"Porte des Bombes" we Florianie na Malcie – architektura i symbolika

"Porte des Bombes" we Florianie na Malcie, domena publiczna 

Bramy miejskie w architekturze nowożytnej pełniły funkcję znacznie wykraczającą poza rolę czysto komunikacyjną. Jako elementy infrastruktury urbanistycznej o wysokiej randze reprezentacyjnej, stanowiły symboliczne punkty przejścia, związane z ideą triumfu, władzy oraz kontroli przestrzeni. Ich forma architektoniczna i program dekoracyjny służyły artykulacji treści ideowych, gloryfikując fundatora, wspólnotę miejską bądź określoną doktrynę polityczno-militarną. W tym sensie bramy funkcjonowały jako nośniki znaczeń wpisanych w strukturę miasta.
Jednym z wyrazistych przykładów takiego ujęcia jest Porte des Bombes (malt. Bieb il-Bombi, wł. Porta delle Bombe, pol. Brama Bomb) – monumentalna brama miejska położona we Florianie na Malcie. Obiekt został ufundowany przez Wielkiego Mistrza Zakonu Maltańskiego Ramona Perellosa y Roccafula (1637–1720) i wzniesiony w latach 1720–1721 według projektu francuskiego architekta i inżyniera wojskowego Charles’a François de Mondiona (1681–1733). Koszt realizacji wyniósł 6000 scudi. Brama powstała w okresie dojrzałego baroku, jednak jej forma wykazuje silne odniesienia do architektury późnorenesansowej, wywodzące się z XVI-wiecznej teorii architektury.

Kompozycja Porte des Bombes nawiązuje bezpośrednio do wzorców zawartych w traktacie Sebastiana Serlia (1475 - 1554) "Tutte l’opere d’architettura et prospettiva" -  najważniejsze z dzieł teoretycznych w historii architektury europejskiej (np. jedno z wydań pochodzi z 1663 r.). Publikacja ta przyczyniła się do upowszechnienia porządków klasycznych oraz określonych schematów kompozycyjnych, które znalazły zastosowanie nie tylko w architekturze rezydencjonalnej i miejskiej, lecz również w budownictwie obronnym.
Pierwotna forma bramy, posiadająca jedno przejście, niemal dosłownie powtarza jeden z projektów Serlia i pełniła funkcję zewnętrznej bramy wjazdowej do Floriany.

W 1868 roku, w okresie administracji brytyjskiej, obiekt został rozbudowany o drugie przejście, co miało związek z intensyfikacją ruchu kołowego w rejonie Grand Harbour. Projekt przebudowy opracował pułkownik E. W. Dunford z Royal Engineers, a koszt inwestycji wyniósł 900 funtów.
Kolejne ingerencje w strukturę bramy miały miejsce na początku XX wieku, kiedy usunięto część dekoracji w obrębie przejazdów w celu umożliwienia przejazdu tramwajów. Następnie zlikwidowano lunetę (element architektury obronnej) oraz fragmenty murów po obu stronach bramy, co było konsekwencją rozwoju infrastruktury drogowej i wzrostu natężenia ruchu samochodowego w latach 30. XX wieku. Przekształcenia te doprowadziły do utraty pierwotnego kontekstu fortyfikacyjnego, nadając obiektowi charakter zbliżony do łuku triumfalnego.

Program dekoracyjny Porte des Bombes obejmuje panoplia, często mylnie interpretowane wyłącznie jako przedstawienia armat. W rzeczywistości są to rozbudowane kompozycje militarne, od których pochodzi pierwotna nazwa obiektu – Porta dei Cannoni. Termin „panoplia” wywodzi się z greckich słów pan (wszystko) oraz hoplon (uzbrojenie hoplity) i w epoce nowożytnej odnosił się do dekoracyjnych przedstawień zestawów broni, tarcz i elementów uzbrojenia, komponowanych w sposób symboliczny i reprezentacyjny. Motyw ten był powszechnie stosowany w architekturze XVII i XVIII wieku, zwłaszcza w kontekście budowli o charakterze militarnym i ceremonialnym.

Znaczenie ideowe panoplii w Porte des Bombes wzmacniają inskrypcje łacińskie. Tablica z napisem "DVM THRACES VBIQUE PVGNO IN SEDE SIC TVTA CONSTO MDCCXXI" („Podczas gdy wszędzie walczę z Turkami, jestem bezpieczny w swoim siedlisku – 1721”) jednoznacznie odwołuje się do militarnej misji Zakonu Maltańskiego jako obrońców chrześcijaństwa przed Imperium Osmańskim.
Po przeciwnej stronie umieszczono inskrypcję "AD MAJOREM POPVLI COMMODITATEM MDCCCLXVIII" („Dla większej wygody społeczeństwa – 1868”), odnoszącą się do XIX-wiecznej przebudowy bramy. Towarzyszą im herby Wielkiej Brytanii, Zakonu Maltańskiego oraz samego Perellosa, którego herb widnieje również w centralnym panoplium. W dolnej partii belkowania umieszczono krzyże maltańskie, stanowiące czytelny znak tożsamości zakonu.

W bezpośrednim sąsiedztwie bramy znajdują się dwa kamienne filary, zwieńczone masywnymi kamiennymi kulami, stylizowanymi na pociski artyleryjskie (bomby). Elementy te, pełniące funkcję symbolicznych znaków granicznych i trofeów militarnych, nadały obiektowi jego współczesną nazwę – Porte des Bombes.
Brama ta należy do nielicznych na Malcie przykładów architektury miejskiej, w której zastosowano naturalnej wielkości przedstawienia uzbrojenia artyleryjskiego w formie panoplii. Drugim analogicznym obiektem jest Brama św. Heleny w Cospicua (Bormla), wzniesiona w 1736 roku, również według projektu Charles’a François de Mondiona, autora także monumentalnej bramy w Mdinie (1724), dawnej stolicy Malty.