Zniesienie poznania w prawie: od fenomenologii do operacji

Abstrakt

Artykuł przedstawia epistemologiczne i metodologiczne podstawy koncepcji ius operativum. Punktem wyjścia jest klasyczny model poznania prawa oparty na fenomenologii oraz na założeniu odniesienia norm do rzeczywistości empirycznej. Następnie analizowany jest proces przejścia od modelu poznawczego do modelu operacyjnego, w którym prawo przestaje być systemem rozpoznawania faktów, a staje się systemem pragmatycznego używania znaków normatywnych. W analizie wykorzystane zostają koncepcje pragmatycznej teorii znaczenia języka, semiotyki oraz logiki modeli. W rezultacie pokazane zostaje, że nowoczesne systemy prawne coraz częściej funkcjonują w modelu operacyjnym, w którym poznanie zostaje zastąpione stabilizacją znaczeń.

I. Wprowadzenie

Klasyczna teoria prawa zakładała istnienie związku między normą prawną a rzeczywistością empiryczną. Prawo było rozumiane jako system regulacji działań osób, a jego stosowanie wymagało ustalenia faktów.

Schemat klasyczny można przedstawić następująco:

rzeczywistość → poznanie → norma → wyrok

W tym modelu epistemologia pełniła kluczową funkcję.

Sąd musiał ustalić, co rzeczywiście się wydarzyło, aby zastosować normę prawną.

Nowoczesne systemy prawne coraz częściej odchodzą jednak od tego modelu.

Prawo przestaje być systemem poznawczym, a staje się systemem operacyjnym stabilizującym znaczenia normatywne.

II. Fenomenologiczny model poznania prawa

W tradycji fenomenologicznej poznanie zakłada istnienie podmiotu zdolnego do percepcji i rozumienia sensu.

Schemat fenomenologiczny:

rzecz → percepcja → rozpoznanie sensu

Podmiot poznający rozpoznaje znaczenie znaku poprzez odniesienie do rzeczywistości.

W prawie odpowiada temu model prawdy materialnej.

Dowód ma wskazywać na fakt, a fakt stanowi podstawę rozstrzygnięcia.

III. Pragmatyczne użycie znaku

Istotną zmianę w rozumieniu znaczenia przyniosła filozofia języka rozwinięta przez Ludwig Wittgenstein.

W późnej filozofii Wittgensteina znaczenie znaku nie wynika z jego odniesienia do rzeczy, lecz z jego użycia w określonej praktyce językowej¹.

Znaczenie znaku jest więc funkcją operacji językowych.

Schemat znaczenia zmienia się:

znak → użycie → znaczenie

W kontekście prawa oznacza to, że sens normy wynika nie z odniesienia do rzeczywistości, lecz z jej użycia w praktyce prawnej.

IV. Problem ekstensji znaku

Podobny problem analizował Umberto Eco w ramach teorii semiotyki.

Eco wskazywał, że poszukiwanie bezpośredniej ekstensji znaku – czyli jego jednoznacznego odniesienia do rzeczy – prowadzi do błędu ekstensjonalności².

Znaki funkcjonują w systemach interpretacyjnych, które mogą generować różne poziomy znaczeń.

W prawie oznacza to, że znak normatywny nie musi posiadać jednoznacznej referencji empirycznej.

V. Model jako konstrukcja

W naukach formalnych podobną sytuację opisuje logika modeli.

Według koncepcji rozwiniętej przez Thoralf Skolem możliwe jest istnienie wielu modeli interpretujących ten sam system formalny³.

Zjawisko to znane jest jako paradoks Skolema.

Oznacza ono, że system formalny nie posiada jednego koniecznego odniesienia do rzeczywistości.

VI. Konsekwencja metodologiczna

Połączenie tych trzech koncepcji prowadzi do istotnej zmiany metodologicznej.

W klasycznym modelu:

znak → rzecz

W modelu operacyjnym:

znak → operacja → stabilizacja znaczenia

Znaczenie normy powstaje w wyniku operacji interpretacyjnej systemu.

VII. Zniesienie epistemologii w prawie

Jeżeli znaczenie znaku powstaje w operacji, poznanie przestaje być warunkiem stosowania prawa.

System prawa nie musi rozpoznawać rzeczywistości.

Wystarczy, że stabilizuje znaczenia.

Schemat systemu operacyjnego:

twierdzenie → procedura → stabilizacja

Prawo przestaje być systemem poznawczym.

Staje się systemem operacyjnym.

VIII. Ius operativum

W tym kontekście można mówić o pojawieniu się modelu prawa określanego jako ius operativum.

Prawo funkcjonuje w nim jako system operacji stabilizujących sens normatywny.

Norma nie odnosi się bezpośrednio do rzeczywistości.

Jej znaczenie powstaje w procesie operacyjnym.

IX. Jurysprudencja kwantowa

Analogicznie do zasady nieoznaczoności w fizyce można mówić o nieoznaczoności normatywnej.

Przed operacją interpretacyjną norma posiada wiele możliwych znaczeń.

Operacja systemu stabilizuje jedno z nich.

Schemat:

potencjalne znaczenia → operacja → znaczenie stabilne

X. Wniosek

Proces przejścia od modelu fenomenologicznego do modelu operacyjnego można przedstawić jako zmianę epistemologii prawa:

poznanie → użycie → operacja

Prawo przestaje być systemem poznania rzeczywistości.

Staje się systemem stabilizacji znaczeń.

Konkluzja

Zniesienie poznania w prawie nie oznacza zaniku normatywności.

Oznacza zmianę jej charakteru.

Prawo nie jest już systemem rozpoznawania faktów, lecz systemem operacji stabilizujących znaczenie znaków normatywnych.

Przypisy

Ludwig Wittgenstein, Philosophical Investigations, Oxford 1953.

Umberto Eco, A Theory of Semiotics, Bloomington 1976.

Thoralf Skolem, „Über einige Grundlagenfragen der Mathematik”, Skrifter Videnskapsselskapet i Kristiania, 1922.