Abstrakt
Artykuł rozwija koncepcję języka i komunikacji jako mechanizmów redukcji nieoznaczoności. Punktem wyjścia jest założenie, że rzeczywistość społeczna, poznawcza i komunikacyjna charakteryzuje się nadmiarem możliwych interpretacji. Język nie służy zatem wyłącznie opisywaniu świata, lecz przede wszystkim ograniczaniu liczby możliwych znaczeń do poziomu umożliwiającego działanie. Analiza wykorzystuje elementy semiotyki Morrisa i Peirce’a, teorii informacji Shannona, teorii systemów Luhmanna oraz koncepcji autopoiesis Maturany i Vareli. W rezultacie język zostaje przedstawiony jako autopoietyczny mechanizm organizacji sensu, reprodukujący zarówno znaczenia, jak i samych uczestników komunikacji.
1. Wprowadzenie
Klasyczna filozofia języka koncentrowała się na pytaniu:
W jaki sposób język opisuje rzeczywistość?
Od Arystotelesa po filozofię analityczną dominował pogląd, że podstawową funkcją języka jest reprezentacja świata.
W takim ujęciu:
• istnieje rzeczywistość,
• człowiek ją poznaje,
• język ją opisuje.
Jednak współczesne teorie komunikacji coraz częściej wskazują, że podstawową funkcją języka może być coś innego.
Nie tyle opis rzeczywistości, ile redukcja nieoznaczoności.
2. Problem nadmiaru możliwości
Każda sytuacja społeczna, poznawcza lub komunikacyjna zawiera ogromną liczbę potencjalnych interpretacji.
Przykładowo pojedyncze zdanie może:
• posiadać wiele znaczeń,
• wywoływać różne emocje,
• prowadzić do różnych działań,
• być rozumiane odmiennie przez różnych odbiorców.
Bez mechanizmów ograniczających liczbę możliwości działanie społeczne byłoby niemożliwe.
Powstaje zatem podstawowe pytanie:
W jaki sposób systemy społeczne redukują nieoznaczoność?
Jedną z odpowiedzi jest język.
3. Shannon i redukcja niepewności
Claude Shannon wykazał, że informacja może być rozumiana jako redukcja niepewności.^1
Im większa liczba możliwych stanów, tym większa niepewność.
Przekaz informacyjny zmniejsza liczbę możliwych stanów, a tym samym redukuje niepewność.
W klasycznej teorii informacji nie analizuje się znaczeń.
Analizowana jest struktura wyboru.
Mimo to teoria Shannona ujawnia istotną intuicję:
komunikacja zmniejsza liczbę możliwych interpretacji sytuacji.
4. Od informacji do sensu
Teoria informacji nie odpowiada jednak na pytanie o znaczenie.
Tym zagadnieniem zajmuje się semiotyka.
Charles Morris wyróżnił:
• syntaktykę,
• semantykę,
• pragmatykę.^2
Natomiast Charles Peirce pokazał, że znaczenie nie jest własnością znaku, lecz efektem procesu interpretacji.^3
Znaczenie nie jest dane raz na zawsze.
Powstaje w toku komunikacji.
5. Język jako organizacja znaczeń
W tradycyjnym ujęciu język przechowuje znaczenia.
W perspektywie logodygmatu sytuacja wygląda inaczej.
Język nie przechowuje znaczeń.
Język organizuje warunki ich reprodukcji.
Słowa:
• prawda,
• wolność,
• własność,
• demokracja,
• pieniądz,
nie posiadają jednego niezmiennego znaczenia.
Znaczenie jest stale odtwarzane w procesie komunikacyjnym.
6. Komunikacja jako redukcja nieoznaczoności
Komunikacja nie eliminuje wszystkich możliwych interpretacji.
Redukuje ich liczbę.
Dzięki temu możliwe stają się:
• decyzje,
• działania,
• współpraca,
• tworzenie instytucji.
Każdy komunikat ogranicza przestrzeń możliwych znaczeń.
Nie oznacza to koniecznie ustalenia jednej interpretacji.
Oznacza zawężenie pola nieoznaczoności.
7. Luhmann i redukcja złożoności
Niklas Luhmann wskazywał, że podstawowym problemem systemów społecznych jest nadmiar złożoności.^4
Żaden system nie jest zdolny przetwarzać wszystkich możliwych informacji jednocześnie.
Dlatego systemy społeczne muszą selekcjonować znaczenia.
Komunikacja pełni funkcję filtra.
Redukuje złożoność do poziomu umożliwiającego reprodukcję systemu.
8. Autopoiesis sensu
W teorii autopoiesis system nie reprodukuje pojedynczych elementów.
Reprodukuje własną organizację.^5
Analogicznie komunikacja nie reprodukuje pojedynczych słów.
Reprodukuje sens.
Znaczenie istnieje tylko o tyle, o ile może zostać ponownie odtworzone przez kolejne akty komunikacyjne.
Sens nie jest magazynowany.
Jest reprodukowany.
9. Język jako maszyna selekcji
Język można rozumieć jako mechanizm selekcji.
Spośród ogromnej liczby możliwych interpretacji wybierane są te, które:
• są społecznie rozpoznawalne,
• pozwalają na dalszą komunikację,
• umożliwiają działanie.
W tym sensie język działa podobnie do filtra.
Nie tworzy rzeczywistości od zera.
Organizuje możliwość jej interpretowania.
10. Komunikacja i świadomość
Klasyczna filozofia zakładała, że świadomość poprzedza język.
Najpierw istnieje świadomy podmiot.
Następnie pojawia się komunikacja.
Perspektywa autopoietyczna dopuszcza możliwość odwrotną.
Komunikacja może być mechanizmem stabilizacji świadomości.
Podmiot nie jest wyłącznie źródłem komunikacji.
Może być również jej rezultatem.
Świadomość staje się efektem reprodukcji określonych struktur sensu.
11. Paradoks redukcji nieoznaczoności
Całkowita redukcja nieoznaczoności byłaby jednak destrukcyjna.
System komunikacyjny wymaga zarówno:
• stabilności,
• zmienności.
Jeżeli znaczenia są całkowicie niestabilne, komunikacja rozpada się.
Jeżeli są całkowicie ustalone, komunikacja przestaje generować nowy sens.
Język funkcjonuje pomiędzy chaosem a całkowitą stabilizacją.
12. Logodygmat języka
Z perspektywy logodygmatu język nie jest narzędziem opisu.
Jest mechanizmem organizacji sensu.
Nie przekazuje gotowych znaczeń.
Stabilizuje warunki ich reprodukcji.
Nie eliminuje nieoznaczoności całkowicie.
Redukuje ją do poziomu umożliwiającego funkcjonowanie systemów społecznych, poznawczych i komunikacyjnych.
13. Wnioski
Język i komunikacja pełnią funkcję znacznie szerszą niż reprezentacja rzeczywistości.
Stanowią mechanizmy redukcji nieoznaczoności.
Dzięki nim możliwe staje się:
• działanie społeczne,
• reprodukcja instytucji,
• stabilizacja znaczeń,
• powstawanie świadomości.
W tym sensie język nie jest jedynie narzędziem opisu świata.
Jest autopoietyczną maszyną organizacji sensu.
Nie tyle przedstawia rzeczywistość, ile umożliwia jej społeczne i poznawcze stabilizowanie.
Przypisy
1. Claude E. Shannon, A Mathematical Theory of Communication, „Bell System Technical Journal”, 1948.
2. Charles Morris, Foundations of the Theory of Signs, Chicago 1938.
3. Charles Sanders Peirce, Collected Papers of Charles Sanders Peirce, t. 1–8, Cambridge 1931–1958.
4. Niklas Luhmann, Soziale Systeme. Grundriß einer allgemeinen Theorie, Frankfurt am Main 1984.
5. Humberto Maturana, Francisco Varela, Autopoiesis and Cognition. The Realization of the Living, Dordrecht 1980.
6. Gregory Bateson, Steps to an Ecology of Mind, Chicago 1972.
7. Jürgen Habermas, The Theory of Communicative Action, Boston 1984.
8. George Spencer-Brown, Laws of Form, London 1969.
9. Ludwig Wittgenstein, Philosophical Investigations, Oxford 1953.
10. Ferdinand de Saussure, Course in General Linguistics, New York 1959.
Komentarze
Pokaż komentarze (1)