Paliwo.
Inflację.
KPO „odblokowane pierwszego dnia”.
SAFE.
Nie będziemy robić dogrywki z tych samych punktów.
Tym razem nie interesuje nas jedno zdanie premiera.
Interesuje nas maszyna, która pozwala takie zdania wypowiadać.
## Najpierw ważne zastrzeżenie
Nie mam dokumentu, w którym Donald Tusk poleca komukolwiek działać na szkodę Polski.
Nie mam dowodu na tajny plan.
Nie będę więc nazywał premiera agentem ani sprawcą sabotażu w znaczeniu prawnym.
„Sabotaż doskonały” oznacza tutaj mechanizm polityczny: system może wytwarzać szkodliwe albo absurdalne rezultaty bez jednego rozkazu, jednego podpisu i jednej osoby, której da się przypisać całość.
Każdy wykonuje tylko swój fragment.
Minister przygotowuje zasady.
Agencja wybiera operatorów.
Operator powołuje ekspertów.
Eksperci oceniają wnioski.
Beneficjent kupuje sprzęt.
Kontroler sprawdza dokumenty.
A kiedy gotowy rezultat trafia przed oczy opinii publicznej, wszyscy mogą powiedzieć:
— To nie ja decydowałem o całości.
I każdy może mówić prawdę.
## Problem wielu rąk
To zjawisko nie powstało w Polsce i nie wymyślił go Tusk.
W nauce o administracji nazywa się je „problemem wielu rąk”. Już w 1980 roku politolog Dennis F. Thompson opisywał sytuację, w której wielu urzędników uczestniczy w tworzeniu decyzji publicznej, lecz udział każdego jest tak mały, że odpowiedzialność za końcowy skutek staje się niemal niemożliwa do przypisania.
Państwo oczywiście musi dzielić zadania.
Premier nie może osobiście oceniać tysięcy wniosków, minister sprawdzać każdej faktury, a prezes agencji jeździć na każdą kontrolę.
Rozproszenie pracy nie jest patologią.
Patologia zaczyna się wtedy, gdy rozproszenie działa tylko w jedną stronę:
**zasługa wędruje do góry, a odpowiedzialność spływa w dół.**
Sukces ma twarz premiera.
Porażka ma regulamin, komisję, operatora i numer załącznika.
## KPO HoReCa. Partytura pisana przez dwa rządy
Program wsparcia dla branży HoReCa został wpisany do KPO w 2022 roku, za rządu Mateusza Morawieckiego.
To pierwszy fakt, którego nie wolno wycinać.
Konkurs PARP na pięciu regionalnych operatorów rozpoczął się 10 sierpnia 2023 roku i zakończył 12 października 2023 roku — również za poprzedniej władzy. Wynik ogłoszono 5 stycznia 2024 roku, już po zmianie rządu.
To drugi fakt.
Jest jednak i trzeci.
Sam zapis KPO nie zawierał szczegółowych warunków przyznawania wsparcia przedsiębiorcom. PARP ogłosiła je 3 kwietnia 2024 roku, już pod rządami obecnej koalicji.
Następnie ruszyło wdrażanie programu pod nadzorem nowej ekipy. Operatorzy prowadzili nabory, zajmowali się realizacją i rozliczaniem przedsięwzięć. Każdy wniosek miało oceniać co najmniej dwóch ekspertów z komisji oceny. Kontrolę wykonania i wydatków powierzono operatorom, a PARP zachowała własne zadania weryfikacyjne i nadzorcze.
Budżet przedsięwzięcia wyniósł dokładnie 1 261 552 841 zł. Jeden przedsiębiorca mógł otrzymać do 540 tys. zł, przy wsparciu sięgającym 90 proc. kosztów kwalifikowalnych.
W drugim naborze próg wymaganego spadku obrotów obniżono z 30 do 20 proc. i dopuszczono firmy, dla których HoReCa była działalnością dodatkową, a nie główną. Ministerstwo tłumaczyło później, że przy pierwotnym kryterium nie osiągano zakładanego wskaźnika, więc korekta była konieczna do realizacji celu KPO. Jednocześnie obecny rząd wprowadził roczny obowiązek utrzymania zakupionych środków trwałych, którego wcześniej nie przewidywano.
I właśnie tutaj zaczyna się orkiestra.
Poprzedni rząd może powiedzieć:
— My wpisaliśmy jedynie program pomocy dla branży poszkodowanej przez pandemię.
Nowy rząd może odpowiedzieć:
— My odziedziczyliśmy jego konstrukcję.
PARP może wskazać operatorów.
Operatorzy — ekspertów.
Eksperci — kryteria.
Beneficjenci — zatwierdzone wnioski.
Każde zdanie zawiera kawałek prawdy.
Żadne nie opisuje całej odpowiedzialności.
## Najpierw zatwierdzenie, potem sprawdzanie zatwierdzenia
Latem 2025 roku internetowa mapa projektów uruchomiła polityczną lawinę. Użytkownicy i media zaczęli wyłapywać przedsięwzięcia kojarzone z jachtami, saunami, solariami, mobilnymi ekspresami czy innymi zakupami trudnymi do pogodzenia w oczach opinii publicznej z hasłem „odbudowy gospodarki”.
Trzeba być precyzyjnym.
Sam jacht albo sauna wpisane do projektu nie były automatycznie dowodem kradzieży. Program miał finansować dywersyfikację działalności, a część kontrowersyjnych zakupów mogła mieścić się w szeroko zapisanym celu nowej usługi.
Ale właśnie to było problemem.
Jeżeli absurd przechodzi zgodnie z kryteriami, pytanie nie dotyczy już wyłącznie nieuczciwego beneficjenta.
Dotyczy jakości samych kryteriów, oceny i nadzoru.
12 sierpnia 2025 roku minister Katarzyna Pełczyńska-Nałęcz wstrzymała wypłaty do czasu skontrolowania umów. W tamtym momencie wypłacono około 110 mln zł z puli przekraczającej 1,2 mld zł. Dwa dni później Prokuratura Europejska potwierdziła wszczęcie postępowania dotyczącego potencjalnych nieprawidłowości. Samo wszczęcie postępowania nie przesądza oczywiście o popełnieniu przestępstwa.
System, który wcześniej miał oceniać, weryfikować i kontrolować, rozpoczął więc wielką operację ponownej weryfikacji własnych rozstrzygnięć.
## Stan na 11 sierpnia 2026 roku
Najnowszy komunikat Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej podaje:
- zweryfikowano wszystkie **3206 zatwierdzonych projektów**;
- przeprowadzono **827 kontroli na miejscu** u przedsiębiorców;
- w **710 kontrolach** nie stwierdzono istotnych nieprawidłowości powodujących skutki finansowe;
- w **60 kontrolach** nieprawidłowości doprowadziły do korekt finansowych;
- rozwiązano **48 umów**, co według ministerstwa stanowi około 1,7 proc. wszystkich umów;
- nie potwierdzono konfliktu interesów na etapie oceny wniosków;
- dalsze kontrole mają być prowadzone w 2026 i 2027 roku.
Tych kategorii nie należy mechanicznie sumować, ponieważ część działań i skutków może dotyczyć tych samych projektów.
Rząd ma prawo podkreślać, że zdecydowana większość przedsięwzięć przeszła kontrolę prawidłowo.
To prawda.
Nie było dowodu na masowe rozkradzenie całego KPO. Sam program HoReCa stanowił zresztą około pół procenta całego polskiego planu, którego wartość wynosi około 240 mld zł.
Ale druga część prawdy brzmi:
**48 rozwiązanych umów to nie zero. 60 korekt finansowych to nie internetowa plotka. A konieczność ponownego sprawdzenia wszystkich 3206 projektów nie jest certyfikatem bezbłędności pierwszego systemu oceny.**
Ministerstwo samo określiło skalę późniejszych kontroli na miejscu jako bezprecedensową.
Skoro po medialnej burzy trzeba było sprawdzić sto procent zatwierdzonych projektów, wolno zapytać:
co właściwie gwarantowały wcześniejsze poziomy weryfikacji?
## Jeden program, dwa języki
10 sierpnia 2026 roku rząd poinformował, że Komisja Europejska zatwierdziła ósmy wniosek o płatność z KPO. Około 33 mld zł ma trafić do Polski na początku października.
Według tego samego komunikatu podpisano już ponad 1,1 mln umów z beneficjentami na ponad 231,9 mld zł, czyli 96,3 proc. budżetu przewidzianego dla Polski.
Dzień później ministerstwo opublikowało aktualne wyniki kontroli HoReCa: 60 korekt finansowych i 48 rozwiązanych umów.
Oba komunikaty mogą być jednocześnie prawdziwe.
KPO jest ogromnym programem inwestycyjnym, a zdecydowana większość skontrolowanych projektów HoReCa nie wykazała istotnych nieprawidłowości finansowych.
Ale warto zauważyć kierunek politycznego ruchu.
Gdy przychodzi wielki przelew, sukces obejmuje cały rząd i całą Polskę.
Gdy pojawiają się wadliwe umowy, odpowiedzialność natychmiast rozpada się na operatorów, ekspertów, beneficjentów i poszczególne przypadki.
Nie musi to oznaczać kłamstwa.
Oznacza asymetrię.
Sukces opisuje się z lotu ptaka.
Porażkę — pod mikroskopem.
## Sukces z datą ważności
Nie wracamy tutaj do wyborczej obietnicy paliwa po 5,19 zł. Ten punkt sprawdziliśmy już w tekście „Premier kontra fakty”.
Interesuje nas nowy przykład działania tej samej maszyny.
17 sierpnia 2026 roku rząd czasowo przywrócił program „Ceny Paliwa Niżej”. Do końca miesiąca VAT na benzynę i olej napędowy obniżono z 23 do 8 proc., a minister energii ponownie zaczął wyznaczać maksymalne ceny detaliczne.
Pierwszego dnia limit wynosił 6,41 zł za litr benzyny Pb95, 7,20 zł za Pb98 i 7,37 zł za olej napędowy.
Obniżka była realna.
Kierowca przy dystrybutorze rzeczywiście płacił mniej.
Ale nie był to trwały spadek kosztu paliwa wypracowany przez rynek, rafinerie albo reformę państwa. Rząd na piętnaście dni zmniejszył własny udział podatkowy w cenie i przykrył stacje administracyjnym sufitem.
Skalę tego mechanizmu dobrze pokazuje proste przybliżenie. Według notowania e-petrol z 12 sierpnia średnia cena Pb95 wynosiła 7,29 zł. Po odjęciu 23-procentowego VAT i doliczeniu stawki 8 proc. otrzymujemy około 6,40 zł — niemal dokładnie tyle, ile wyniósł pierwszy rządowy limit.
To nie jest rozliczenie każdego litra sprzedanego na każdej stacji. Pokazuje jednak, skąd pochodziła zasadnicza część nagłego spadku widocznego na pylonach.
Ministerstwo Finansów oszacowało koszt dwutygodniowej operacji dla budżetu na około 495 mln zł. To średnio około 33 mln zł dziennie.
I znów pojawia się ta sama asymetria.
Spadek ceny ma jednego autora:
— Rząd obniżył paliwo.
Koszt nie ma twarzy. Rozpływa się w dochodach państwa, deficycie i rachunku wszystkich podatników.
A jeżeli po 31 sierpnia ceny ponownie wzrosną, odpowiedzialność będzie można rozdzielić pomiędzy ropę, dolara, wojnę, rafinerie i stacje.
Korzyść skupia się na górze.
Rachunek i przyszłe usprawiedliwienia rozchodzą się po całym systemie.
Sukces ma więc twarz premiera i datę ważności.
## Kto odpowiada?
Najłatwiejsza odpowiedź brzmi:
wszyscy po trochu.
Najwygodniejsza:
nikt za całość.
Poprzedni rząd odpowiada za wpisanie programu do KPO i uruchomienie konkursu na operatorów.
Obecny rząd odpowiada za dalsze wdrażanie programu, decyzje wykonawcze podejmowane podczas jego realizacji oraz nadzór sprawowany w tym czasie.
PARP odpowiada za relację z operatorami i własne obowiązki kontrolne.
Operatorzy oraz ich eksperci odpowiadają za ocenę konkretnych wniosków, rozliczenia i kontrole.
Beneficjenci odpowiadają za prawdziwość dokumentów, prawidłowość wydatków i rzeczywiste wykorzystanie zakupionego sprzętu.
Premier nie podpisywał umów z restauratorami i hotelarzami.
To również fakt.
Ale odpowiedzialność polityczna nie jest tym samym co odpowiedzialność karna ani podpis na fakturze.
Prezes Rady Ministrów odpowiada za sposób działania rządu, dobór ministrów, reakcję na sygnały ostrzegawcze i naprawę wad systemu. Nie można przypisać mu każdego błędnego projektu. Nie można też zamienić go w przypadkowego widza, gdy ten sam rząd centralizuje przy jego nazwisku wszystkie sukcesy programu.
Rozproszenie odpowiedzialności nie znosi hierarchii.
## Dyrygent nie musi grać
Dyrygent nie dmucha w trąbkę.
Nie szarpie strun kontrabasu.
Nie uderza w kotły.
Gdy jeden muzyk fałszuje, dyrygent rzeczywiście nie wydaje z siebie tego dźwięku.
Ale to on prowadzi całość.
Ustala tempo.
Nadaje interpretację.
Decyduje, kto nadal siedzi w orkiestrze.
I wychodzi pierwszy po oklaski.
Tak samo premier nie musi wydawać kompromitującego polecenia. Wystarczy, że zbudowany lub odziedziczony system działa w sposób dla niego politycznie wygodny:
gdy pojawia się sukces — władza ma jedną twarz;
gdy pojawia się szkoda — państwo ma wiele rąk.
Nie potrafimy udowodnić, że ten mechanizm został celowo zaprojektowany jako osłona.
Możemy natomiast zobaczyć, że w praktyce taką osłonę tworzy.
I nie trzeba budować systemu w złej wierze, żeby później korzystać z jego wygody.
## Pochłaniacze uwagi
Kiedy wybucha skandal, opinia publiczna dostaje nazwisko.
Prezesa agencji.
Ministra.
Operatora.
Właściciela jachtu.
Jedna osoba trafia w światło reflektorów i pochłania społeczną złość. Czasem słusznie. Czasem dlatego, że najłatwiej ją pokazać na ekranie.
Tyle że dymisja jednej osoby nie odpowiada jeszcze na pytania o konstrukcję całego mechanizmu:
Kto ustalił kryteria?
Kto zaakceptował ich zmianę?
Kto mierzył jakość pracy operatorów?
Kiedy pojawiły się pierwsze sygnały ostrzegawcze?
Dlaczego pełna weryfikacja nastąpiła dopiero po publicznym skandalu?
Co zmieniono, żeby ten sam mechanizm nie powtórzył się w innym programie?
Bez odpowiedzi na te pytania personalny piorunochron chroni konstrukcję budynku.
Krzesło zostaje opróżnione.
System zostaje na miejscu.
## Sabotaż bez sabotażysty
Najbardziej niebezpieczny model władzy nie musi opierać się na spisku.
Wystarczy, że każdy pilnuje własnej procedury, a nikt nie pilnuje końcowego rezultatu.
Wtedy błędna decyzja nie ma autora.
Ma obieg dokumentów.
Nie twierdzę, że KPO HoReCa było wielkim planem grabieży. Najnowsze wyniki kontroli takiej tezy nie potwierdzają.
Twierdzę coś innego.
Ten przypadek pokazał system, w którym nawet po przejściu przez operatorów, ekspertów, agencję i nadzór państwo musiało po medialnej eksplozji ponownie skontrolować wszystkie zatwierdzone projekty.
A potem każda instytucja mogła wskazać tę znajdującą się szczebel niżej.
To właśnie jest rozproszona odpowiedzialność.
Nie brak ludzi odpowiedzialnych.
Nadmiar ludzi odpowiedzialnych za fragment — i brak jednego odpowiedzialnego za całość.
Podpis jest operatora.
Ocena jest eksperta.
Nadzór jest agencji.
Kontrola jest ministerstwa.
Odpowiedzialność rozpuszcza się po drodze.
Tylko dyrygent nadal będzie stał przodem do orkiestry.
I tyłem do publiczności.
## Źródła
- [MFiPR, „Kontrole KPO dla HoReCa — większość projektów prawidłowa — aktualizacja”, 11.08.2026](https://www.gov.pl/web/fundusze-regiony/kontrole-kpo-dla-horeca---wiekszosc-projektow-prawidlowa---aktualizacja)
- [MFiPR, decyzja o wstrzymaniu wypłat i kontroli PARP oraz operatorów, 12.08.2025](https://www.gov.pl/web/fundusze-regiony/kontrole-mfipr-w-parp-i-operatorow-udzielajacych-dotacji-dla-horeca-z-kpo)
- [PARP, konkurs i zasady działania pięciu operatorów regionalnych](https://kpo.parp.gov.pl/component/grants/grants/HoReCa-dla-operatorow)
- [PARP, wyniki konkursu i wybór pięciu operatorów, 5.01.2024](https://www.parp.gov.pl/component/content/article/85584:pomoc-dla-branzy-horeca-parp-oglasza-wyniki-naboru)
- [PARP, zadania operatorów KPO HoReCa](https://www.parp.gov.pl/component/content/article/86162:skontaktuj-sie-z-operatorem-kpo-horeca-zeby-pozyskac-niezbedne-informacje)
- [PARP, zasady oceny wniosków i zakres wsparcia](https://www.parp.gov.pl/component/content/article/89036:informacja-parp-na-temat-zasad-dzialania-kpo-horeca)
- [PARP, maksymalna wartość wsparcia dla przedsiębiorcy](https://kpo.parp.gov.pl/component/grants/grants/inwestycje-w-dywersyfikacje-dzialalnosci-sektora-horeca-oferta-dla-przedsiebiorcow)
- [Demagog, kto przygotował program wsparcia HoReCa](https://demagog.org.pl/wypowiedzi/dotacje-z-kpo-dla-branzy-horeca-czy-to-projekt-prawa-i-sprawiedliwosci/)
- [MFiPR, około 33 mld zł z ósmego wniosku o płatność KPO, 10.08.2026](https://www.gov.pl/web/fundusze-regiony/polska-otrzyma-okolo-33-mld-zl-z-8-wniosku-o-platnosc-z-kpo)
- [Ministerstwo Energii, czasowe przywrócenie programu „Ceny Paliwa Niżej”, 14.08.2026](https://www.gov.pl/web/energia/taniej-na-stacjach-paliw-rzad-uruchamia-program-oslonowy-cpn)
- [e-petrol, średnie ceny detaliczne paliw w Polsce, notowanie z 12.08.2026](https://www.e-petrol.pl/notowania/rynek-krajowy/ceny-stacje-paliw)
- [Ministerstwo Finansów/PAP, koszt czasowej obniżki VAT na paliwa — około 495 mln zł](https://www.bankier.pl/wiadomosc/Rzad-wraca-do-programu-CPN-VAT-na-paliwa-obnizony-do-8-proc-9181894.html)
- [Komisja Europejska, polski Krajowy Plan Odbudowy](https://reforms-investments.ec.europa.eu/recovery-and-resilience-facility-1/country-pages/polands-recovery-and-resilience-plan_en)
- [PAP, wszczęcie postępowania przez Prokuraturę Europejską, 14.08.2025](https://www.pap.pl/aktualnosci/prokuratura-europejska-wszczela-sledztwo-ws-wykorzystania-srodkow-z-polskiego-kpo-w)
- [Dennis F. Thompson, „Moral Responsibility of Public Officials: The Problem of Many Hands”](https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/moral-responsibility-of-public-officials-the-problem-of-many-hands/39DD3FAB7BF7DC7A242407143674F22B)
Komentarze
Pokaż komentarze (2)