Abstrakt
Artykuł rozwija koncepcję wartości modalnych jako kolejnego poziomu logodygmatu. Punktem wyjścia jest krytyka klasycznego rozumienia wartości politycznych jako autonomicznych norm organizujących życie społeczne. Autor argumentuje, że wartości takie jak demokracja, praworządność, wolność, bezpieczeństwo czy solidarność funkcjonują przede wszystkim jako operatory legitymizacji reprodukowane przez systemy komunikacyjne. W rezultacie wartości nie są wyłącznie treścią polityki, lecz warunkami organizacji rozpoznawalności politycznej. Analiza wykorzystuje teorię autopoiesis, strukturalizm, koncepcję nieświadomości zbiorowej oraz wcześniejsze rozważania dotyczące repliki, rozpoznawalności i polityki modalnej.
1. Wprowadzenie
Klasyczna filozofia polityki zakładała, że wartości poprzedzają instytucje.
Najpierw istnieje:
• sprawiedliwość,
• wolność,
• dobro wspólne,
• praworządność,
a następnie społeczeństwo buduje instytucje służące ich realizacji.
Perspektywa modalna proponuje odwrócenie problemu.
Nie pyta:
Jak realizować wartości?
Pyta:
W jaki sposób wartości stają się społecznie rozpoznawalne?
2. Wartość jako forma rozpoznawalności
Wartość nie funkcjonuje społecznie dlatego, że jest prawdziwa.
Funkcjonuje dlatego, że zostaje rozpoznana.
Praworządność, demokracja czy wolność nie oddziałują bezpośrednio.
Oddziałują poprzez:
• język,
• symbole,
• instytucje,
• rytuały polityczne,
• media.
Wartość jest więc zawsze zarazem formą komunikacyjną.
3. Od wartości do legitymizacji
W klasycznej teorii:
wartość → legitymizacja.
W logodygmacie:
legitymizacja → reprodukcja wartości.
System reprodukuje takie interpretacje wartości, które stabilizują jego własną reprodukcję.
Nie oznacza to, że wartości są fikcją.
Oznacza, że ich społeczna skuteczność zależy od procesów legitymizacji.
4. Demokracja jako wartość modalna
Demokracja nie istnieje wyłącznie jako procedura.
Istnieje jako społecznie rozpoznawalna forma prawomocności.
Dlatego różne systemy mogą odwoływać się do demokracji, mimo że znacząco różnią się instytucjonalnie.
To nie procedura jest tu najważniejsza.
Najważniejsza jest rozpoznawalność demokratyczności.
5. Praworządność jako operator
Podobnie funkcjonuje praworządność.
Nie jest jedynie zbiorem norm.
Jest operatorem selekcji.
Pozwala rozróżniać:
• legalne i nielegalne,
• dopuszczalne i niedopuszczalne,
• prawomocne i nieprawomocne.
System nie reprodukuje wyłącznie prawa.
Reprodukuje społeczną rozpoznawalność prawa.
6. Wolność jako archetyp polityczny
Po uwzględnieniu Junga wartości ujawniają dodatkowy wymiar.
Funkcjonują nie tylko jako pojęcia.
Funkcjonują jako archetypy.
„Wolność” może uruchamiać:
• emancypację,
• bunt,
• autonomię,
• godność.
Niezależnie od konkretnej definicji.
Dlatego spory polityczne dotyczą często nie definicji wartości, lecz ich symbolicznej aktualizacji.
7. Nieświadomość zbiorowa wartości
Społeczeństwo nie wybiera wartości wyłącznie racjonalnie.
Wartości funkcjonują również na poziomie afektywnym.
Organizują:
• lęki,
• nadzieje,
• oczekiwania,
• poczucie sensu.
W tym sensie stanowią element nieświadomości zbiorowej.
8. Alibi polityczne
Tutaj pojawia się problem rozwijany wcześniej w tekstach o alibi politycznym.
Wartość może zostać zachowana formalnie.
Jednocześnie jej funkcja może ulec zmianie.
Powstaje sytuacja, w której:
• demokracja pozostaje,
• wolność pozostaje,
• praworządność pozostaje,
ale ich znaczenie operacyjne ulega transformacji.
9. Replika wartości
Podobnie jak istnieje replika osoby czy replika polityka, może istnieć replika wartości.
Nie oznacza ona fałszu.
Oznacza reprodukcję formy rozpoznawalności przy zmianie funkcji.
System zachowuje symbol.
Zmienia operację.
10. Regres legitymizacji
Najbardziej interesujący problem pojawia się jednak na poziomie meta.
Jeżeli wartości legitymizują instytucje, to należy zapytać:
Co legitymizuje wartości?
Odpowiedź prowadzi do kolejnego poziomu reprodukcji.
Wartości są legitymizowane przez struktury kulturowe.
Te zaś przez kolejne struktury symboliczne.
Powstaje regres podobny do regresu obserwowanego w logice, polityce i teorii obserwatora.
11. Wnioski
Wartości modalne nie są wyłącznie normami.
Są autopoietycznymi operatorami legitymizacji.
Społeczeństwo nie reprodukuje przede wszystkim polityków, instytucji czy programów.
Reprodukuje warunki rozpoznawalności wartości, które umożliwiają legitymizację tych elementów.
W tym sensie demokracja, wolność i praworządność funkcjonują nie tylko jako idee polityczne.
Stają się strukturami organizującymi możliwość społecznego uznania określonych działań, instytucji i podmiotów za prawomocne.
Komentarze
Pokaż komentarze