Pomnik Sir Giuseppe Niccolò Zammita w Górnych Ogrodach Barrakka w Valletcie

Górne Ogrody Barrakka w Valletta należą do najbardziej reprezentacyjnych przestrzeni publicznych Malty. Założone w 1661 roku przez joannitów jako ogród wypoczynkowy dla rycerzy języka włoskiego, od początku łączyły funkcję rekreacyjną z wymiarem symbolicznym, bo w czasach nowożytnych ogrody klasztorne lub miejskie były symboliczną namiastką idei boskiego raju.
W XVIII wieku przekształcone w otwartą arkadową galerię z widokiem na Wielki Port, a w okresie panowania brytyjskiego stały się swoistym panteonem – przestrzenią pamięci poświęconą bohaterom, politykom i osobom szczególnie zasłużonym dla Malty.

Tablica upamiętniająca zatonięcie ORP „Kujawiak” w 1940 r.,  Górne Ogrody Barrakka w Valletcie na Malcie, domena publiczna (link).
Uwaga! O tej tablicy nie wspominają żadne angielskojęzyczne przewodniki po Valletcie i Górnych Ogrodach Barrakka.

Wśród upamiętnionych znajdują się przedstawiciele administracji kolonialnej i bohaterowie wojny. Wyróżnić należy grobowiec Sir Thomasa Maitlanda – pierwszego brytyjskiego gubernatora Malty, popiersie Winstona Churchilla,  a także pomnik premiera Malty Geralda Strickland. Tutaj też znajdują sie na murach arkad tablice dedykowane bohaterom II wojny światowej, w tym uczestnikom operacji Pedestal (tu jest też się tablica upamiętniająca śmierć polskich bohaterów , marynarzy z okrętu ORP "Kujawiak" w 1940 r.).

Pomnik Sir Giuseppe Niccolò Zammita w Górnych Ogrodach Barrakka w Valletcie; fot. Marek Sikorski

Jednym z cennych dziel jest również rzeźba Les Gavroches autorstwa Antonio Sciortino (w ogrodach znajduje się replika; oryginał przechowywany jest w MUŻA).
Obecny tych dzieł w Ogrodach Barrakka tworzy osobliwą galerię pomnikową łączący pamięć militarną, władzę polityczną i sztukę narodową. Stanowi to też tło dla jednego z najważniejszych monumentów ogrodu: pomnika sir Giuseppe Niccolò Zammita.
Sir Giuseppe Niccolò Zammit (zm. 1823) był prawnikiem i sędzią, który odegrał istotną rolę w kształtowaniu struktur administracyjnych Malty w pierwszych dekadach panowania brytyjskiego. Pełnił funkcję Sekretarza Rządu, a w 1814 roku został sędzią Sądu Najwyższego Jej Królewskiej Mości. W 1818 roku otrzymał godność Kawalera Komandora Orderu św. Michała i św. Jerzego. Zmarł w wieku 52 lat i został pochowany w kaplicy św. Sebastiana w konkatedrze św. Jana. Już rok później, z inicjatywy gubernatora Maitlanda, wzniesiono jego pomnik ze środków publicznych. Autorem dzieła był Vincenzo Dimech wraz z synem Ferdinandem Dimech.
Monument ma wyraźnie neoklasycystyczny charakter. Centralną część kompozycji stanowi figura siedzącego sędziego w todze. Układ ten nawiązuje do pomnika Voltaire autorstwa Jean-Antoine Houdon z 1781 roku –  przedstawienia filozofa epoki oświecenia. Zammit nie jest ukazany w geście patetycznym ani dynamicznym; przeciwnie, jego postawa jest skupiona, wyważona, pełna wewnętrznej powagi. Siedzi stabilnie na krześle – symbolu urzędu i instytucjonalnej ciągłości. W tradycji ikonograficznej figura siedząca oznacza autorytet oparty na rozumie i refleksji, a nie na sile militarnej. W ten sposób sędzia zostaje przedstawiony jako mędrzec i mąż stanu – strażnik ładu prawnego.
Rozbudowana symbolika cokołu wzmacnia tę interpretację. W czterech narożach umieszczono rózgi liktorskie (fasces), wywodzące się z tradycji republikańskiego Rzymu. W starożytności były one atrybutem najwyższych urzędników, symbolizując imperium – prawo do sprawowania władzy sądowniczej i egzekwowania wyroków. W XIX-wiecznej ikonografii klasycystycznej fasces oznaczały legalizm, państwowość i nadrzędność prawa nad arbitralnością jednostki. Ich obecność przy pomniku Zammita jednoznacznie wskazuje, że jego autorytet wynika z instytucji i porządku prawnego, którego był reprezentantem.
U podstawy monumentu znajdują się dwa czuwające lwy – kopie zwierząt z nagrobka papieża Klemensa XIII,  autorstwa słynnego rzeźbiarza epoki klasycyzmu, Antonio Canova. W oryginale lwy symbolizowały majestat i straż nad pamięcią o  zmarłeym.
W kontekście pomnika Zammita nabierają świeckiego znaczenia: są alegorią siły prawa oraz czujności wobec zagrożeń dla ładu społecznego. Ich napięta, skupiona postawa podkreśla, że sprawiedliwość nie jest abstrakcyjną ideą, lecz realną mocą chroniącą wspólnotę.
Całość tworzy spójny program ideowy. Lwy symbolizują siłę i ochronę, fasces – autorytet prawa i jedność wspólnoty, zaś siedzący sędzia – rozum i moralną równowagę. Monument, choć usytuowany nieco na uboczu ogrodu, dominuje skalą i masą. Jego monumentalność sugeruje trwałość systemu prawnego, którego Zammit był uosobieniem. Co istotne, brytyjski porządek prawny na Malcie został tu ucieleśniony przez Maltańczyka – przedstawiciela lokalnej elity. Pomnik staje się więc wizualnym pomostem między administracją kolonialną a społeczeństwem wyspy, legitymizując nową władzę poprzez autorytet rodzimego sędziego.
Pomnik Zammita stanowi przykład dojrzałego klasycyzmu peryferyjnego, który adaptuje europejskie wzorce ikonograficzne do lokalnego kontekstu politycznego. Jest to dzieło afirmujące ideę państwa opartego nie na przemocy, lecz na sprawiedliwości, rozumie i trwałości instytucji prawnych i prawa. W przestrzeni Ogrodów Barrakka pomnik ten przypomina, że fundamentem wspólnoty nie jest wyłącznie heroizm militarny, lecz  stabilność prawa i moralny autorytet tych, którzy je reprezentują.