Nauka wobec własnego rozumienia — wersja krytyczna

Abstrakt

Artykuł rozwija krytyczną wersję problemu meta-hermeneutycznego nauki. Punktem wyjścia jest teza, że nauka nie operuje na jednolitym rozumieniu pojęć, lecz na historycznie organizowanych modalnościach interpretacyjnych. Wersja krytyczna rozszerza ten problem o pytanie, czy system nauki nie stabilizuje często wyłącznie formalnych struktur komunikacji, tracąc kontakt z samym aktem rozumienia. Analizie poddano napięcie między:

formalizacją a intuicją,

językiem a świadomością,

stabilizacją komunikacyjną a rzeczywistym rozumieniem,

oraz między epistemicznym optymizmem instytucji a krytyką „werbalizmu” i pustej reprodukcji pojęć.

Tekst łączy hermeneutykę, teorię systemów, filozofię świadomości oraz problem autoreferencji epistemologicznej.

1. Wprowadzenie

Klasyczna nauka zakłada:

możliwość wspólnego języka,

stabilnych pojęć,

oraz komunikacyjnej przejrzystości wiedzy¹.

Jednak współczesna refleksja epistemologiczna prowadzi do bardziej radykalnego pytania:

czy system nauki rzeczywiście rozumie własne pojęcia,

czy jedynie stabilizuje operacje komunikacyjne wokół nich?

Powstaje możliwość, że:

nauka nie produkuje pełnego rozumienia,

lecz przede wszystkim:

proceduralną zgodność,

reprodukcję metodologiczną,

oraz operacyjną stabilność sensu.

Niniejszy tekst rozwija:

krytyczną wersję meta-hermeneutyki nauki,

analizując problem:

formalizacji,

werbalizmu,

oraz granic językowego poznania.

2. Problem identyczności rozumienia

2.1. Iluzja wspólnego sensu

Nauka zakłada, że:

uczestnicy systemu rozumieją pojęcia w sposób wystarczająco jednolity,

aby możliwe były:

eksperyment,

publikacja,

i komunikacja wiedzy.

Jednak:

identyczność terminów

nie gwarantuje identyczności sensu.

To samo pojęcie:

„czas”,

„przyczyna”,

„świadomość”,

„informacja”,

może funkcjonować w odmiennych ontologiach rozumienia².

2.2. Einstein i problem konstrukcji pojęć

Albert Einstein wielokrotnie podkreślał, że:

podstawowe pojęcia nauki są konstrukcjami umysłu³.

„Wymyślanie” pojęć:

nie oznaczało dla niego dowolności,

lecz twórczą organizację doświadczenia.

Oznacza to, że:

nauka nie odkrywa wyłącznie gotowych struktur świata,

lecz współtworzy warunki ich rozumienia.

3. Werbalizm i krytyka formalizacji

3.1. Problem pustej reprodukcji

Krytycy nowoczesnej nauki wskazują często, że:

system akademicki może stabilizować:

język,

metodologię,

cytowania,

oraz procedury,

bez rzeczywistego rozumienia przedmiotu poznania.

Richard Feynman określał podobne zjawiska mianem:

„cargo cult science”⁴,

czyli:

imitacji nauki pozbawionej autentycznego procesu odkrywania.

Powstaje więc pytanie:

czy możliwa jest nauka formalnie poprawna,

lecz epistemicznie pusta?

3.2. Nauka jako autopoiesis komunikacji

Niklas Luhmann rozumiał naukę jako system komunikacyjny⁵.

System:

nie wymaga pełnej zgodności świadomości,

lecz jedynie:

reprodukcji komunikacji.

W konsekwencji:

nauka może funkcjonować mimo braku pełnej zgodności rozumienia.

To prowadzi jednak do problemu:

stabilizacja komunikacji

może zostać utożsamiona z rozumieniem.

4. Intuicja przeciw formalizacji

4.1. „Wiem, że nic nie wiem”

Od Socrates po współczesną teorię niezupełności powraca motyw:

świadomości granicy poznania.

Niewiedza:

nie musi oznaczać porażki poznania,

lecz może stanowić:

warunek refleksyjności,

oraz źródło świadomości epistemicznej.

4.2. Gödel i granica systemu

Kurt Gödel wykazał, że:

system formalny nie może całkowicie uzasadnić samego siebie⁶.

Możliwe więc, że:

pełna formalizacja poznania jest strukturalnie niemożliwa.

W takim ujęciu:

świadomość granicy systemu

staje się wyższą formą poznania

niż iluzja kompletności.

4.3. Heidegger i zapomnienie pytania

Martin Heidegger argumentował, że nowoczesna techniczna racjonalność:

redukuje byt do operacyjnego zasobu⁷.

Nauka:

może więc utracić kontakt

z samym pytaniem o sens i istnienie.

5. Krytyka krytyki

5.1. Paradoks antywerbalizmu

Krytyka „werbalizmu” zawiera jednak własny paradoks.

Każda:

krytyka języka,

krytyka pojęć,

krytyka formalizacji,

sama:

używa języka,

pojęć,

oraz struktur interpretacyjnych.

Nie istnieje więc:

całkowicie pozajęzykowy punkt widzenia.

5.2. Intuicja jako modalność interpretacyjna

Również:

intuicja,

„głębsze rozumienie”,

czy świadomość pozaformalna,

nie są wolne od:

historii,

kultury,

oraz modalności interpretacyjnych.

W konsekwencji:

także krytyka nauki

podlega genealogii własnego rozumienia.

6. Meta-hermeneutyczna niezupełność

Najbardziej radykalny problem polega na tym, że:

ani nauka,

ani jej krytyka,

nie mogą całkowicie wyjść poza własne warunki interpretacji.

Dotyczy to:

języka,

intuicji,

świadomości,

metodologii,

oraz samej krytyki formalizacji.

7. Nauka jako napięcie

Nauka okazuje się więc polem napięcia między:

formalizacją,

a doświadczeniem granicy formalizacji.

Między:

językiem,

a świadomością,

która doświadcza niedomknięcia języka.

Między:

stabilnością komunikacji,

a niemożliwością pełnej identyczności rozumienia.

8. Wnioski

Problem nauki nie dotyczy wyłącznie:

prawdy,

metodologii,

ani danych empirycznych.

Dotyczy również:

samego aktu rozumienia.

Nauka:

może stabilizować komunikację,

nie posiadając pełnego dostępu do własnych warunków sensu.

Jednocześnie:

krytyka formalizacji

również nie może całkowicie wyjść poza język i interpretację.

W konsekwencji:

zarówno nauka,

jak i jej krytyka,

uczestniczą w autoreferencyjnej strukturze meta-hermeneutycznej niezupełności.

Przypisy

Karl Popper, The Logic of Scientific Discovery (London: Routledge, 1959).

Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions (Chicago: University of Chicago Press, 1962).

Albert Einstein, Ideas and Opinions (New York: Crown, 1954).

Richard Feynman, “Cargo Cult Science,” Engineering and Science 37, no. 7 (1974).

Niklas Luhmann, Die Wissenschaft der Gesellschaft (Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1990).

Kurt Gödel, “On Formally Undecidable Propositions of Principia Mathematica and Related Systems,” 1931.

Martin Heidegger, The Question Concerning Technology (New York: Harper, 1977).

Bibliografia

Einstein, Albert. Ideas and Opinions. New York: Crown, 1954.

Feynman, Richard. “Cargo Cult Science.” Engineering and Science 37, no. 7 (1974).

Gödel, Kurt. “On Formally Undecidable Propositions of Principia Mathematica and Related Systems.” 1931.

Heidegger, Martin. The Question Concerning Technology. New York: Harper, 1977.

Kuhn, Thomas. The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: University of Chicago Press, 1962.

Luhmann, Niklas. Die Wissenschaft der Gesellschaft. Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1990.

Popper, Karl. The Logic of Scientific Discovery. London: Routledge, 1959.