DISPUTATIO EXTREMA

PROOEMIUM

Hic non agitur de differentia scholastica minuta,

sed de duobus modis intelligendi ipsum esse realitatis.

(Nie chodzi tu o drobną różnicę scholastyczną, lecz o dwa sposoby rozumienia samej rzeczywistości.)

POSITIO I — THOMAS AQUINAS

Deus ut ipsum esse subsistens

Tomasz z Akwinu

“Deus est ipsum esse subsistens.”

“Esse est actus essendi.”

THESIS

Bóg = czysty akt istnienia (actus purus)

Istnienie jest pierwotne względem wszelkiej woli

Wszystko, co jest, istnieje przez uczestnictwo w esse

ARGUMENTA

1. Ex actualitate

Actus est prior potentia

Istnienie jest warunkiem wszelkiego działania — także woli.

2. Ex participatione

“Omnia participant esse.”

Byty uczestniczą w istnieniu — nie w decyzji.

3. Contra arbitrium absolutum

Gdyby wola była pierwsza:

rzeczywistość byłaby niestabilna

brakowałoby racji bytu (ratio essendi)

FORMULA THOMISTICA

Esse fundat omnia — etiam voluntatem.

(Istnienie funduje wszystko — także wolę)

POSITIO II — SCOTUS

Deus ut actus libertatis

Duns Szkot

“Voluntas est nobilior intellectu.”

“Deus contingenter vult creaturas.”

THESIS

Bóg = akt wolności

Istnienie świata jest kontyngentne

Wola nie wynika z esse — lecz je określa

ARGUMENTA

1. Ex contingentia mundi

Świat mógł nie istnieć → więc:

nie wynika z konieczności esse

2. Ex libertate Dei

Bóg nie jest zdeterminowany własnym istnieniem

3. Contra necessitarianismum

Jeśli esse determinuje wszystko:

Bóg staje się koniecznością ontologiczną

wolność znika

FORMULA SCOTISTICA

Voluntas fundat existentiam contingentem.

(Wola funduje istnienie tego, co mogłoby nie istnieć)

ARTICULUS CENTRALIS

Utrum esse sit prius voluntate, an voluntas sit prior esse

VIDETUR QUOD ESSE SIT PRIUS (Thomista)

nihil potest velle nisi sit

(nikt nie może chcieć, jeśli nie istnieje)

SED CONTRA (Scotus)

Deus non vult ex necessitate

(Bóg nie chce z konieczności)

RESPONDEO — DIVISIO RADICALIS

Nie ma tu pojednania klasycznego. Powstają dwie ontologie:

I. ONTOLOGIA AKTU (THOMAS)

byt = aktualność

świat = ekspresja konieczności istnienia

porządek = racjonalny i stabilny

Realitas est explicatio esse.

II. ONTOLOGIA WYBORU (SCOTUS)

byt = efekt decyzji

świat = wynik selekcji

porządek = kontyngentny

Realitas est effectus voluntatis.

PUNCTUM FRACTURAE (KLUCZOWE)

PYTANIE GRANICZNE

Czy świat istnieje dlatego, że musi — czy dlatego, że został wybrany?

FORMUŁA ROZDZIAŁU

INTERVENTIO AUGUSTINI ET BONAVENTURAE

Augustyn z Hippony:

Si veritas non est prior, nec esse nec voluntas intelligi possunt.

(Jeśli prawda nie jest pierwsza, ani istnienie, ani wola nie mogą być pojęte)

Bonaventura:

Esse sine bono non est intelligibile.

(Byt bez dobra nie jest zrozumiały)

→ wprowadzają warunek sensu i struktury

CONCLUSIO EXTREMA

TRZY NIEUSUWALNE ZASADY

Veritas (Augustyn) → warunek poznawalności

Esse (Tomasz) → warunek aktualności

Voluntas (Szkot) → warunek kontyngencji

FORMUŁA OSTATECZNA

Realitas non est una simplex ratio, sed tensio inter veritatem, esse et voluntatem.

(Rzeczywistość nie jest jedną zasadą, lecz napięciem między prawdą, istnieniem i wolą)

WERSJA SKRAJNA 

ONTOLOGIA GRANICZNA

Esse sine voluntate est necessitas caeca.

Voluntas sine esse est nihil operativum.

Veritas sine utroque est vacuum sensus.

FORMUŁA FINALISSIMA

Ens est, quia esse actualizat;

esse est, quia voluntas permittit;

voluntas est, quia veritas intelligitur.

IMPLIKACJA

To jest dokładnie moment przejścia:

→ od metafizyki klasycznej

→ do ontologii operacyjnej zdarzenia

OSTATECZNE ZDANIE

Rzeczywistość nie jest dana — jest napięciem między tym, co musi być, a tym, co może być wybrane.