Prawda modalna: logodygmat i autopoietyczna organizacja prawdziwości

Abstrakt

Artykuł rozwija koncepcję prawdy modalnej jako kolejnego poziomu logodygmatu. Punktem wyjścia jest porównanie klasycznej teorii prawdy, rozwijanej od Platona i Arystotelesa, z nowoczesnymi koncepcjami poznania obecnymi w fenomenologii, fizyce kwantowej oraz teorii systemów. Autor proponuje rozumienie prawdy nie tylko jako zgodności poznania z rzeczywistością, lecz również jako procesu organizacji warunków prawdziwości. W tym ujęciu prawda staje się nie wyłącznie własnością sądów, ale także mechanizmem reprodukcji określonych form poznania. Analiza prowadzi do koncepcji autopoietycznej organizacji prawdziwości jako procesu, dzięki któremu społeczeństwa, nauki i kultury reprodukują własne kryteria uznawania czegoś za prawdę.

1. Problem prawdy

Prawda należy do najstarszych problemów filozofii.

Od starożytności pytano:

Co jest prawdziwe?

Jak odróżnić prawdę od fałszu?

Czy prawda zależy od człowieka, czy istnieje niezależnie od niego?

Przez większą część historii filozofii zakładano, że prawda jest relacją pomiędzy poznaniem a rzeczywistością.¹

Logodygmat proponuje pytanie odmienne:

Jak organizowana jest możliwość uznania czegoś za prawdę?

2. Platon: prawda jako uczestnictwo w bycie

Dla Plato prawda związana jest z porządkiem bytu.²

Poznanie jest prawdziwe o tyle, o ile uczestniczy w rzeczywistości idei.

Fałsz nie jest równorzędnym bytem wobec prawdy.

Jest raczej skutkiem oddalenia od rzeczywistości.

W słynnej alegorii jaskini prawda nie pojawia się jako konstrukcja poznawcza.

Jest odsłonięciem tego, co istnieje naprawdę.

3. Arystoteles: prawda jako zgodność

Klasyczną definicję sformułował Aristotle:

powiedzieć o tym, co jest, że jest, a o tym, czego nie ma, że nie ma – to prawda.³

Powstaje model korespondencyjny.

Rzecz istnieje.

Intelekt ją poznaje.

Sąd opisuje poznanie.

Prawda polega na zgodności sądu z rzeczą.

Schemat ten można przedstawić następująco:

Byt

↓

Poznanie

↓

Sąd

↓

Prawda

4. Prawda fenomenologiczna

Nowoczesność zaczyna komplikować ten obraz.

Dla Edmund Husserl oraz Martin Heidegger problemem stają się warunki pojawiania się rzeczywistości w doświadczeniu.⁴

Nie pytamy już wyłącznie:

Czy sąd odpowiada rzeczy?

Pytamy również:

W jaki sposób rzecz staje się dostępna poznaniu?

Heidegger przywraca greckie pojęcie aletheia.

Prawda oznacza odsłonięcie.

Nie jest wyłącznie zgodnością.

Jest wydarzeniem ujawnienia.

5. Prawda nauki

W nauce sytuacja staje się jeszcze bardziej złożona.

Historia nauki pokazuje, że różne epoki uznawały za prawdziwe odmienne obrazy świata.⁵

• kosmos Arystotelesa, 

• astronomię Ptolemeusza, 

• mechanikę Newtona, 

• względność Einsteina, 

• mechanikę kwantową. 

Nie oznacza to, że wszystkie teorie są równie prawdziwe.

Pokazuje jednak, że prawda naukowa zawsze funkcjonuje wewnątrz określonych warunków poznawczych.

6. Heisenberg i problem obserwatora

Szczególne znaczenie posiada tutaj refleksja Werner Heisenberg.⁶

Mechanika klasyczna zakładała rozdzielenie:

obserwatora

i

obiektu.

Mechanika kwantowa pokazuje, że akt obserwacji staje się częścią badanego procesu.

Nie oznacza to zaniku prawdy.

Oznacza zmianę sposobu jej rozumienia.

Prawda nie dotyczy już wyłącznie gotowego świata.

Dotyczy również sposobu jego aktualizacji w procesie poznania.

7. Prawda modalna

W tym miejscu pojawia się koncepcja prawdy modalnej.

Prawda modalna nie oznacza relatywizmu.

Nie oznacza tezy:

każdy ma własną prawdę.

Oznacza coś innego.

Przedmiot poznania pojawia się w określonej przestrzeni możliwości.

Poznanie aktualizuje jedną z możliwych form obserwacji.

Prawda dotyczy więc nie tylko aktualności, ale również przestrzeni możliwości, z której aktualność się wyłania.

8. Prawda a logodygmat

W logodygmacie zasadnicze znaczenie posiada pytanie:

Jak reprodukowana jest prawdziwość?

Nie chodzi wyłącznie o treść sądu.

Chodzi o warunki jego uznania.

Każda wspólnota poznawcza posiada własne mechanizmy:

• dowodu, 

• argumentacji, 

• obserwacji, 

• eksperymentu, 

• legitymizacji poznawczej. 

To one organizują możliwość pojawienia się prawdy.

9. Nauka jako autopoiesis prawdziwości

Z tej perspektywy nauka nie reprodukuje wyłącznie wiedzy.

Reprodukuje warunki produkcji wiedzy.

Powstają:

• czasopisma, 

• uniwersytety, 

• laboratoria, 

• procedury recenzyjne, 

• wspólnoty badawcze. 

Nauka odtwarza nie tylko twierdzenia.

Odtwarza własne kryteria prawdziwości.⁷

10. Prawda i komunikacja

Podobny mechanizm występuje w komunikacji.

Nie każda wypowiedź może zostać uznana za prawdziwą.

Musi zostać osadzona w określonym systemie znaczeń.

Dlatego prawda nie funkcjonuje niezależnie od języka.

Nie oznacza to jednak, że jest przez język tworzona.

Język organizuje możliwość jej rozpoznania.

11. Prawda i wartości

Prawda zajmuje wobec poznania pozycję analogiczną do tej, jaką wartość zajmuje wobec działania.

W klasycznej filozofii:

• dobro jest własnością bytu, 

• prawda jest własnością poznania. 

W logodygmacie:

• wartości organizują legitymizację działania, 

• prawda organizuje legitymizację poznania. 

Obie stają się mechanizmami reprodukcji określonych form uczestnictwa w rzeczywistości.

12. Logodygmat prawdy

Logodygmat prawdy można przedstawić następująco:

Meta-struktura poznawcza

↓

Przestrzeń możliwych obserwacji

↓

Akt obserwacji

↓

Uznanie poznawcze

↓

Prawda

↓

Reprodukcja warunków prawdziwości

Nie jest to ciąg przyczynowy.

Jest to proces autopoietyczny.

Każdy poziom współtworzy pozostałe.

13. Wnioski

Platon badał ontologię prawdy.

Arystoteles badał logiczną strukturę prawdy.

Fenomenologia badała wydarzenie prawdy.

Fizyka kwantowa ujawniła problem obserwatora.

Logodygmat proponuje kolejny poziom analizy.

Nie pyta przede wszystkim:

Co jest prawdziwe?

Ani:

Jak poznajemy prawdę?

Pyta raczej:

Jak organizowane i reprodukowane są warunki prawdziwości?

W tym sensie prawda modalna nie zastępuje prawdy klasycznej.

Stanowi jej rozszerzenie.

Prawda pozostaje związana z rzeczywistością, ale jednocześnie staje się elementem autopoietycznej organizacji poznania.

Przypisy

1. Por. Aristotle, Metafizyka, IV, 7; Thomas Aquinas, Quaestiones Disputatae de Veritate. 

2. Plato, Państwo, ks. VI–VII; Fedon. 

3. Aristotle, Metafizyka, 1011b26. 

4. Edmund Husserl, Ideen I; Martin Heidegger, Sein und Zeit. 

5. Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions. 

6. Werner Heisenberg, Physics and Philosophy. 

7. Ludwik Fleck, Powstanie i rozwój faktu naukowego; Bruno Latour, Science in Action. 

Bibliografia

• Plato, Państwo, Fedon. 

• Aristotle, Metafizyka. 

• Thomas Aquinas, De Veritate. 

• Edmund Husserl, Ideen I. 

• Martin Heidegger, Sein und Zeit. 

• Werner Heisenberg, Physics and Philosophy. 

• Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions. 

• Ludwik Fleck, Powstanie i rozwój faktu naukowego. 

• Bruno Latour, Science in Action.