Jednym z najbardziej niepokojących paradoksów współczesnej Polski jest fakt, że po upadku komunizmu nie doszło do pełnego moralnego i historycznego rozliczenia systemu, który przez dziesięciolecia ograniczał wolność, niszczył niezależne instytucje, prześladował przeciwników politycznych i był odpowiedzialny za liczne zbrodnie. Co więcej, część ludzi związanych z komunistycznym aparatem władzy lub ideologią marksistowsko-leninowską zdołała po 1989 roku nie tylko uniknąć odpowiedzialności, lecz także zbudować sobie pozycję autorytetów.
To nie jest wyłącznie problem historyczny. Sposób, w jaki społeczeństwo ocenia własną przeszłość, ma bezpośredni wpływ na jego przyszłość. Jeżeli zbrodniczy system zostaje przedstawiony jedynie jako „błąd historii”, „inna wizja państwa” czy nieudany eksperyment społeczny, zaciera się zasadnicza różnica między ofiarą a sprawcą. Tymczasem komunizm nie był wyłącznie systemem wadliwie funkcjonującej gospodarki ani konkurencyjną propozycją ustrojową. W praktyce państwa komunistyczne posługiwały się terrorem, represjami, cenzurą, więzieniem, deportacjami i przemocą jako narzędziami sprawowania władzy.
W tym sensie komunizm należy oceniać nie tylko jako system polityczny, ale również jako system zbrodniczy i wymierzony przeciwko podstawowym prawom człowieka. Szczególnie ponurym przykładem pozostaje bolszewizm i państwo sowieckie, które stworzyły mechanizmy masowego terroru i represji na ogromną skalę. W przypadku Polski komunistyczna władza była również odpowiedzialna za prześladowanie żołnierzy podziemia niepodległościowego, represje wobec opozycji, cenzurę, łamanie praw obywatelskich oraz polityczne mordy. Ofiary tych działań nie mogą zostać wymazane z pamięci tylko dlatego, że minęły dziesięciolecia.
Szczególnie oburzające jest więc wybielanie życiorysów osób, które aktywnie wspierały system komunistyczny albo korzystały z jego przywilejów. Nie chodzi przy tym o odpowiedzialność zbiorową ani o potępianie każdego człowieka, który żył w PRL. Chodzi o odpowiedzialność konkretnych osób za konkretne czyny i decyzje. Czym innym jest życie w państwie totalitarnym, a czym innym świadoma współpraca z jego aparatem represji, udział w prześladowaniach czy propagowanie ideologii usprawiedliwiającej przemoc wobec przeciwników.
Po 1989 roku zabrakło w Polsce konsekwentnego procesu, który jasno oddzieliłby ofiary komunizmu od jego beneficjentów i funkcjonariuszy. W efekcie część dawnych elit mogła stosunkowo łatwo odnaleźć się w nowej rzeczywistości, a niektórzy ludzie związani z poprzednim systemem otrzymywali później odznaczenia, prestiż i społeczne uznanie. Szczególnie bolesne jest to wtedy, gdy jednocześnie marginalizuje się ludzi, którzy przez komunizm byli więzieni, prześladowani lub pozbawieni możliwości normalnego życia.
Nie oznacza to jednak, że współczesna Polska jest po prostu „komuną”. Taka diagnoza byłaby historycznie i politycznie nieprecyzyjna. Problem polega raczej na tym, że pewne mechanizmy mentalne odziedziczone po poprzednim systemie — konformizm, relatywizowanie odpowiedzialności, niechęć do rozliczeń czy przekonanie, że ideologiczna lojalność może usprawiedliwić przemoc — nadal mogą wpływać na debatę publiczną.
Pamięć o zbrodniach komunizmu nie powinna być narzędziem bieżącej zemsty politycznej. Powinna być natomiast elementem elementarnej odpowiedzialności historycznej. Społeczeństwo, które nie potrafi nazwać zła po imieniu, naraża się na jego relatywizację. A relatywizacja zbrodni jest pierwszym krokiem do ich usprawiedliwiania.
Dlatego nie wolno pozwolić, aby komunizm został sprowadzony do nostalgicznego obrazu „dawnych czasów”, tanich produktów, poczucia stabilizacji czy młodzieńczych wspomnień. Za tym systemem stały konkretne ofiary, więzienia, represje i odebrana ludziom wolność. Żadna nostalgia nie może tego unieważnić.
Komunizm jako ideologia i praktyka polityczna, szczególnie w jej totalitarnych odmianach, doprowadził do masowych zbrodni i systemowego podeptania godności człowieka. Dlatego jego ofiary zasługują na pamięć, sprawcy na uczciwą ocenę, a społeczeństwo na prawdę.
Jeżeli natomiast będziemy nagradzać odpowiedzialnych za funkcjonowanie zbrodniczego systemu, budować z nich moralne autorytety i jednocześnie zapominać o ich ofiarach, będzie to nie tylko historyczna niesprawiedliwość. Będzie to również ostrzeżenie, że nie wyciągnęliśmy właściwych wniosków z własnej przeszłości.
Oto kilka informacji na temat zbrodni komuistycznych za czasów Stalina:
Józef Stalin (rządy: 1924–1953)
- 9 – 20 milionów• Wielki Głód (m.in. Hołodomor na Ukrainie, głód w Kazachstanie): 5–8 mln zmarłych;
- Wielki Terror (czystki NKWD 1937–1938): ok. 700 tys. do 1,2 mln bezpośrednich egzekucji;
- System obozów koncentracyjnych (Gułag): ok. 1–2 mln zmarłych z wycieńczenia i chorób;
- Przymusowe deportacje: setki tysięcy ofiar wśród przesiedlanych narodów.
Dodać trzeba np.:
- tzw. Akcją Polską 1937-1938,
- zbrodnie katyńską w 1940 roku,
- zsyłki na Syberię w 1940 roku,
- czy Akcję Augsutowską w 1945 roku.
i wiele innych, a lista byłabt długa.
....
Postscriptum
Macie wątpliwość czym był komunizm, to polecam książkę "Czarna księga komunizmu".
O tej książce jest dużo w Internecie, a tu cytuję o niej z domeny publicznej ,
z Wikipedii
(link: https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarna_ksi%C4%99ga_komunizmu ) :
"Czarna księga komunizmu"
Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania
Le Livre noir du communisme. Crimes, terreur, répression
Autor Stéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Andrzej Paczkowski, Karel
Bartošek, Jean-Louis Margolin
we współpracy z:
Rémi Kauffer, Pierre Rigoulot, Pascal Fontaine, Yves Santamaria, Sylvain
Bouloque
Tematyka historia
Wydanie oryginalne
Miejsce
wydania
Paryż
Język francuski
Data wydania 1997
Wydawca Robert Laffont
Pierwsze wydanie polskie
Data wydania
polskiego
1999
Wydawca Prószyński i S-ka
Przekład Krzysztof Wakar, Andrzej Nieuważny, Blanka Panno, Agnieszka DanitowiczGrudzińska, Aleksandra Matuszyn-Suh, Maria Michalik, Wojciech Gilewski
Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania (fr. Le Livre noir du
communisme. Crimes, terreur, répression) – francuska książka historyczna z 1997, napisana przez
zespół autorów związanych z Centre national de la recherche scientifique: Stéphane’a Courtois,
Nicolasa Wertha, Jeana-Louisa Pannégo, Andrzeja Paczkowskiego, Karela Bartoška, Jeana-Louisa
Margolina, we współpracy z: Rémim Kaufferem, Pierre’em Rigoulotem, Pascalem Fontaine’em,
Yves’em Santamarią i Sylvainem Boulokiem. Książka, wydana z okazji 80. rocznicy rewolucji
październikowej, prezentuje szacunki liczbowe ofiar krajów rządzonych przez partie
30.08.2026, 23:08 Czarna księga komunizmu – Wikipedia, wolna encyklopedia
https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarna_księga_komunizmu 1/8
komunistyczne, przedstawiających się oficjalnie jako realizujące w praktyce założenia marksizmu.
W ciągu trzech lat od wydania sprzedanych zostało ok. 700 tys. egzemplarzy książki w 16
językach[1]
. Jej treść stała się obiektem ostrych polemik, w tym między samymi jej autorami. W
2002 roku we Francji wydany został suplement – drugi tom „Księgi” zawierający m.in. odpowiedź
autora na zarzuty wysuwane wobec pierwszego tomu[2]
. Polskie wydanie z 1999 przedmową
poprzedziła Krystyna Kersten.
Książka składa się z pięciu części ze wstępem i podsumowaniem autorstwa Stéphane’a Courtois:
1. Wstęp – Zbrodnie komunizmu – Stéphane Courtois
2. Część I – Państwo przeciw społeczeństwu. Przemoc, represje i terror w Związku Sowieckim –
Nicolas Werth
3. Część II – Rewolucja światowa, wojna domowa i terror
Komintern w akcji – Stéphane Courtois, Jean-Louis Panné
Cień NKWD nad Hiszpanią – Stéphane Courtois, Jean-Louis Panné
Komunizm a terroryzm – Rémi Kauffer
4. Część III – Europa pod rządami komunizmu
Polacy pod obcą i własną przemocą – Andrzej Paczkowski
Europa Środkowa i Południowo-Wschodnia – Karel Bartosek
5. Część IV – Komunizm w Azji: Między „reedukacją” a masakrą
Chiny: Długi marsz w ciemności – Jean-Louis Margolin
Korea Północna. Wietnam, Laos: nasienie Smoka
Zbrodnie, terror i tajemnica w Korei Północnej – Pierre Rigoulot
Wietnam: bezdroża komunizmu wojennego – Jean-Louis Margolin
Laos: uciekająca ludność – Jean-Louis Margolin
Kambodża: w kraju niepojętej zbrodni – Jean-Louis Margolin
6. Część V – Trzeci Świat
Ameryka Łacińska doświadcza komunizmu – Pascal Fontaine
Afrokomunizmy: Etiopia, Angola, Mozambik – Yves Santamaria
Komunizm w Afganistanie – Sylvain Boulouque
7. Dlaczego? – Stéphane Courtois
Książka koncentruje się przede wszystkim na prezentacji systemów panujących w ZSRR i Chinach.
Część poświęcona ZSRR opisuje funkcjonowanie systemu represji od listopada 1917 r., epoki
stalinowskiej, czystki w ZSRR, deportacje ludności oraz walkę z przeciwnikami politycznymi
prowadzoną od 1917. Rozdziały opisujące historię Chin koncentrują się na rewolucji kulturalnej,
sytuacji w Tybecie, wielkim skoku oraz represjach przeprowadzanych przez partię.
W mniejszym stopniu w książce opisane zostały wydarzenia mające miejsce w Bloku Wschodnim;
autorzy koncentrują się głównie na wielkich wystąpieniach społecznych przeciw władzy i na
procesie ugruntowywania się rządów partii komunistycznych. Osobne rozdziały poświęcono
również Korei Północnej, Kambodży, Kubie oraz interwencji radzieckiej w Afganistanie. Wreszcie
Stéphane Courtois podejmuje próbę oszacowania liczby ofiar represji, którą określa jako „w sumie
Zawartość
30.08.2026, 23:08 Czarna księga komunizmu – Wikipedia, wolna encyklopedia
https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarna_księga_komunizmu 2/8
blisko 100 milionów ofiar śmiertelnych“[3]
. Ten sam autor napisał rozdział wprowadzający, w
którym porównuje praktykę komunizmu do narodowego socjalizmu i wnioskuje, iż krwawe
represje są wpisane w same założenia ideologii komunistycznej.
We wstępie Stéphane Courtois zauważa, że „reżimy komunistyczne wykroczyły poza jednostkowe
zabójstwa i lokalne lub okolicznościowe masakry i uczyniły ze zbrodni masowej prawdziwy system
rządów”[4]
. Twierdzi, że śmiertelne żniwo komunizmu to 94 miliony ofiar[5]
, liczba ofiar w
poszczególnych krajach miałaby wynosić:
65 milionów w Chinach,
20 milionów w ZSRR,
2 miliony w Kambodży,
2 miliony w Korei Północnej,
1,7 miliona w Afryce,
1,5 miliona w Afganistanie,
1 milion w Europie Wschodniej (Blok wschodni),
1 milion w Wietnamie
150 000 w Ameryce Łacińskiej (głównie na Kubie)
10 000 ofiar – międzynarodowy ruch komunistyczny i partie komunistyczne nie sprawujące
władzy[5]
.
Według Courtois reżimy komunistyczne są odpowiedzialne za większą liczbę ofiar śmiertelnych niż
jakiekolwiek inne idee czy ruchy polityczne, włączając w to nazizm. W przytoczone statystyki
wliczone zostały ofiary egzekucji, głodu, śmierci będących rezultatem deportacji, uwięzienia czy
wynikłe z przymusowej pracy.
Represje i głód występujące w ZSRR pod reżimami Włodzimierza Lenina oraz Józefa Stalina
opisane w książce:
egzekucje dziesiątek tysięcy zakładników i więźniów;
masakra setek tysięcy zbuntowanych robotników i chłopów w latach 1918–1922;
głód w 1922 roku, który spowodował śmierć 5 milionów osób;
likwidacja i zesłanie Kozaków dońskich w 1920 roku;
dziesiątki tysięcy zmarłych w obozach koncentracyjnych w latach 1918–1930;
zesłanie 2 milionów kułaków (lub rzekomych kułaków) w okresie 1930-1932;
6 milionów Ukraińców zmarłych wskutek sprowokowanego głodu (Hołodomoru), któremu nie
próbowano zaradzić, w latach 1932–1933;
deportacja setek tysięcy Polaków, Ukraińców, Bałtów, Mołdawian i mieszkańców Besarabii w
latach 1939–1941 i 1944–1945;
deportacja Niemców nadwołżańskich w 1941 roku;
prawie 690 tysięcy zamordowanych podczas Wielkiej czystki z lat 1937–1938;
deportacja Tatarów krymskich w 1943 roku;
deportacja Czeczenów w 1944 roku;
deportacja Inguszów w 1944 roku[6]
.
Szacowana liczba ofiar komunizmu według autorów
Sowieckie represje
30.08.2026, 23:08 Czarna księga komunizmu – Wikipedia, wolna encyklopedia
https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarna_księga_komunizmu 3/8
Courtois uważa, że komunizm i nazizm jako systemy totalitarne różnią się od siebie w stopniu
jedynie nieznacznym. Dowodzi, że reżimy komunistyczne spowodowały śmierć szacunkowo 100
milionów ludzi w porównaniu do szacunkowej liczby 25 milionów ofiar nazistów. Twierdzi, że
metody eksterminacji stosowane przez Nazistowskie Niemcy zostały zapoczątkowane przez
komunistów i mogły stanowić inspirację dla nazistów[7]
.
Jako przykład przytoczona została wypowiedź Rudolfa Hößa, organizatora obozu w Oświęcimiu i
jego pierwszego komendanta:
Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy przekazał komendantom obszerny materiał
dotyczący rosyjskich obozów koncentracyjnych. Zawarto w nim szczegółowe informacje
uciekinierów odnośnie do urządzenia obozów i panujących w nich warunków. Szczególnie
podkreślano, że na skutek zarządzenia wielkich robót przymusowych Rosjanie niszczyli całe
narodowości”
— Rudolf Höß, Autobiografia[8]
Courtois zauważa także, że sowieckie ludobójstwa ludności zamieszkującej Kaukaz i eksterminacje
dużych grup społecznych w Rosji nie różniły się znacznie od analogicznych praktyk stosowanych
przez nazistów. Oba systemy – komunistyczny i nazistowski działały w przekonaniu, że „pewna
część ludzkości nie ma prawa do istnienia; różnica bowiem polega jedynie na tym, że nazistowski
podział rasowy i terytorialny zastępuje podział na warstwy (klasy)”[9]
; jak również:
Nie sposób tu nie dostrzec silnego kontrastu. Zwycięzcy z 1945 roku z mocy prawa uczynili
zbrodnię, a zwłaszcza ludobójstwo Żydów, centralnym punktem oskarżenia, które postawili
nazizmowi. (...) Tymczasem zbrodni komunistycznych nie traktuje się w ten sam sposób.
Podczas gdy Himmler czy Eichmann to znane na całym świecie symbole współczesnego
barbarzyństwa, nazwiska Dzierżyńskiego, Jagody czy Jeżowa ogromnej liczbie ludzi nic nie
mówią. Lenin, Mao, Ho Chi Minh, a nawet Stalin cieszą się nadal zadziwiającym
szacunkiem
— Stéphane Courtois, Czarna księga komunizmu[10]
Już po publikacji całości pracy, razem z artykułem wstępnym Courtois, trzech współautorów –
Nicolas Werth, Jean-Louis Margolin i Karel Bartošek – zaprotestowało przeciwko wysuwanym
przez niego tezom, jak i przedstawionym liczbom ofiar represji. Na łamach Le Monde przedstawili
następujące zarzuty:
Dokonanie całkowitego utożsamienia doktryny i teorii komunistycznej z praktyką krajów, w
których rządziły partie powołujące się na komunizm – zbyt jednostronne przyjęcie założenia, iż
Porównanie komunizmu do nazizmu
Kontrowersje wokół książki
Polemika między autorami
30.08.2026, 23:08 Czarna księga komunizmu – Wikipedia, wolna encyklopedia
https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarna_księga_komunizmu 4/8
masowe represje wynikały już z opracowanych przez Marksa koncepcji ekonomicznych i
społecznych.
Zestawienie ze sobą narodowego socjalizmu i komunizmu jako doktryn o równym stopniu
zbrodniczości mimo ogromnych różnic w ich teoretycznych podstawach.
Mało konkretna (podawanie w różnych miejscach książki 85, 95 lub 100 milionów) liczba ofiar,
w dodatku niezgodna z sumą badań naukowców zajmujących się niezależnie od siebie ZSRR,
Europą wschodnią i azjatyckimi krajami komunistycznymi, wskazującymi niemożność
dokładnego ustalenia tej liczby i szacujących ją w granicach 65-93 milionów. W tekście padł
nawet zarzut o obsesyjnym dążeniu Courtois do osiągnięcia liczby 100 milionów.
Autorzy dodawali również, że Courtois niezwykle pobieżnie potraktował problem oceny związku
między założeniami teoretycznymi komunizmu a praktyką sprawowania władzy przez partie
powołujące się na marksizm lub marksizm-leninizm. Podkreślając, iż nie mają zamiaru zaprzeczać
istnieniu pewnych elementów niedemokratycznych w samym marksizmie, zarzucili autorowi
wstępu całkowite pominięcie tego kluczowego pod wieloma względami zagadnienia i idące za tym
radykalne uproszczenie wymowy całej książki. Werth, zajmujący się w książce ZSRR, zaznaczał, iż
sam w toku wieloletnich badań oszacował liczbę ofiar totalitaryzmu radzieckiego na 15 milionów,
nie zaś na podane przez Courtois 20 mln. Podobnie Margolin zarzucił Courtois zawyżenie liczby
ofiar w Wietnamie[11]
. Courtois odpowiedział na wszystkie powyższe kontrowersje jedynie
twierdzeniem, iż wskazane wątpliwości wynikają z poglądów lewicowych reprezentowanych przez
Wertha i Margolina, a nie z badawczej rzetelności. Z kolei Bartošek i Werth podkreślali prawicowe
poglądy Courtois, niedwuznacznie wynikające z treści redagowanego przezeń periodyku
historycznego Communisme[11]
.
Na skutek kontrowersji pomiędzy autorami został zmieniony tytuł książki, który pierwotnie miał
brzmieć Księga zbrodni komunistycznych i nie posiadał podtytułu[11]
.
Książka wywołała również ożywioną dyskusję między badaczami niezwiązanymi z jej
powstawaniem. Zdaniem niektórych badaczy niezwykle ryzykowne (czy wręcz manipulatorskie, jak
to określał Marc Ferro[12]
) jest uznanie państw tak różnych w założeniach teoretycznych i praktyce
do jednej kategorii „państw komunistycznych”[13]
. Podkreślany był fakt, że używanie słowa
„komunizm” jako określenia systemu państwowego ZSRR, Chin i innych opisanych przykładów
było wielokrotnie kwestionowane i to przez autorów reprezentujących różne opcje polityczne, z
uwagi na rozbieżności między praktyką tych państw a teorią, na którą się powoływały. Niewiele
pomogło tutaj zaproponowanie przez Courtois definicji państwa komunistycznego jako „państwa
rządzonego przez monopartię otwarcie powołującą się na marksizm-leninizm”. M.in. Maurice
Nadeau uznał taką koncepcję komunizmu za ogromną manipulację ideologiczną, wskazując, iż sam
marksizm nigdzie nie nawołuje do budowy państwa totalitarnego, zaś poprawne i ustalone we
francuskiej tradycji historiograficznej określenia analizowanych systemów totalitarnych to
odpowiednio stalinizm i maoizm[14]
.
Krytycznie o książce wypowiadały się środowiska radykalnie lewicowe i komunistyczne, zarzucając
jej otwarte fałszowanie historii w doraźnych celach politycznych, sztuczne spłycanie wydarzeń oraz
zestawianie ze sobą ruchów masowych o skrajnie różnej genezie i podłożu. Zdaniem tych krytyków
równie nieuprawnione było formułowanie tez o logicznej kontynuacji leninizmu i stalinizmu oraz
wywołaniu wojny domowej przez Lenina, a w pierwszej kolejności zrównanie komunizmu i
nazizmu.
Negatywne opinie o książce
30.08.2026, 23:08 Czarna księga komunizmu – Wikipedia, wolna encyklopedia
https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarna_księga_komunizmu 5/8
Część historyków zarzucała Courtois nie tylko zawyżenie statystyk ofiar komunizmu, ale i
równoległe zaniżenie liczby ofiar nazizmu, co zdaniem m.in. Jeana Beckera nie tylko nie miało
historycznego znaczenia (zwłaszcza w świetle pozostałych zarzutów o zbyt swobodne traktowanie
definicji komunizmu), ale i w ostatecznym rozrachunku jedynie wybielało działalność hitlerowców,
czyniąc ich zbrodnie stosunkowo mało istotnymi w porównaniu z tymi wywołanymi przez partie
komunistyczne[15]
. Z kolei historyk amerykański J. Arch Getty zarzucił Courtois zbyt uproszczoną
arytmetykę ofiar, wspólne zliczanie ofiar świadomych i planowych egzekucji z osobami, które
zmarły na skutek niekompetencji władz, także lokalnych, a także problemów wywołanych przez
interwencję lub wcześniejszą sytuację w opisanym kraju[16]
.
W 1998 w wydawnictwie Le Temps des Cerises ukazała się replika na Czarną księgę komunizmu,
zbiór tekstów pod redakcją Gilles’a Perrault'a, Le Livre noir du capitalisme (pol. Czarna księga
kapitalizmu).
Lionel Jospin i Władimir Putin – odnieśli się do zarzutów przedstawionych w „Księdze...”
argumentem, że zbrodnicze działania komunistów wpisywały się w „logikę historyczną” i dlatego
powinny podlegać ocenie odmiennej, niż zbrodnie narodowych socjalistów[17]
.
Krytykom zarzucano traktowanie zbrodni komunistycznych jako tematu tabu oraz niechęć ze
zmierzenia się z konsekwencjami nieudanego eksperymentu społecznego:
Komunizm cieszy się we Francji ciągle sporą estymą, a mówienie o jego zbrodniach bywa
uznawane za „politycznie niepoprawne”. Dyskusja o zbrodniach Rewolucji Francuskiej też
daleka jest od zakończenia, a paryscy komunardzi „cieszą się” opinią ofiar. Dlatego tak
wielkie oburzenie wśród lewicującej części elity intelektualnej Francji wywołały szacunki
Courtois, że liczba ofiar komunizmu sięga 100 milionów. Katyń, deportacje narodów, głód
zabijający wioski oporne wobec kolektywizacji – to pojęcia, o których tu się nie dyskutuje.
Jedynie francusko-niemiecka stacja telewizyjna „Arté” nadaje czasem filmy dokumentalne
poświęcone ofiarom łagrów, wyniszczeniu Kozaków, represji z użyciem szpitali
psychiatrycznych... Tutaj należy upatrywać przyczyn totalnego zaskoczenia „Księgą” i braku
zaufania do podawanych w niej liczb.
— Jacek Kubiak[2]
Komentatorzy negowali również zarzut, że zbrodnie komunistyczne były jedynie „wypaczeniami”
generalnie pozytywnej ideologii:
„Czarna księga” udowadnia, że było zupełnie inaczej: terror i ludobójstwo były
immanentnymi cechami systemu. Można co najwyżej mówić o różnicy skali między
represjami w Chinach a zbrodniami popełnianymi przez reżim Rakosiego na Węgrzech czy
Castro na Kubie. Warto przypomnieć, że do podobnych konkluzji doszedł znacznie
wcześniej Leszek Kołakowski, który udowodnił – analizując nie dzieje terroru, ale
marksistowskiej myśli – iż stalinizm nie był żadnym „wypaczeniem”, ale logiczną i
prawdopodobnie nieuchronną kontynuacją leninizmu.
— Paweł Machcewicz[18]
Opinie pozytywne o książce
30.08.2026, 23:08 Czarna księga komunizmu – Wikipedia, wolna encyklopedia
https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarna_księga_komunizmu 6/8
Liczne pozytywne opinie o książce zostały zaprezentowane w Stanach Zjednoczonych oraz w
krajach Europy Wschodniej. New York Times, Wall Street Journal, National Review i Evening
Standard wydały pozytywne recenzje książki, podkreślając jej wyjątkowość w dotychczasowej
literaturze poświęconej komunizmowi i całościowe ujęcie problemu[19]
.
Wielu historyków amerykańskich podkreślało, że wiele z najostrzej krytykowanych danych
liczbowych było przedstawianych już wcześniej, zaś nowe są potwierdzone przez otwieranie
archiwów radzieckich[20]
. Niektórzy uważają natomiast, że liczba ofiar podana przez autora jest
zaniżona.
Pozytywnie o książce wypowiadali się również Martin Malia i Anne Applebaum[19]
. Wielu
publicystów wskazywało, że jest to pierwsza tak obszerna i syntetyczna praca podsumowująca
skutki stulecia fascynacji ideologią komunistyczną i nie usprawiedliwiająca ich „błędami i
wypaczeniami”[2]
.
Próba oszacowania ofiar ZSRR i porównanie go do narodowego socjalizmu pojawia się również w
książce Timothy Snydera[21]
.
w niemieckim wydaniu znalazł się dodatkowy rozdział nt. komunistycznego reżimu w NRD
zatytułowany „Die Aufarbeitung des Sozialismus in der DDR”. Składają się na niego dwa
podrozdziały: „Politische Verbrechen in der DDR” autorstwa Ehrharta Neubertza oraz „Vom
schwierigen Umgang mit der Wahrnehmung” pióra Joachima Gaucka[22]
.
Andrzej Bąkowski, „Palestra” 2000, nr 5/6, s. 112–114.
Gustaw Herling-Grudziński, „Wprost” 1999, nr 20, dod. s. 7.
Jakub Karpiński, „Rzeczpospolita” 1999, nr 129, s. D1.
Anna Kłossowska, „Tygodnik Solidarność” 1999, nr 21, s. 19.
Adam Konderak, „Ethos” 1999, nr 4, s. 222–233.
Paweł Machcewicz, „Polityka” 1999, nr 23, s. 74, 77.
Stanisław Murzański, „Tygodnik Solidarność” 1999, nr 38, s. 14–18.
Wojciech Roszkowski, „Tygodnik Powszechny” 1999, nr 30, s. 7.
Stanisław Salmonowicz, Grzegorz Górski, „Czasy Nowożytne” 7 (1999), s. 101–123.
Piotr Skórzyński, „Przegląd Polityczny” (1999), nr 42, s. 140–147.
Tomasz Stryjek, „Kultura i Społeczeństwo” 1999, nr 4, s. 224–229.
Jan Parandowski: Bolszewizm i bolszewicy w Rosji
Czarna księga kapitalizmu
Czarna księga (o zbrodniach nazizmu na Żydach w czasie II wojny światowej)
Wydania obcojęzyczne
Recenzje w języku polskim
Zobacz też
Przypisy
30.08.2026, 23:08 Czarna księga komunizmu – Wikipedia, wolna encyklopedia
https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarna_księga_komunizmu 7/8
1. Le Monde, 21 września 2000.
2. Jacek Kubiak: „Czarna księga komunizmu” – ciąg dalszy... (http://www.tygodnik.com.pl/numer/2
80010/kubiak.html). Tygodnik Powszechny, 2003.
3. Courtois i in. 1997 ↓, s. 26.
4. Courtois i in. 1997 ↓, s. 25.
5. Courtois i in. 1997 ↓, s. 26–27.
6. Courtois i in. 1997 ↓, s. 31–32.
7. Courtois i in. 1997 ↓, s. 36.
8. Rudolf Höß, „Autobiografia Rudolfa Hössa, komendanta obozu oświęcimskiego”, tłum. Wiesław
Grzymski, Wyd. Prawnicze, Warszawa 1990, s. 159.
9. Courtois i in. 1997 ↓, s. 37.
10. Courtois i in. 1997 ↓, s. 37–38.
11. Le Monde, 31 października 1997.
12. Marc Ferro, « Réplique au Livre noir » (https://web.archive.org/web/20070206054149/http://bios
oc.univ-paris1.fr/actu/livres/lsdc6.htm), review du Siècle des communismes, Le Monde
diplomatique, novembre 2000, p. 31.
13. Alain Blum, « Historiens et communisme: condamner ou comprendre », Le Monde, 18
novembre 1997, p. 17.
14. La Quinzaine littéraire, n° 728, grudzień 1997.
15. Le Livre noir du communisme: de la polémique à la compréhension (https://www.jstor.org/stabl
e/3770297), Vingtième siècle. Revue d’histoire, n° 59, lipiec-wrzesień 1998, s. 177–179.
16. The Future Did Not Work (http://www.theatlantic.com/issues/2000/03/getty.htm), The Atlantic
Monthly, Boston, t. 285, marzec 2000, s. 113.
17. Leopold Unger: Putin i „Czarna księga komunizmu” (http://wyborcza.pl/dziennikarze/1,95912,44
03475.html). 2007.
18. Reklama ze Stalinem (https://archiwum.polityka.pl/art/reklama-ze-stalinem,390957.html).
Polityka, 1999.
19. Harvard University Press: The Black Book of Communism (http://web.archive.org/web/2006050
1103157/http://www.hup.harvard.edu/catalog/COUBLA.html?show=reviews) (ang.).
20. Arno Joseph Mayer, Les Furies: Violence, vengeance, terreur aux temps de la Révolution
française et de la Révolution russe, Fayard, 2002, s. 10-11.
21. Skrwawione ziemie (http://wyborcza.pl/1,75475,9696306,Wielkie_zabijanie.html). 2011.
ISBN 978-83-247-2278-5.
22. Stéphane Courtois, Joachim Gauck, Ehrhart Neubert i wsp., Das Schwarzbuch des
Kommunismus. Unterdrückung, Verbrechen und Terror. (1998) Piper Verlag,
ISBN 3-492-04053-5, München, 2004.
Stéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Andrzej Paczkowski, Karel Bartošek,
Jean-Louis Margolin: Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania. tłum.
zbiorowe. Warszawa: Prószyński i S-ka, 1999. ISBN 83-7180-326-5.
Film dokumentalny "Boże zbaw Rosję" Włodzimierza Szpaka:
https://35mm.online/vod/dokument/boze-zbaw-rosje [dostęp 26 lutego 2024]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Czarna_księga_komunizmu&oldid=80037353”
Bibliografia
Linki zewnętrzne
30.08.2026, 23:08 Czarna księga komunizmu – Wikipedia, wolna encyklopedia
https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarna_księga_komunizmu 8/8
Komentarze
Pokaż komentarze (14)