Świadomość jako efekt komunikacji

Abstrakt

Artykuł rozwija tezę, że świadomość nie musi być pierwotnym warunkiem komunikacji, lecz może stanowić jeden z jej efektów. Punktem wyjścia jest analiza komunikacji jako procesu redukcji nieoznaczoności, reprodukcji znaczeń oraz stabilizacji struktur interpretacyjnych. Autor argumentuje, że systemy komunikacyjne nie tylko organizują sens, ale również współtworzą samych obserwatorów zdolnych do rozpoznawania sensu. W rezultacie świadomość zostaje przedstawiona jako autopoietyczny produkt komunikacji, a nie wyłącznie jako jej źródło.

1. Wprowadzenie

W klasycznej filozofii świadomość traktowana była jako punkt wyjścia poznania.

Zakładano następujący porządek:

• istnieje podmiot,

• podmiot posiada świadomość,

• świadomość poznaje świat,

• komunikacja przekazuje wyniki poznania.

W takim modelu komunikacja pełni funkcję wtórną.

Jest narzędziem wykorzystywanym przez już istniejące podmioty.

Współczesne teorie komunikacji, teorii systemów oraz autopoiesis otwierają jednak możliwość odwrócenia tej perspektywy.

Powstaje pytanie:

Czy świadomość jest warunkiem komunikacji, czy też komunikacja jest jednym z warunków powstawania świadomości?

2. Problem obserwatora

Każda teoria poznania zakłada istnienie obserwatora.

Znacznie rzadziej pyta się jednak, skąd obserwator bierze się jako obserwator.

Nie wystarczy bowiem posiadać układ nerwowy.

Nie wystarczy odbierać bodźców.

Obserwować oznacza dokonywać rozróżnień.

Aby coś rozpoznać, należy wcześniej odróżnić:

• figurę od tła,

• istotne od nieistotnego,

• własne od obcego,

• prawdziwe od fałszywego.

Obserwator nie jest więc wyłącznie bytem biologicznym.

Jest organizacją rozróżnień.

3. Rozróżnienie jako warunek świadomości

Każdy akt świadomości zakłada wcześniejsze rozróżnienie.

Nie można obserwować wszystkiego jednocześnie.

Każde poznanie wymaga selekcji.

Z tej perspektywy świadomość nie jest prostym odbiciem rzeczywistości.

Jest procesem organizowania różnic.

To właśnie rozróżnienia pozwalają światu pojawić się jako sensowny i uporządkowany.

4. Komunikacja jako organizacja rozróżnień

Komunikacja nie przekazuje wyłącznie informacji.

Komunikacja reprodukuje rozróżnienia.

Każdy system komunikacyjny organizuje świat poprzez wskazywanie:

• tego, co ważne,

• tego, co nieważne,

• tego, co dopuszczalne,

• tego, co zakazane,

• tego, co prawdziwe,

• tego, co błędne.

W ten sposób komunikacja tworzy warunki obserwacji.

Nie dostarcza gotowego świata.

Dostarcza sposobów jego rozpoznawania.

5. Język jako redukcja nieoznaczoności

Każda sytuacja poznawcza zawiera ogromną liczbę możliwych interpretacji.

Bez mechanizmów ograniczających tę wielość działanie byłoby niemożliwe.

Język pełni funkcję redukcji nieoznaczoności.

Pozwala ograniczyć liczbę możliwych interpretacji do poziomu umożliwiającego orientację i działanie.

W tym sensie język nie jest wyłącznie narzędziem opisu.

Jest mechanizmem organizacji sensu.

6. Od znaczenia do świadomości

Jeżeli komunikacja stabilizuje znaczenia, a znaczenia stabilizują sposoby interpretacji rzeczywistości, to komunikacja wpływa również na samą strukturę świadomości.

Świadomość nie pojawia się w próżni.

Powstaje w środowisku znaczeń.

Człowiek uczy się:

• języka,

• norm,

• kategorii,

• sposobów klasyfikowania rzeczywistości.

W rezultacie jego świadomość rozwija się w przestrzeni już istniejących struktur komunikacyjnych.

7. Autopoiesis obserwatora

W teorii autopoiesis system reprodukuje własną organizację.

Analogicznie komunikacja reprodukuje własne warunki istnienia.

Jednym z tych warunków jest istnienie uczestników zdolnych do rozumienia komunikacji.

System komunikacyjny nie tylko reprodukuje znaczenia.

Reprodukuje również kompetencje niezbędne do ich rozpoznawania.

W tym sensie reprodukuje określony typ obserwatora.

8. Świadomość jako efekt stabilizacji

Świadomość nie musi być rozumiana jako substancja.

Może być rozumiana jako stabilizacja określonych struktur obserwacyjnych.

To, co jednostka uznaje za:

• oczywiste,

• naturalne,

• racjonalne,

• prawdziwe,

jest w znacznym stopniu rezultatem wcześniejszych procesów komunikacyjnych.

Nie oznacza to determinizmu.

Oznacza jedynie, że świadomość rozwija się wewnątrz określonych środowisk sensu.

9. Paradoks autonomii

Najciekawsza konsekwencja pojawia się jednak w tym miejscu.

Świadomość powstająca dzięki komunikacji może następnie kwestionować komunikację, która ją wytworzyła.

Może:

• krytykować obowiązujące znaczenia,

• tworzyć nowe rozróżnienia,

• reorganizować istniejące struktury sensu.

Powstaje paradoks autopoiesis.

System reprodukuje obserwatorów zdolnych do przekształcania systemu.

10. Komunikacja i rzeczywistość społeczna

W społeczeństwie komunikacja nie reprodukuje wyłącznie informacji.

Reprodukuje również:

• normy,

• instytucje,

• role społeczne,

• wartości,

• pamięć zbiorową.

Wszystkie te elementy wpływają na sposób funkcjonowania świadomości.

Świadomość jednostki jest zatem częściowo efektem uczestnictwa w określonych procesach komunikacyjnych.

11. Ontologia obserwatora

Z perspektywy logodygmatu obserwator nie jest punktem wyjścia analizy.

Sam staje się przedmiotem wyjaśnienia.

Nie pytamy już wyłącznie:

Jak obserwator poznaje świat?

Pytamy również:

Jak powstaje obserwator zdolny do określonego sposobu poznawania świata?

W ten sposób świadomość zostaje włączona do procesu autopoietycznej organizacji sensu.

12. Wnioski

Jeżeli język jest maszyną redukcji nieoznaczoności, a komunikacja jest autopoietyczną organizacją znaczenia, to świadomość może być rozumiana jako efekt tej organizacji.

Człowiek nie komunikuje się wyłącznie dlatego, że posiada świadomość.

Posiada również określony typ świadomości dlatego, że uczestniczy w komunikacji.

Świadomość nie jest więc wyłącznie początkiem procesu.

Jest jednym z jego najbardziej złożonych rezultatów.

W tym sensie komunikacja nie tylko organizuje znaczenia rzeczywistości.

Organizuje również samych obserwatorów zdolnych do ich rozpoznawania.

Przypisy

1. Edmund Husserl, Ideen zu einer reinen Phänomenologie und phänomenologischen Philosophie, 1913.

2. George Herbert Mead, Mind, Self and Society, 1934.

3. Niklas Luhmann, Soziale Systeme. Grundriß einer allgemeinen Theorie, 1984.

4. Humberto Maturana, Francisco Varela, Autopoiesis and Cognition. The Realization of the Living, 1980.

5. George Spencer-Brown, Laws of Form, 1969.

6. Gregory Bateson, Steps to an Ecology of Mind, 1972.

7. Jürgen Habermas, The Theory of Communicative Action, 1981.

8. Ludwig Wittgenstein, Philosophical Investigations, 1953.

9. Charles Sanders Peirce, Collected Papers, t. 1–8.

10. Claude E. Shannon, A Mathematical Theory of Communication, 1948.