Pomiędzy autopoiesis a heteropoiesis: medycyna, biopolityka i paradoks stabilizacji życia

Abstrakt

Współczesna medycyna i biopolityka coraz częściej nie ograniczają się do leczenia chorób, lecz uczestniczą w trwałej stabilizacji określonych modalności życia biologicznego. Proces ten prowadzi do fundamentalnego przesunięcia: od klasycznej autopoiesis organizmu ku formom heteropoiesis, w których reprodukcja warunków życia staje się częściowo zależna od zewnętrznych systemów technicznych, instytucjonalnych i farmakologicznych. Artykuł analizuje napięcie pomiędzy samoreprodukcją a zewnętrzną stabilizacją, wskazując, że sukces medycyny może równocześnie zwiększać odporność życia oraz generować nowe formy zależności systemowej. W perspektywie modalno-autopoietycznej problem nie sprowadza się do sporu „za” lub „przeciw” medycynie, lecz do pytania o granice przenoszenia funkcji reprodukcyjnych z organizmu na środowisko technologiczne i społeczne.

1. Wprowadzenie

Klasyczna medycyna postrzegała swoje zadanie stosunkowo prosto:

przywrócić zdrowie.

Zdrowie rozumiano jako naturalny stan organizmu, zaś chorobę jako jego zaburzenie.

Współczesna medycyna coraz częściej funkcjonuje jednak w innej logice.

Nie tylko:

leczy,

usuwa objawy,

naprawia uszkodzenia,

ale również:

monitoruje,

stabilizuje,

podtrzymuje,

optymalizuje.

Powstaje zatem pytanie:

Czy celem nowoczesnej medycyny jest jeszcze leczenie, czy raczej trwała stabilizacja określonych modalności biologicznych?

2. Autopoiesis organizmu

W biologii organizm jest systemem autopoietycznym.

Jak wskazywali

Humberto Maturana

oraz

Francisco Varela,

żywy system:

reprodukuje własne elementy,

utrzymuje własne granice,

odtwarza własną organizację.

Autopoiesis oznacza zatem:

zdolność reprodukcji własnych warunków istnienia.

Organizm nie jest biernym obiektem.

Jest aktywnym producentem własnej ciągłości.

3. Medycyna jako stabilizacja modalności

W praktyce klinicznej coraz częściej obserwujemy sytuacje, w których organizm nie odzyskuje pierwotnej funkcji, lecz uzyskuje nową formę stabilności.

Przykładowo:

okulary nie przywracają naturalnej soczewki oka,

rozrusznik nie przywraca pierwotnej fizjologii serca,

dializa nie odtwarza funkcji nerek,

proteza nie odtwarza utraconej kończyny.

Tworzona jest nowa konfiguracja:

Organizm + infrastruktura stabilizująca

Zdrowie przestaje być wyłącznie własnością organizmu.

Staje się własnością układu.

4. Narodziny heteropoiesis

Można zaproponować pojęcie:

heteropoiesis

oznaczające sytuację, w której reprodukcja warunków istnienia systemu zostaje częściowo przeniesiona poza sam system.

W takim ujęciu:

organizm żyje,

ale część jego funkcji stabilizowana jest przez otoczenie.

Dotyczy to nie tylko technologii medycznych.

Obejmuje również:

infrastrukturę sanitarną,

farmakologię,

systemy żywieniowe,

ochronę zdrowia publicznego,

biopolitykę.

5. Biopolityka jako organizacja reprodukcji życia

Biopolityka nie zajmuje się pojedynczym organizmem.

Jej przedmiotem jest populacja.

Interesują ją:

długość życia,

zdrowie publiczne,

dzietność,

odporność zbiorowa,

reprodukcja społeczna.

W tym sensie biopolityka staje się systemem reprodukcji warunków biologicznych całej zbiorowości.

Nie jest to już autopoiesis organizmu.

Jest to:

heteropoiesis populacji.

6. Paradoks stabilizacji

W tym miejscu pojawia się fundamentalne napięcie.

Każdy sukces stabilizacyjny:

zmniejsza ryzyko,

zwiększa bezpieczeństwo,

wydłuża życie.

Jednocześnie może prowadzić do wzrostu zależności od systemów stabilizujących.

Im bardziej skuteczna staje się infrastruktura:

medyczna,

technologiczna,

społeczna,

tym większe znaczenie ma jej ciągłość działania.

Powstaje paradoks:

stabilizacja zwiększa odporność życia, ale może zwiększać wrażliwość systemu.

7. Analogie poza medycyną

Podobny mechanizm występuje również w innych obszarach.

Pamięć

Dawniej:

pamięć była funkcją biologiczną.

Dziś:

przechowywana jest w urządzeniach cyfrowych.

Orientacja przestrzenna

Dawniej:

zależała od kompetencji jednostki.

Dziś:

przejmowana jest przez systemy nawigacyjne.

Komunikacja

Dawniej:

była bezpośrednia.

Dziś:

realizowana jest przez platformy technologiczne.

W każdym przypadku następuje przesunięcie funkcji:

od autopoiesis

ku heteropoiesis.

8. Replika i problem zależności

W rozwijanej teorii replikacji modalnej pojawił się wcześniej problem repliki.

Im więcej funkcji przejmuje środowisko:

techniczne,

informacyjne,

społeczne,

tym bardziej zmienia się sama struktura podmiotu.

Powstaje pytanie:

Czy system wspiera organizm, czy stopniowo przejmuje jego funkcje reprodukcyjne?

Nie jest to pytanie o spisek ani o intencje konkretnych instytucji.

Jest to pytanie strukturalne.

9. Pomiędzy samoreprodukcją a samounicestwieniem

Najbardziej radykalna możliwość pojawia się wtedy, gdy sukces stabilizacji prowadzi do zaniku zdolności samodzielnej reprodukcji określonych funkcji.

Wówczas:

organizm trwa,

społeczeństwo trwa,

ale warunki ich istnienia zostają całkowicie uzależnione od infrastruktury zewnętrznej.

Powstaje cienka granica pomiędzy:

stabilizacją,

a utratą autonomii.

Pomiędzy:

reprodukcją życia,

a reprodukcją zależności.

10. Wnioski

Nowoczesna medycyna coraz częściej funkcjonuje jako system stabilizacji modalności biologicznych.

Proces ten prowadzi do stopniowego przechodzenia od autopoiesis ku heteropoiesis.

Nie oznacza to zaniku życia ani porażki medycyny.

Przeciwnie.

Jest to konsekwencja sukcesu cywilizacyjnego.

Jednocześnie sukces ten generuje nowe pytania.

Nie dotyczą one wyłącznie zdrowia.

Dotyczą również:

autonomii organizmu,

autonomii populacji,

granic technologicznej stabilizacji życia.

W perspektywie modalno-autopoietycznej centralnym problemem XXI wieku może okazać się nie tyle pytanie:

Jak leczyć?

lecz raczej:

Jak stabilizować życie, nie tracąc zdolności jego samodzielnej reprodukcji?

Bibliografia

Autopoiesis and Cognition.

The Birth of Biopolitics.

The History of Sexuality Volume 1.

Order Out of Chaos.

Social Systems.

Being No One.