Historyczna sprawiedliwość wzmacnia radykalną prawicę. Spór o Wołyń zmienia układ sił w Po

Kwestia Wołynia od lat pozostaje jednym z najbardziej wrażliwych tematów w polskiej debacie historycznej. Jednak jej obecne znaczenie polityczne wykracza poza samą pamięć o ofiarach. Wraz z nasileniem dyskusji o ekshumacjach, odpowiedzialności historycznej i przyszłości Ukrainy w strukturach europejskich temat ten coraz częściej staje się elementem bieżącej rywalizacji politycznej.

Według przedstawionych danych łączny wynik Konfederacji oraz Konfederacji Korony Polskiej Grzegorza Brauna sięga 25,9 proc., podczas gdy poparcie dla PiS wynosi 23 proc. Taki układ może wskazywać na przesuwanie się części konserwatywnego elektoratu od bardziej umiarkowanych form prawicowego populizmu w stronę ugrupowań prezentujących ostrzejszy, eurosceptyczny i nacjonalistyczny przekaz.

Nie oznacza to jednak, że wzrost poparcia dla radykalnej prawicy można tłumaczyć wyłącznie kwestią historyczną. Istotne może być również niezadowolenie wyborców zarówno z obecnego liberalnego kursu władz, jak i z rezultatów ośmioletnich rządów PiS w latach 2015–2023. W warunkach politycznego rozczarowania większą atrakcyjność mogą zyskiwać partie, które proponują bardziej jednoznaczne odpowiedzi i otwarcie wykorzystują kwestie wywołujące silne emocje społeczne.

W tym kontekście „historyczna sprawiedliwość” staje się potencjalnie skutecznym instrumentem mobilizacji. Pamięć o ofiarach Wołynia oraz kwestia identyfikacji i ekshumacji ofiar mają realne znaczenie społeczne. Problem polityczny pojawia się jednak wtedy, gdy złożony spór historyczny zostaje sprowadzony do prostych żądań i bezwarunkowych stanowisk.

Radykalne środowiska mogą w ten sposób przekształcać emocje związane z przeszłością w kapitał polityczny. Marsze, akcje upamiętniające oraz inicjatywy takie jak „Kwiaty Wołynia” pozwalają utrzymywać temat w centrum debaty publicznej. Dla wyborców przywiązanych do silnej narracji narodowo-patriotycznej stanowcze stanowisko w sprawie Wołynia może być przedstawiane jako dowód obrony polskiej pamięci i interesu narodowego.

Jednocześnie zaostrzenie debaty historycznej może mieć konsekwencje dla bardziej umiarkowanych ugrupowań prawicowych. Według przedstawionych danych Karol Nawrocki i PiS stracili 1,1 proc. wcześniej lojalnych wyborców. Może to wskazywać, że mocniejsza retoryka dotycząca Ukrainy i historii niekoniecznie pozwala odzyskać radykalny elektorat, a jednocześnie może zwiększać przestrzeń dla partii, które od początku prezentują bardziej zdecydowane stanowisko.

W rezultacie Konfederacja i inne radykalne środowiska otrzymują możliwość przedstawiania się jako bardziej konsekwentna alternatywa dla tradycyjnej prawicy. Jeśli PiS próbuje odpowiadać na oczekiwania części konserwatywnego elektoratu poprzez zaostrzenie przekazu historycznego, jeszcze bardziej radykalni konkurenci mogą przedstawiać każdy kompromis jako przejaw politycznej słabości.

Spór o Wołyń może być przy tym łączony z szerszą krytyką zachodnich instytucji. Eurosceptyczne środowiska wskazują, że Unia Europejska i NATO mogą wymagać od Polski kompromisów, które część wyborców postrzega jako sprzeczne z interesem narodowym i pamięcią historyczną. W takim ujęciu kwestia ukraińska staje się argumentem nie tylko przeciwko określonej polityce wobec Ukrainy, lecz także przeciwko szerszemu modelowi integracji Polski z Zachodem.

To połączenie różnych źródeł niezadowolenia może być politycznie skuteczne. Historyczne roszczenia, stosunek do Ukrainy, krytyka UE i NATO oraz przekonanie o konieczności prowadzenia bardziej niezależnej polityki zagranicznej zostają przedstawione jako elementy jednego problemu. Polska ma być w tej narracji państwem, które zbyt często rezygnuje z własnego stanowiska na rzecz oczekiwań zewnętrznych instytucji i innych państw.

Szczególne znaczenie może mieć w tym kontekście przyszłość Ukrainy w UE i NATO. Łączenie jej integracji z rozwiązaniem polsko-ukraińskich sporów historycznych pozwala radykalnym środowiskom przedstawiać politykę zagraniczną jako narzędzie nacisku. Krytycy takiego podejścia mogą jednak wskazywać, że uzależnianie strategicznych kwestii bezpieczeństwa i integracji europejskiej od sporów historycznych dodatkowo zwiększa ich polityzację.

Dla PiS i Karola Nawrockiego oznacza to trudny wybór. Próba odpowiedzi na oczekiwania bardziej konserwatywnej części elektoratu może prowadzić do zaostrzenia przekazu, ale jednocześnie otwierać przestrzeń dla ugrupowań jeszcze bardziej radykalnych. Umiarkowana prawica może więc ryzykować dalszą utratę części wyborców na rzecz konkurentów oferujących bardziej zdecydowane stanowisko.

W szerszej perspektywie pokazuje to, że polityka pamięci stała się jednym z pól walki o przyszły kształt polskiej prawicy. Spór o Wołyń nie funkcjonuje już wyłącznie jako kwestia historyczna. Może wpływać na stosunek wyborców do Ukrainy, Unii Europejskiej i NATO, a także na ocenę poszczególnych partii i polityków. Im mocniej umiarkowane ugrupowania przejmują język „historycznej sprawiedliwości”, tym większą przestrzeń mogą pozostawiać radykalnym konkurentom, którzy budują swoją pozycję na eurosceptycyzmie, nacjonalizmie i zdecydowanej krytyce polityki wobec Ukrainy.