Obok obrazu „Ścięcie św. Jana Chrzciciela” autorstwa Caravaggio, w konkatedrze pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie, znajduje się tam również inne jego dzieło – „Św. Hieronim piszący” (obraz eksponowany jest w specjalnej sali obok Oratorium).
Obraz ten pochodzi z okresu między jesienią 1607 roku i na jakiś czas przed tym, jak Caravaggio rozpoczął pracę nad obrazem "Ścięcia św. Jana Chrzciciela", który został wyraźnie ukończony w sierpniu 1608 roku, kiedy to odnotowano, że brał udział w bójce, po której aresztowano go i osadzono w więzieniu, z którego zbiegł, uciekając z Malty.
Dzieło to powstało najprawdopodobniej na zamówienie Fra Ippolita Malaspiny, Marchese di Fosdinovo, znaczącego członka Zakonu Maltańskiego, na co wyraźnie wskazuje jego herb umieszczony na obrazie. Obraz miał pierwotnie zdobić ściany jego domu w Valletcie. Dopiero po śmierci fundatora w 1624 roku przekazano go do konkatedry św. Jana Chrzciciela.
"Święty Hieronim piszący", Caravaggio, konkatedra w Valletcie, (domena publiczna)
Jest to jedno z najbardziej dojrzałych dzieł Caravaggia, a zarazem jedno z teologicznie najważniejszych przedstawień św. Hieronima w sztuce baroku. Nie chodzi tu jedynie o sam akt pisania, lecz o to, co święty zapisuje — to właśnie stanowi istotę przesłania dzieła.
Caravaggio nie ukazuje Hieronima jako zwykłego skryby czy uczonego pogrążonego w lekturze. Istotą przedstawienia jest fakt, że artysta ukazał go w trakcie tłumaczenia Pisma Świętego, czyli pracy nad dziełem, które przeszło do historii jako Wulgata — łacińska wersja Biblii, uznana przez Kościół katolicki za tekst kanoniczny i autorytatywny.
W epoce kontrreformacji, po soborze trydenckim (1545–1563), Kościół katolicki podkreślał konieczność oparcia doktryny na jednolitym, zatwierdzonym tekście biblijnym — właśnie Wulgacie. Postać Ojca i Doktora Kościoła, który stworzył fundament katolickiego kanonu biblijnego, nabierała wówczas szczególnej aktualności. Podkreślano, że Kościół już w starożytności ukształtował kanon Pisma Świętego, co miało dowodzić znaczenia Tradycji jako żywego przekazu Objawienia. Tradycja, Pismo Święte, sakramenty oraz Urząd Nauczycielski Kościoła tworzyły fundament ideowy kontrreformacji.
Święty Hieronim, właściwie Euzebiusz Hieronim Sofroniusz (ur. ok. 331 lub 347 w Strydonie, zm. 30 września 419 lub 420 w Betlejem), należał do najwybitniejszych uczonych wczesnego chrześcijaństwa. Wykształcony w Rzymie, początkowo zafascynowany literaturą klasyczną, zwłaszcza Cyceronem, przeżył duchowy przełom, który skierował go ku ascezie i studiom nad tekstami biblijnymi. Po okresie życia pustelniczego na Wschodzie oraz działalności w Rzymie osiadł w Betlejem, gdzie podjął się monumentalnego dzieła przekładu Biblii z języków oryginalnych (hebrajskiego i greki) na łacinę. W XVI wieku, w dobie sporów z reformacją, Wulgata została oficjalnie zatwierdzona przez Kościół jako obowiązująca wersja Pisma Świętego.
Caravaggio, malując Hieronima w akcie tłumaczenia, ukazuje więc moment powstawania tekstu, który dla katolickiej ortodoksji stał się fundamentem doktryny.
Kompozycja obrazu podporządkowana jest temu znaczeniu. Hieronim siedzi na skraju łoża, w skręconej, niewygodnej pozie, pochylony nad stołem, na którym leży otwarta księga. Prawą ręką zapisuje kartę, lewą podtrzymuje księgę. Scena nie ma charakteru dynamicznego — dominuje skupienie i napięcie intelektualne. Światło wpada z lewej strony i koncentruje się na twarzy świętego, jego rękach oraz księdze, podczas gdy reszta przestrzeni tonie w mroku. Charakterystyczny dla Caravaggia kontrast światła i cienia ma tu nie tylko wymiar formalny, lecz także duchowy: światło staje się znakiem łaski i oświecenia, umożliwiającego zrozumienie i przekład Słowa Bożego. Świeca stojąca na stole pozostaje niezapalona, co sugeruje, że źródło światła nie pochodzi z porządku materialnego.
Na stole widoczne są również kamień, czaszka i krucyfiks. Kamień symbolizuje pokutę — według tradycji Hieronim miał uderzać się nim w pierś, aby poskromić pokusy. Czaszka jest klasycznym motywem memento mori, przypominającym o przemijalności życia i konieczności duchowej gotowości na śmierć. W sztuce kontrreformacyjnej motyw ten łączono z medytacją nad zbawieniem. Krucyfiks stanowi centrum duchowe całej sceny — wobec Ukrzyżowanego Hieronim podejmuje swoje dzieło. Jego praca nie jest jedynie aktem intelektualnym, lecz służbą Chrystusowi i Kościołowi.
Czerwony kapelusz kardynalski, zawieszony na ścianie, odwołuje się do tradycji ikonograficznej, wedle której Hieronim bywał przedstawiany jako kardynał, choć historycznie nim nie był (godność ta została ustanowiona znacznie później).
Istnieje również interesująca kwestia ikonograficzna. W czasie pobytu na Malcie Caravaggio znajdował się pod patronatem Wielkiego Mistrza Zakonu Maltańskiego, Alof de Wignacourt, i zabiegał o przyjęcie do zakonu. Ostatecznie został jego członkiem, co pozwoliło mu częściowo odzyskać utracony status społeczny po wydanym na niego wyroku śmierci w Rzymie za dokonanie morderstwa - niestety był to artysta wielki ,ale o czarnym charakterze.
Analiza porównawcza dzieła wskazuje, że twarz św. Hieronima może być portretowym wizerunkiem Wignacourta. Caravaggio wcześniej namalował jego reprezentacyjny portret i możliwe, że powtórzył rysy Wielkiego Mistrza w omawianym dziele. Tego rodzaju praktyka — nadawanie świętym rysów współczesnych dostojników — była w sztuce nowożytnej zjawiskiem znanym i akceptowanym.
„Św. Hieronim piszący” z Valletty jest jednym z trzech obrazów o tej tematyce namalowanych przez Caravaggia. Pozostałe to „Św. Hieronim piszący” (ok. 1605–1606), przechowywany w Galleria Borghese, oraz „Św. Hieronim na pustyni” (ok. 1605), znajdujący się w Museu de Montserrat.
Popularność tego tematu w epoce kontrreformacji wynikała z jego wymowy ideowej. Św. Hieronim jako Doktor Kościoła i autorytet teologiczny był przedstawiany jako wzór dla duchowieństwa oraz członków zakonów rycerskich — w tym joannitów — obrońców wiary chrześcijańskiej.
Dzieło przeżyło dramatyczne losy. 29 grudnia 1984 roku obraz został brutalnie wycięty z ramy i skradziony. Odzyskano go 4 sierpnia 1987 roku, jednak był poważnie uszkodzony i wymagał gruntownej konserwacji.
Komentarze
Pokaż komentarze (1)