Abstrakt
Artykuł rozwija koncepcję socjologii modalnej jako kolejnego poziomu logodygmatu. Punktem wyjścia jest krytyka indywidualistycznego rozumienia społeczeństwa jako sumy jednostek oraz instytucjonalnego rozumienia społeczeństwa jako zbioru organizacji. Autor proponuje ujęcie społeczeństwa jako procesu autopoietycznej reprodukcji przestrzeni społecznej. Jednostki, role, instytucje, kultury i systemy polityczne pojawiają się jako lokalne aktualizacje głębszych struktur relacyjnych. Analiza odwołuje się do socjologii relacyjnej, teorii struktur społecznych, autopoiesis oraz wcześniejszych rozważań dotyczących komunikacji, polityki i symbolicznych aktualizacji meta-struktury.
1. Problem społeczeństwa
Klasyczna socjologia przez długi czas oscylowała pomiędzy dwoma stanowiskami.
Pierwsze można nazwać indywidualizmem społecznym.
Społeczeństwo jest tutaj rezultatem działań jednostek.
Drugie można nazwać holizmem.
Społeczeństwo jest całością nadrzędną wobec jednostek.
Oba stanowiska zakładają jednak wspólne pytanie:
Co jest pierwotne – jednostka czy społeczeństwo?
Socjologia modalna proponuje inne pytanie:
W jaki sposób reprodukuje się sama przestrzeń społeczna?
2. Przestrzeń społeczna
Społeczeństwo nie jest przede wszystkim zbiorem ludzi.
Ludzie istnieją również poza społeczeństwem.
Nie jest również zbiorem instytucji.
Instytucje są wtórne wobec relacji społecznych.
Najbardziej podstawowym elementem okazuje się przestrzeń społeczna.
Przez przestrzeń społeczną należy rozumieć zbiór możliwych relacji:
• uznania,
• podporządkowania,
• współpracy,
• konfliktu,
• prestiżu,
• wymiany,
• legitymizacji.
Społeczeństwo istnieje o tyle, o ile relacje te są reprodukowane.
3. Relacja zamiast jednostki
W klasycznej ontologii społecznej punkt wyjścia stanowi człowiek.
Socjologia modalna odwraca tę perspektywę.
Nie pyta:
Jak człowiek tworzy relacje?
Pyta raczej:
Jak relacje produkują społecznie rozpoznawalnego człowieka?
W tym sensie jednostka nie znika.
Przestaje jednak być początkiem procesu.
Staje się jego aktualizacją.
4. Sztompka i przestrzeń relacyjna
W pracach Piotr Sztompka społeczeństwo pojawia się jako sieć relacji społecznych.
Nie jest rzeczą.
Nie jest organizmem.
Nie jest sumą ludzi.
Jest procesem.
To właśnie procesualny charakter społeczeństwa stanowi punkt styczny z logodygmatem.
Społeczeństwo nie trwa dlatego, że istnieją ludzie.
Społeczeństwo trwa dlatego, że reprodukowane są określone wzory relacji.
5. Zaufanie jako przykład
Dobrym przykładem jest zaufanie.
W potocznym rozumieniu jest ono cechą jednostki.
Mówimy:
„ten człowiek ufa ludziom”.
Socjologicznie sytuacja wygląda inaczej.
Zaufanie jest właściwością przestrzeni społecznej.
Jednostka może ufać innym dlatego, że funkcjonuje wewnątrz określonych wzorów społecznych.
Społeczeństwo o wysokim poziomie zaufania reprodukuje dalsze zaufanie.
Społeczeństwo o niskim poziomie zaufania reprodukuje dalszą nieufność.
6. Habitus
Podobną intuicję odnajdujemy u Pierre Bourdieu.
Habitus nie jest zbiorem świadomych przekonań.
Jest uwewnętrznioną strukturą społeczną.
Człowiek nie musi znać zasad systemu.
Wystarczy, że działa zgodnie z nimi.
Społeczeństwo reprodukuje się poprzez ludzi, którzy nieustannie odtwarzają jego wzory.
7. Role społeczne
Role społeczne również nie są cechami jednostek.
Ojciec, nauczyciel, urzędnik, polityk czy przedsiębiorca nie istnieją jako fakty biologiczne.
Istnieją jako pozycje w przestrzeni społecznej.
Jednostki przychodzą i odchodzą.
Role pozostają.
W tym sensie role są trwalsze od swoich nosicieli.
8. Kultura jako efekt przestrzeni społecznej
W poprzednich analizach kultura była opisywana jako proces symbolicznej aktualizacji meta-struktury.
Socjologia modalna przesuwa punkt ciężkości.
Kultura nie jest już poziomem pierwszym.
Staje się efektem określonej organizacji przestrzeni społecznej.
To dlatego podobne struktury relacyjne mogą prowadzić do odmiennych form kulturowych.
9. Polityka jako organizacja przestrzeni społecznej
Polityka również uzyskuje nowe znaczenie.
Nie jest wyłącznie walką o władzę.
Nie jest wyłącznie konkurencją programów.
Polityka staje się organizacją przestrzeni społecznej.
Najgłębsze konflikty polityczne dotyczą nie ustaw ani podatków.
Dotyczą sposobów definiowania:
• uznania,
• prestiżu,
• wykluczenia,
• przynależności,
• prawomocności.
Są więc konfliktami o strukturę przestrzeni społecznej.
10. Pedagogika i socjalizacja
Szczególnego znaczenia nabierają procesy wychowania i edukacji.
Nie przekazują one wyłącznie wiedzy.
Przekazują sposoby uczestnictwa w przestrzeni społecznej.
Szkoła nie uczy jedynie matematyki czy historii.
Uczy także:
• autorytetu,
• współpracy,
• rywalizacji,
• posłuszeństwa,
• odpowiedzialności.
W ten sposób reprodukuje społeczne warunki własnego istnienia.
11. Autopoiesis społeczeństwa
Najważniejsza cecha przestrzeni społecznej polega na jej autopoietycznym charakterze.
Społeczeństwo nie reprodukuje wyłącznie zachowań.
Reprodukuje warunki reprodukcji zachowań.
Powstaje mechanizm samoodtwarzania.
Relacje tworzą role.
Role tworzą instytucje.
Instytucje tworzą wzory zachowań.
Wzory zachowań odtwarzają relacje.
Cykl zostaje zamknięty.
12. Logodygmat socjologiczny
W świetle powyższych rozważań logodygmat socjologiczny można zapisać następująco:
Meta-struktura społeczna
↓
Przestrzeń relacji
↓
Role społeczne
↓
Instytucje
↓
Kultura i komunikacja
↓
Jednostki społeczne
↓
Reprodukcja przestrzeni relacji
Nie jest to ciąg przyczynowy.
Jest to proces reprodukcyjny.
Każdy poziom współtworzy pozostałe.
13. Wnioski
Społeczeństwo nie jest zbiorem jednostek.
Nie jest również wyłącznie zbiorem instytucji.
Jest autopoietycznie reprodukowaną przestrzenią relacji.
Jednostki, role, instytucje, kultury i systemy polityczne stanowią różne sposoby aktualizacji tej przestrzeni.
Socjologia modalna przesuwa uwagę z pytania:
Kim jest człowiek społeczny?
na pytanie:
Jak reprodukuje się przestrzeń społeczna umożliwiająca pojawienie się człowieka społecznego?
W tym sensie społeczeństwo staje się nie tyle rzeczą, ile procesem organizacji możliwości uczestnictwa. To właśnie ten proces stanowi właściwy przedmiot logodygmatu socjologicznego.
Bibliografia
• Piotr Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa.
• Pierre Bourdieu, Le sens pratique.
• Niklas Luhmann, Soziale Systeme.
• Anthony Giddens, The Constitution of Society.
• Émile Durkheim, Les Règles de la méthode sociologique.
• Max Weber, Wirtschaft und Gesellschaft.
Komentarze
Pokaż komentarze