Abstrakt
Artykuł rozwija koncepcję pamięci modalnej jako kolejnego etapu logodygmatu. Punktem wyjścia jest założenie, że pamięć nie stanowi biernego magazynu przeszłości, lecz aktywny mechanizm reprodukcji obserwatora. Autor argumentuje, że podobnie jak komunikacja reprodukuje znaczenia, a świadomość reprodukuje rozróżnienia, tak pamięć reprodukuje ciągłość obserwacji w czasie. W rezultacie pamięć nie jest archiwum faktów, lecz autopoietycznym procesem organizacji temporalnej sensu. Analiza nawiązuje do teorii systemów Luhmanna, autopoiesis Maturany i Vareli, semiotyki Eco, filozofii czasu Bergsona oraz współczesnych teorii pamięci.
1. Wprowadzenie
Tradycyjnie pamięć rozumiana była jako zdolność przechowywania informacji o przeszłości.
W takim ujęciu:
• wydarzenie zachodzi,
• zostaje zapamiętane,
• następnie może zostać odtworzone.
Pamięć pełni funkcję magazynu doświadczeń.
Model ten odpowiada intuicjom codziennym, lecz okazuje się niewystarczający.
Współczesna psychologia, neurobiologia i teoria komunikacji coraz częściej wskazują, że pamięć nie odtwarza przeszłości.
Pamięć rekonstruuje przeszłość.
Powstaje więc pytanie:
Czy pamięć przechowuje wydarzenia, czy raczej reprodukuje określone sposoby ich interpretowania?
2. Problem ciągłości obserwatora
Każda teoria świadomości napotyka trudność dotyczącą czasu.
Człowiek doświadcza siebie jako tej samej osoby:
• dziś,
• jutro,
• za rok,
• po wielu latach.
Jednocześnie:
• komórki organizmu ulegają wymianie,
• wiedza ulega zmianie,
• przekonania ewoluują,
• wspomnienia są modyfikowane.
Powstaje pytanie:
Co właściwie pozostaje tym samym?
Odpowiedź klasyczna wskazywała na trwały podmiot.
Logodygmat proponuje inną możliwość.
To nie podmiot gwarantuje ciągłość pamięci.
Pamięć współtworzy ciągłość podmiotu.
3. Pamięć jako reprodukcja rozróżnień
W poprzednich etapach cyklu wykazano, że:
• logika reprodukuje kryteria poprawności,
• semantyka reprodukuje znaczenia,
• komunikacja reprodukuje interpretacje,
• świadomość reprodukuje rozróżnienia.
Pamięć pełni wobec tych procesów szczególną funkcję.
Utrwala możliwość ich ponownego użycia.
Nie przechowuje rzeczy.
Nie przechowuje nawet znaczeń.
Przechowuje zdolność do ponownego odtwarzania określonych rozróżnień.
4. Bergson i czas przeżywany
Henri Bergson odróżniał czas fizyczny od czasu przeżywanego.^1
Zegar mierzy następstwo chwil.
Świadomość doświadcza trwania.
Przeszłość nie znika całkowicie.
W pewnym sensie pozostaje obecna w teraźniejszości.
Pamięć nie jest więc prostym odwołaniem do minionego zdarzenia.
Jest aktywnym uczestnictwem przeszłości w teraźniejszości.
5. Pamięć a nieoznaczoność
Podobnie jak komunikacja redukuje nieoznaczoność przyszłości, pamięć redukuje nieoznaczoność przeszłości.
Przeszłość nie jest bowiem jednoznaczna.
Każde wydarzenie może zostać:
• zapamiętane,
• zapomniane,
• zreinterpretowane,
• połączone z innymi wydarzeniami.
Pamięć selekcjonuje.
Wybiera określone ścieżki interpretacyjne.
Dzięki temu możliwa staje się ciągłość doświadczenia.
6. Eco i otwartość przeszłości
Semiotyka Umberta Eco pokazała, że interpretacja nigdy nie zostaje całkowicie zamknięta.^2
Dotyczy to nie tylko tekstów, ale również pamięci.
Każde wspomnienie może zostać odczytane na nowo.
Nowe doświadczenia zmieniają znaczenie dawnych wydarzeń.
Przeszłość nie jest więc zamkniętym archiwum.
Jest przestrzenią potencjalnych aktualizacji znaczenia.
7. Luhmann i pamięć systemowa
Niklas Luhmann wskazywał, że system nie może pamiętać wszystkiego.^3
Pamięć wymaga selekcji.
Zapominanie nie jest wadą systemu.
Jest warunkiem jego funkcjonowania.
System społeczny pamięta tylko to, co pozostaje istotne dla dalszej reprodukcji komunikacji.
Analogicznie działa pamięć indywidualna.
Nie zachowuje wszystkiego.
Zachowuje to, co umożliwia dalszą organizację sensu.
8. Autopoiesis pamięci
W perspektywie autopoietycznej pamięć nie przechowuje przeszłości.
Pamięć reprodukuje możliwość odwoływania się do przeszłości.
Każdy akt przypominania jest jednocześnie aktem rekonstrukcji.
Pamięć nie odtwarza gotowego obrazu.
Wytwarza nową aktualizację wcześniejszych rozróżnień.
W tym sensie pamięć ma charakter twórczy.
9. Pamięć i tożsamość
Tożsamość jednostki nie wynika wyłącznie z biologicznej ciągłości organizmu.
W znacznej mierze zależy od pamięci.
Jednak pamięć nie jest statycznym magazynem.
Tożsamość nie jest więc prostym skutkiem zgromadzonych wspomnień.
Powstaje poprzez ciągłe reprodukowanie określonej narracji obserwatora o samym sobie.
Obserwator pamięta siebie, ponieważ nieustannie odtwarza własną historię.
10. Paradoks pamięci
Najbardziej interesujący paradoks polega na tym, że pamięć zachowuje ciągłość poprzez zmianę.
Każde przypomnienie:
• wzmacnia pewne elementy,
• osłabia inne,
• reorganizuje całość.
Pamięć zachowuje tożsamość nie poprzez niezmienność, lecz poprzez nieustanną rekonstrukcję.
11. Pamięć jako organizacja czasu
Z perspektywy logodygmatu pamięć nie jest relacją do przeszłości.
Jest organizacją czasu.
Łączy:
• przeszłość,
• teraźniejszość,
• przyszłość.
Dzięki pamięci przeszłość może wpływać na teraźniejsze decyzje, a przyszłe oczekiwania mogą wpływać na interpretację przeszłości.
Pamięć organizuje temporalną strukturę obserwatora.
12. Pamięć a świadomość
Jeżeli świadomość jest efektem komunikacji, to pamięć staje się warunkiem stabilizacji świadomości.
Bez pamięci każda obserwacja byłaby odizolowana.
Nie mogłaby tworzyć ciągłości.
Pamięć pozwala obserwatorowi rozpoznawać własne wcześniejsze rozróżnienia.
W ten sposób reprodukuje obserwatora w czasie.
13. Wnioski
Pamięć modalna nie jest teorią magazynowania przeszłości.
Jest teorią reprodukcji obserwatora.
Pamięć nie przechowuje faktów.
Nie przechowuje nawet znaczeń.
Przechowuje możliwość ponownego aktualizowania określonych rozróżnień.
W tym sensie pamięć stanowi autopoietyczny mechanizm organizacji czasu.
Jeżeli logika organizuje poprawność, semantyka organizuje znaczenie, komunikacja organizuje interpretację, a świadomość organizuje obserwację, to pamięć organizuje ciągłość tych procesów.
Nie jest archiwum przeszłości.
Jest warunkiem istnienia obserwatora zdolnego do posiadania przeszłości.
Przypisy
1. Henri Bergson, Matière et mémoire (Materia i pamięć), 1896.
2. Umberto Eco, The Open Work (Dzieło otwarte), 1962; The Limits of Interpretation (Granice interpretacji), 1990.
3. Niklas Luhmann, Soziale Systeme. Grundriß einer allgemeinen Theorie, Frankfurt am Main 1984.
4. Humberto Maturana, Francisco Varela, Autopoiesis and Cognition. The Realization of the Living, Dordrecht 1980.
5. Maurice Halbwachs, La Mémoire collective (Pamięć zbiorowa), 1950.
6. Paul Ricoeur, Memory, History, Forgetting (Pamięć, historia, zapomnienie), 2000.
7. Gregory Bateson, Steps to an Ecology of Mind, 1972.
8. Edmund Husserl, Vorlesungen zur Phänomenologie des inneren Zeitbewusstseins (Wykłady o fenomenologii wewnętrznej świadomości czasu), 1928.
Komentarze
Pokaż komentarze