim preferencjom wobec informacji:
emocjonalnej,
moralizowanej,
pochodzącej z własnej grupy
czy od źródeł prestiżowych.
Autorzy opisują taki układ jako:
algorithm-mediated social learning.[^16]
87. Nie oznacza to, że użytkownik znika
Człowiek może:
przewinąć,
zablokować,
wyszukać coś innego,
zmienić platformę,
wejść bezpośrednio na stronę źródła.
Dlatego:
sprawczość użytkownika
nie zostaje automatycznie:
wyeliminowana.
88. Ale sprawczość działa w zorganizowanej przestrzeni
To łączy tekst z:
Tożsamością wolności poprzez reorganizację.
Wolność komunikacyjna nie oznacza:
braku selekcji.
Każdy system musi:
selekcjonować.
Pytanie brzmi:
kto organizuje reguły selekcji i w jakim stopniu odbiorca może je rozpoznać, zmienić albo obejść?
89. Regulacja europejska rozpoznaje właśnie ten problem
Digital Services Act nakłada na platformy obowiązki przejrzystości dotyczące parametrów systemów rekomendacyjnych, a bardzo duże platformy i wyszukiwarki mają zapewnić co najmniej jedną opcję systemu rekomendacji, która nie jest oparta na profilowaniu.[^17]
To pokazuje:
że organizacja feedu przestała być traktowana jako wyłącznie techniczny detal.
90. System rekomendacyjny organizuje przestrzeń możliwości
Nie podejmuje za użytkownika:
wszystkich decyzji.
Ale współdecyduje:
które opcje będą:
widoczne,
bliskie,
powtarzane,
łatwo dostępne.
91. To jest dokładnie modalny problem wolności
Wolność nie dotyczy tylko:
wyboru z listy.
Dotyczy również:
tego, kto skonstruował listę.
W komunikacji cyfrowej:
lista jest często:
dynamiczna.
92. Organizacja uwagi staje się więc poziomem meta
Możemy rozróżnić:
poziom I — komunikat
co mówi;
poziom II — źródło
kto mówi;
poziom III — dystrybucja
komu jest pokazywany;
poziom IV — ranking
jaką otrzymuje widzialność;
poziom V — profilowanie
na podstawie czego wybrano odbiorcę;
poziom VI — metaorganizacja
kto ustala reguły wcześniejszych poziomów.
93. W tym sensie platforma nie jest tylko medium
Jest również:
organizatorem przestrzeni komunikacyjnej.
94. Ale to samo robiły wcześniejsze media
Redaktor gazety:
wybierał pierwszą stronę.
Telewizja:
ustalała kolejność wiadomości.
Radio:
czas antenowy.
Nowość nie polega na:
narodzinach selekcji.
95. Nowością jest indywidualizacja selekcji
Dawna gazeta:
ustalała jedną hierarchię.
System cyfrowy może tworzyć:
miliony hierarchii.
To przejście:
od masowej selekcji do selekcji spersonalizowanej.
96. Powstaje prywatna agenda
Każdy może otrzymać:
trochę inny zestaw:
problemów,
bohaterów,
konfliktów,
zagrożeń.
To nie oznacza całkowicie:
prywatnej rzeczywistości.
Ale może różnicować:
agendy odbiorców.
97. Polityka otrzymuje nowe narzędzie segmentacji
Dawna kampania:
przemawiała do:
regionu,
klasy,
grupy zawodowej.
W systemach cyfrowych możliwe stało się:
znacznie dokładniejsze różnicowanie odbiorców.
98. I właśnie dlatego trzeba rozdzielić perswazję od manipulacji
Perswazja:
przedstawia rację,
z którą odbiorca może się zmierzyć.
Manipulacja może obejmować:
ukrywanie istotnych warunków wpływu,
wykorzystanie asymetrii informacji,
wprowadzanie w błąd,
utrudnianie refleksyjnej oceny.
Granica nie zawsze jest:
ostra.
99. Personalizacja nie jest automatycznie manipulacją
To fundamentalne.
Komunikat:
„mieszkasz w regionie X, oto informacja dotycząca regionu X”
może zwiększać:
trafność informacji.
Problem etyczny zależy od:
sposobu pozyskania danych,
treści,
przejrzystości,
możliwości kontroli,
celu.
100. Dlatego potrzebujemy pojęcia asymetrii komunikacyjnej
Nadawca może wiedzieć:
do jakiego segmentu należy odbiorca.
Odbiorca może nie wiedzieć:
jak został sklasyfikowany.
Powstaje:
asymetria modelu.
101. Nadawca widzi odbiorcę statystycznie
Odbiorca widzi:
pojedynczy komunikat.
System może natomiast widzieć:
miliony reakcji
i:
modelować prawdopodobieństwo zachowania.
102. Tożsamość staje się obserwowalna z zewnątrz
Przekonania nie muszą być:
jawnie deklarowane.
Pewne właściwości można próbować:
wnioskować
z:
zachowań komunikacyjnych.
103. Zachowanie staje się znakiem
Kliknięcie,
subskrypcja,
czas oglądania,
wybór filmu
stają się:
znakami
interpretowanymi przez:
system.
Zatem wracamy do:
Tożsamości znaku.
104. Człowiek jest jednocześnie interpretatorem i interpretowanym
Czyta:
znaki.
Ale jego reakcje również stają się:
znakami
dla:
algorytmu,
reklamodawcy,
badacza rynku.
105. Powstaje semioza zwrotna
Schemat:
system → znak → człowiek → reakcja → znak danych → system.
To jedna z najbardziej charakterystycznych struktur współczesnej komunikacji.
106. Reakcja reorganizuje kolejne znaki
Jeżeli system interpretuje reakcję jako:
zainteresowanie,
kolejny przekaz może zostać:
zmieniony.
W efekcie:
odbiorca współprodukuje:
własne przyszłe środowisko informacyjne.
107. Tożsamość komunikacyjna jest więc dynamiczna
Nie jest:
jednym zestawem mediów.
Może się zmieniać:
z wiekiem,
pracą,
miejscem zamieszkania,
technologią,
konfliktem,
zmianą przekonań.
108. Konwersja medialna
Człowiek może kiedyś:
czytać gazetę A,
potem:
portal B,
następnie:
twórcę C.
Zmiana źródła może nastąpić:
przed zmianą poglądu
albo:
po niej.
109. Przyczynowość może działać w obu kierunkach
Nie wiemy automatycznie:
czy:
medium zmieniło pogląd
czy:
zmiana poglądu doprowadziła do zmiany medium.
Często zachodzą:
oba procesy.
110. Zasada sprzężonej selekcji
Możemy ją zapisać:
odbiorca selekcjonuje źródła zgodnie z istniejącą strukturą przekonań, a wybrane źródła dostarczają materiału, który może tę strukturę wzmacniać lub reorganizować.
To pętla:
nie jednokierunkowa przyczynowość.
111. Zasada komunikacyjnej genealogii
aktualne środowisko informacyjne podmiotu posiada genealogię: wynika z wcześniejszych relacji, technologii, grup, doświadczeń i wyborów, które ograniczają lub otwierają kolejne możliwości komunikacyjne.
112. Zasada przestrzennego nakładania
tożsamości komunikacyjnej nie można wyprowadzać wyłącznie z geografii, klasy społecznej ani medium; powstaje ona na przecięciu wielu przestrzeni.
113. Zasada nietranzytywności korelacji
fakt, że określona grupa częściej korzysta z medium M i częściej posiada przekonanie P, nie dowodzi jeszcze, że M spowodowało P.
Potrzebny jest:
osobny dowód mechanizmu.
114. Zasada adresowalności
im więcej system wie o strukturze reakcji odbiorcy, tym bardziej może różnicować komunikaty kierowane do niego bez konieczności zmieniania całej jego tożsamości przekonaniowej.
115. Zasada aktywacji
komunikacja perswazyjna może działać nie przez stworzenie nowego przekonania, lecz przez zwiększenie dostępności i znaczenia przekonania już istniejącego.
To szczególnie ważne:
w marketingu
i:
komunikacji politycznej.
116. Zasada autonomii komunikacyjnej
autonomia komunikacyjna nie wymaga braku selekcji, lecz zachowania wystarczającej możliwości rozpoznania, zakwestionowania i zmiany mechanizmów organizujących własną ekspozycję informacyjną.
117. Zasada nieidentyczności komunikacji i przekonań
Dwie osoby mogą mieć:
podobne przekonania
i:
różne tożsamości komunikacyjne.
Mogą też mieć:
podobne środowiska medialne
i:
odmienne przekonania.
Dlatego:
tożsamość komunikacyjna ≠ tożsamość przekonaniowa.
118. Zasada nieidentyczności przestrzeni i preferencji
Region nie:
„posiada poglądu”.
Poglądy posiadają:
ludzie.
Region może posiadać:
określoną strukturę populacji,
historię,
sieci instytucjonalne
i:
wzorce komunikacyjne,
które zmieniają statystyczny rozkład preferencji.
119. To ważne szczególnie przy mapach wyborczych
Mapa może wyglądać:
bardzo stabilnie.
Ale identyczny wynik przestrzenny może powstawać poprzez:
różne mechanizmy.
Np.:
demografię,
migrację,
religijność,
urbanizację,
interesy gospodarcze.
Mapa:
nie jest wyjaśnieniem.
Jest:
obserwablą.
120. Mapa polityczna jako znak
Kolor województwa:
nie jest:
przekonaniem jego mieszkańców.
Jest:
zagregowaną reprezentacją wyniku.
To kolejny przypadek:
znak ≠ referent.
121. Agregacja ukrywa wielość
Jeżeli region ma:
55% do 45%,
na mapie może zostać:
pokolorowany jednym kolorem.
Wizualnie wygląda wtedy jak:
jednorodna przestrzeń.
Społecznie:
nią nie jest.
122. To samo dotyczy grup społecznych
Zdanie:
„mieszkańcy wsi popierają X”
może ukrywać:
dużą wewnętrzną różnorodność.
Precyzyjniej:
w określonym badaniu udział zwolenników X był w tej kategorii wyższy niż w kategorii porównawczej.
To różnica:
fundamentalna.
123. Tożsamość komunikacyjna nie powinna więc tworzyć nowych esencji
Nie istnieją:
„ludzie telewizji”
i:
„ludzie internetu”
jako dwa biologiczne typy.
Są:
różne konfiguracje praktyk komunikacyjnych.
124. System może przechodzić między konfiguracjami
Osoba:
ogląda telewizję,
sprawdza portal,
wysyła link rodzinie,
otrzymuje film przez komunikator,
wyszukuje kontrargument.
Jeden człowiek może funkcjonować:
w kilku środowiskach naraz.
125. Im więcej mostów, tym bardziej złożona tożsamość komunikacyjna
Nie oznacza to:
automatycznie większej racjonalności.
Ale oznacza:
większą liczbę potencjalnych dróg,
którymi informacja może:
zostać zakwestionowana.
126. System całkowicie zamknięty byłby przypadkiem granicznym
Musiałby:
kontrolować wszystkie źródła,
wszystkie relacje,
wszystkie kryteria wiarygodności.
W społeczeństwach pluralistycznych zazwyczaj istnieją:
konkurencyjne kanały.
127. Konkurencja kanałów nie gwarantuje jednak kontaktu
Można mieć:
tysiąc źródeł
i korzystać zawsze z:
trzech.
Formalna różnorodność podaży:
nie jest identyczna z:
różnorodnością ekspozycji.
128. Zatem potrzebujemy pojęcia realnej różnorodności komunikacyjnej
Nie:
ile źródeł istnieje,
lecz:
z iloma rzeczywiście spotyka się konkretny podmiot i jakie mają one szanse dotrzeć do jego uwagi?
129. Tożsamość komunikacyjna ma własną tolerancję
Podmiot może:
przeczytać sprzeczny artykuł
i wrócić do:
dotychczasowych źródeł.
Jedna ekspozycja:
nie reorganizuje systemu.
130. Ale może nastąpić próg
Seria:
rozczarowań,
błędnych prognoz,
sprzeczności,
doświadczeń
może doprowadzić do:
utraty zaufania do źródła.
Wtedy następuje:
reorganizacja komunikacyjna.
131. Zmiana źródła może reorganizować obraz świata
Po zmianie medium:
zmienia się:
agenda,
język,
autorytety,
tematy,
częstotliwość ekspozycji.
To może z czasem:
zmienić również:
sieć przekonań.
132. Ale ponownie: nie automatycznie
Tożsamość komunikacyjna:
tworzy warunki.
Nie determinuje:
wyniku.
Podmiot zachowuje:
zdolność interpretacji.
133. Kanoniczna architektura
Możemy zapisać:
U — indywiduum / grupa
P — sieć przekonań
S — pozycja społeczna
G — przestrzeń geograficzna
H — genealogia historyczna
N — sieć interpersonalna
M — medium
Ź — źródła
K — kod komunikacyjny
A — algorytm selekcji
W — struktura uwagi
D — dystrybucja
T — mechanizm targetowania
R — reguły rewizji
C — możliwość kontroli i zmiany środowiska komunikacyjnego.
134. Kanoniczne pytanie
Zamiast pytać:
„dlaczego grupa X myśli Y?”
powinniśmy pytać:
Jak historyczna, społeczna i geograficzna pozycja grupy X współorganizuje jej sieci komunikacyjne; jakimi kanałami docierają informacje, jakie źródła otrzymują zaufanie, jakie mechanizmy selekcji i targetowania działają pomiędzy nadawcą a odbiorcą oraz w jaki sposób powstała struktura może reprodukować albo reorganizować przekonanie Y?
To jest pytanie:
o strukturę.
Nie:
o etykietę grupy.
135. Od tożsamości indywiduum do przestrzeni społecznej
Możemy teraz zobaczyć cały ciąg.
Tożsamość indywiduum
pyta:
kto pozostaje tym samym podmiotem?
↓
Tożsamość przekonań
pyta:
jak organizowany jest jego obraz świata?
↓
Tożsamość znaku
pyta:
poprzez jakie jednostki może być on komunikowany?
↓
Tożsamość semiotyczna
pyta:
w jakich systemach znaki otrzymują i reprodukują znaczenie?
↓
Tożsamość komunikacji społecznej
pyta:
jak znaki i przekonania krążą pomiędzy różnymi podmiotami oraz jak organizowana jest ich widzialność?
136. Następny poziom: organizacja cudzej przestrzeni przekonań
Tu pojawia się:
handel,
reklama,
propaganda,
kampania wyborcza,
public relations,
media,
platformy.
Każdy z tych systemów próbuje w różnym zakresie:
wpłynąć na:
uwagę
i:
działanie.
137. Wpływ nie jest jeszcze sterowaniem
Człowiek pozostaje:
aktywnym systemem interpretacyjnym.
Może:
odrzucić,
wyśmiać,
zignorować,
przekształcić
przekaz.
Dlatego metafora:
„programowania ludzi”
jest zazwyczaj:
zbyt mocna.
138. Bardziej precyzyjne jest organizowanie prawdopodobieństw
Nadawca może próbować zwiększyć:
prawdopodobieństwo,
że:
komunikat zostanie zauważony,
zapamiętany,
uznany za istotny,
powiązany z określonym przekonaniem.
To jest:
organizacja przestrzeni możliwości komunikacyjnych.
139. I właśnie tutaj spotykają się polityka i handel
Firma chce:
sprzedać.
Organizacja społeczna:
zmobilizować.
Partia:
przekonać lub zmobilizować wyborcę.
Medium:
utrzymać uwagę.
Cele są:
różne.
Ale część infrastruktury:
podobna.
140. Ta sama infrastruktura może służyć odmiennym celom
Profilowanie,
segmentacja,
testowanie komunikatów,
analiza reakcji,
rekomendacje
nie mają:
jednego politycznego znaczenia.
Są:
technikami.
Ich znaczenie normatywne zależy od:
celu,
przejrzystości,
danych,
treści,
możliwości kontroli.
141. Nie można więc utożsamiać technologii z intencją
Algorytm rekomendacji może:
pomóc znaleźć niszową książkę.
Może:
pokazać wiadomość.
Może:
rekomendować muzykę.
Ta sama klasa narzędzia nie oznacza:
tego samego skutku społecznego.
142. Ale infrastruktura zmienia skalę
To, co dawniej wymagało:
wielkich badań rynku,
dziś może odbywać się:
ciągle,
automatycznie,
na ogromnej liczbie użytkowników.
Zmiana ilościowa może prowadzić do:
zmiany organizacyjnej.
143. Od segmentu do sprzężenia
Dawny marketing:
wybierał segment.
Nowy system może:
wybierać segment,
obserwować reakcję,
zmieniać przekaz,
ponownie testować.
To:
komunikacja adaptacyjna.
144. Adaptacyjność staje się nowym wymiarem władzy komunikacyjnej
Nie dlatego, że gwarantuje:
posłuszeństwo.
Dlatego, że:
nadawca może uczyć się odbiorcy szybciej niż w klasycznej komunikacji masowej.
145. Podmiot może jednak również uczyć się systemu
Może rozpoznać:
targetowanie,
porównać przekazy,
zmienić ustawienia,
korzystać z wielu źródeł.
Dlatego struktura pozostaje:
relacyjna.
146. To jest konflikt dwóch metaorganizacji
System próbuje:
organizować ekspozycję odbiorcy.
Odbiorca może próbować:
organizować własne warunki ekspozycji.
W tym miejscu:
tożsamość komunikacji
spotyka się z:
wolnością metaoperacyjną.
147. Definicja końcowa
Możemy więc zdefiniować:
tożsamość komunikacji społecznej poprzez reorganizację jako względną ciągłość struktur, przez które wspólnota lub indywiduum selekcjonuje, przekazuje, interpretuje i hierarchizuje znaki oraz informacje, mimo zmian technologii, źródeł i uczestników, przy czym struktury te mogą jednocześnie reprodukować istniejące przekonania i podlegać zmianie pod wpływem nowych relacji, doświadczeń oraz mechanizmów dystrybucji.
148. Jeszcze krócej
Tożsamość komunikacyjna nie oznacza:
„ciągle oglądam tę samą telewizję”.
Oznacza:
ciągłość sposobu organizowania własnego kontaktu ze społecznym obiegiem informacji.
149. Konkluzja. Nie tylko co myślę, ale skąd wiem, o czym mam myśleć
Człowiek posiada:
indywiduum.
Indywiduum posiada:
historię.
Historia organizuje:
przekonania.
Przekonania wpływają na:
wybór źródeł.
Źródła dostarczają:
znaków.
Znaki aktywują:
sieci znaczeń.
Media organizują:
ich widzialność.
Algorytmy mogą organizować:
kolejność.
Grupy nadają:
zaufanie.
Historia i geografia pozostawiają:
genealogię relacji.
Wszystkie te elementy nakładają się w:
przestrzeni komunikacyjnej.
Nie istnieje więc po prostu:
człowiek
i:
komunikat.
Pomiędzy nimi istnieje:
cała architektura.
region,
pokolenie,
wykształcenie,
grupa,
medium,
platforma,
źródło,
algorytm,
język,
wartość,
zaufanie,
uwaga.
Dlatego współczesna komunikacja komercyjna lub polityczna nie musi zaczynać się od pytania:
„jak zmienić przekonania człowieka?”
Może rozpocząć się wcześniej:
„gdzie znajduje się jego uwaga?”
„komu ufa?”
„jakie przekonania już posiada?”
„które z nich można uaktywnić?”
„jakim kanałem do niego dotrzeć?”
Wtedy podmiot staje się:
komunikacyjnie adresowalny.
Ale nie staje się przez to:
automatem.
Pozostaje:
systemem zdolnym do:
interpretacji,
oporu,
zmiany źródła,
rewizji przekonań
i:
reorganizacji własnego środowiska komunikacyjnego.
Dlatego najgłębszym problemem nie jest:
czy komunikacja na nas wpływa.
Wpływała zawsze.
Problem brzmi:
w jakim stopniu potrafimy rozpoznać i współorganizować strukturę, która decyduje o tym, jakie znaki otrzymują dostęp do naszej uwagi.
To właśnie stanowi granicę pomiędzy:
komunikacją jako wymianą znaków
a:
komunikacją jako organizacją przestrzeni możliwości.
I dlatego tożsamość komunikacji społecznej nie jest jedynie:
historią mediów.
Jest:
genealogią społecznej organizacji uwagi.
Przypisy
[^1]: M. McLuhan, Understanding Media: The Extensions of Man, McGraw-Hill, New York 1964. Formuła „the medium is the message” nie oznacza, że treść komunikatu jest nieistotna, lecz zwraca uwagę na to, że właściwości medium reorganizują skalę, tempo i formę stosunków społecznych.
[^2]: CBOS, „Odbiór kampanii wyborczej i aktywność polityczna w internecie przed wyborami prezydenckimi”, Komunikat nr 59/2025; CBOS News 16/2025, „Kampania wyborcza – internet a tradycyjne media”. W badaniu po wyborach prezydenckich 2025 internet był głównym źródłem informacji politycznej respondentów poniżej 35 lat, natomiast osoby powyżej 55 lat częściej wskazywały telewizję.
[^3]: A. Hess, Z. Czarnecka, D. Litwin, „Jak korzystamy z mediów społecznościowych?”, CBOS, Komunikat nr 86/2026. Korzystanie z mediów społecznościowych deklarowało 63% badanych, przy bardzo dużych różnicach pokoleniowych; 77% użytkowników deklarowało przynajmniej okazjonalne czerpanie z nich informacji o bieżących wydarzeniach.
[^4]: M.E. McCombs, D.L. Shaw, „The Agenda-Setting Function of Mass Media”, Public Opinion Quarterly 36(2), 1972, s. 176–187. Klasyczna teoria agenda-setting dotyczy związku pomiędzy hierarchią tematów eksponowanych przez media a hierarchią ich postrzeganej ważności u odbiorców; nie powinna być utożsamiana z prostym determinowaniem opinii.
[^5]: P. Bourdieu, Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste, Harvard University Press, 1984; idem, „Social Space and Symbolic Power”, Sociological Theory 7(1), 1989. Pojęcie przestrzeni społecznej służy tutaj jako inspiracja relacyjna, nie jako próba sprowadzenia tożsamości komunikacyjnej do teorii Bourdieu.
[^6]: B. Badora, „Portrety największych elektoratów partyjnych”, CBOS Flash nr 54/2025. Analiza łączyła trzy reprezentatywne badania przeprowadzone od sierpnia do października 2025 r. i wskazywała różnice socjodemograficzne pomiędzy elektoratami. Dane takie opisują statystyczną strukturę grup, a nie determinanty zachowania pojedynczej osoby.
[^7]: P. Zagórski, R. Markowski, „Persistent Legacies of the Empires: Partition of Poland and Electoral Turnout”, East European Politics and Societies 35(2), 2021. Autorzy, wykorzystując dane Polish National Election Study, znaleźli trwały dodatni związek pomiędzy zamieszkiwaniem na terenach dawnego zaboru habsburskiego a frekwencją wyborczą po 1989 r., również po kontroli szeregu cech socjodemograficznych.
[^8]: V. Charnysh, L. Peisakhin, „The Role of Communities in the Transmission of Political Values: Evidence from Forced Population Transfers”, British Journal of Political Science 52(1), 2022, s. 238–258. Badanie powojennych przesiedleńców galicyjskich wskazuje, że zachowanie gęstych więzi wspólnotowych może uczestniczyć w wielopokoleniowej transmisji wartości nawet po migracji na inne terytorium.
[^9]: Powojenne Ziemie Zachodnie i Północne zostały poddane masowym migracjom, przymusowym wysiedleniom i głębokiej rekonstrukcji struktur społecznych. Dlatego prostego modelu ciągłości „zabór pruski → współczesna preferencja” nie można stosować do nich bez uwzględnienia historii osadnictwa po 1945 r. Zob. K. Walerski, „From East to West. Modernization in the Western and Northern Territories of Poland (1944–1989)”, 2023; W. Bedyński, „Changing Cultural Landscapes: The Case of Post-German Territories in Poland”, European Review, 2022.
[^10]: A. Lemmens i in., „Personalization and targeting: how to experiment, learn & optimize”, International Journal of Research in Marketing 43(2), 2026. Autorzy ujmują współczesną personalizację jako problem doboru działań przy heterogeniczności reakcji klientów, coraz częściej analizowany z wykorzystaniem eksperymentów, wnioskowania przyczynowego i uczenia maszynowego.
[^11]: Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/900 w sprawie przejrzystości i targetowania reklamy politycznej stosuje się w pełnym zakresie od 10 października 2025 r. Przewiduje ono m.in. obowiązki oznaczania reklamy politycznej oraz ujawniania sponsora i informacji dotyczących targetowania.
[^12]: M. Prior, „Media and Political Polarization”, Annual Review of Political Science 16, 2013, s. 101–127. Już ten klasyczny przegląd podkreślał mieszany charakter dowodów na prosty związek przyczynowy pomiędzy mediami partyjnymi a polaryzacją ogółu społeczeństwa. Nowsze przeglądy badań mediów społecznościowych również wskazują złożoność zależności i znaczenie kontekstu, sieci oraz sposobu pomiaru.
[^13]: V. Makarenko, „Poland”, Reuters Institute Digital News Report 2026. Autor opisuje postępującą fragmentację polskiego rynku medialnego, wzrost znaczenia ideologicznie profilowanych przedsięwzięć opartych na twórcach oraz polityczne różnicowanie audytoriów. Badanie Reuters Institute jest sondażem internetowym ważonym według podstawowych cech populacji; jego wyniki należy interpretować zgodnie z tą metodologią.
[^14]: N. Newman, „How news creators are impacting politics and media around the world”, Reuters Institute Digital News Report 2026. W globalnej próbie 27% badanych deklarowało cotygodniowe korzystanie z informacji tworzonych przez news creators; byli oni często cenieni za przystępność i atrakcyjność, ale przeciętnie oceniani jako mniej wiarygodni i mniej bezstronni od tradycyjnych źródeł.
[^15]: Zob. „Polarization and social media: A systematic review and research agenda”, Technological Forecasting and Social Change; oraz przegląd 121 prac dotyczących polaryzacji i jakości debaty internetowej. Literatura opisuje zarówno mechanizmy mogące wzmacniać polaryzację, jak i wyniki ograniczone lub zależne od platformy, tematu, sieci i sposobu ekspozycji.
[^16]: W. Brady i in., „Algorithm-mediated social learning in online social networks”, Trends in Cognitive Sciences, 2023. Autorzy proponują model, w którym algorytmy i ludzkie skłonności społeczne tworzą sprzężenie zwrotne wpływające na widzialność m.in. treści emocjonalnych, moralnych i grupowych. Model nie oznacza deterministycznej kontroli odbiorcy, lecz opis mechanizmu selekcji i amplifikacji.
[^17]: Rozporządzenie (UE) 2022/2065 — Digital Services Act — wymaga od platform ujawniania głównych parametrów systemów rekomendacji. Bardzo duże platformy i wyszukiwarki mają ponadto zapewnić co najmniej jedną opcję systemu rekomendacyjnego nieopartą na profilowaniu. DSA ogranicza również reklamy oparte na profilowaniu z wykorzystaniem szczególnych kategorii danych osobowych.
[^18]: K. Jasiewicz, „The Past Is Never Dead: Identity, Class, and Voting Behavior in Contemporary Poland”, East European Politics and Societies 23(4), 2009. Analizy polskiej geografii wyborczej wskazują zarówno na trwałość historycznych struktur regionalnych, jak i zmianę znaczenia poszczególnych podziałów politycznych po 1989 r.; historyczna mapa nie jest więc niezmiennym kodem współczesnego głosowania.
[^19]: Odmienny przykład trwałości daje badanie Charnysh i Peisakhina: wartości mogą być transmitowane przez wspólnotę także po jej przestrzennym przesunięciu. Z punktu widzenia niniejszej teorii oznacza to, że „przestrzeń społeczna” nie jest redukowalna do współrzędnych geograficznych — może być reprodukowana przez sieć relacji.
[^20]: Reuters Institute w 2026 r. odnotował w Polsce ogólne zaufanie do wiadomości na poziomie 39%, przy jednoczesnym zróżnicowaniu ocen konkretnych marek medialnych. Dane te pokazują, że zaufanie do „mediów” jako abstrakcyjnej kategorii i zaufanie do wybranych źródeł nie są identycznymi zmiennymi.
Bibliografia
Bedyński W., „Changing Cultural Landscapes: The Case of Post-German Territories in Poland”, European Review, 2022.
Bourdieu P., Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste, Harvard University Press, 1984.
Bourdieu P., „Social Space and Symbolic Power”, Sociological Theory 7(1), 1989.
Brady W.J. i in., „Algorithm-mediated social learning in online social networks”, Trends in Cognitive Sciences, 2023.
CBOS, „Odbiór kampanii wyborczej i aktywność polityczna w internecie przed wyborami prezydenckimi”, Komunikat nr 59/2025.
CBOS, „Jak korzystamy z mediów społecznościowych?”, Komunikat nr 86/2026.
Badora B., „Portrety największych elektoratów partyjnych”, CBOS Flash nr 54/2025.
Charnysh V., Peisakhin L., „The Role of Communities in the Transmission of Political Values: Evidence from Forced Population Transfers”, British Journal of Political Science 52(1), 2022.
Habermas J., The Structural Transformation of the Public Sphere, MIT Press, 1989.
Jasiewicz K., „The Past Is Never Dead: Identity, Class, and Voting Behavior in Contemporary Poland”, East European Politics and Societies 23(4), 2009.
Lemmens A. i in., „Personalization and targeting: how to experiment, learn & optimize”, International Journal of Research in Marketing 43(2), 2026.
Luhmann N., The Reality of the Mass Media, Stanford University Press, 2000.
Makarenko V., „Poland”, Reuters Institute Digital News Report 2026.
McCombs M.E., Shaw D.L., „The Agenda-Setting Function of Mass Media”, Public Opinion Quarterly 36(2), 1972.
McLuhan M., Understanding Media: The Extensions of Man, McGraw-Hill, 1964.
Newman N., „How news creators are impacting politics and media around the world”, Reuters Institute Digital News Report 2026.
Prior M., „Media and Political Polarization”, Annual Review of Political Science 16, 2013.
Walerski K., „From East to West. Modernization in the Western and Northern Territories of Poland (1944–1989)”, 2023.
Zagórski P., Markowski R., „Persistent Legacies of the Empires: Partition of Poland and Electoral Turnout”, East European Politics and Societies 35(2), 2021.
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2065 — Digital Services Act.
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/900 w sprawie przejrzystości i targetowania reklamy politycznej.
Komentarze
Pokaż komentarze (1)