Abstrakt
Artykuł rozwija koncepcję homeostazy modalnej jako kolejnego poziomu logodygmatu. Punktem wyjścia jest obserwacja, że społeczeństwa, grupy i instytucje nie reprodukują wyłącznie norm, wartości czy komunikacji, lecz również własną stabilność. Klasyczna socjologia opisywała integrację społeczną, psychologia społeczna analizowała konformizm i nacisk grupowy, natomiast teoria systemów badała samoreprodukcję komunikacji. Homeostaza modalna proponuje ujęcie syntetyczne, w którym stabilność społeczna staje się autonomicznym procesem reprodukcji. Mechanizmy akceptacji, wykluczenia, uznania i sankcji są interpretowane jako elementy autopoietycznej organizacji równowagi społecznej.
1. Problem stabilności
Każde społeczeństwo zmienia się.
Każda grupa podlega konfliktom.
Każda wspólnota doświadcza napięć.
Mimo to większość struktur społecznych zachowuje zadziwiającą trwałość.
Powstaje pytanie:
Dlaczego społeczeństwa nie rozpadają się pod wpływem ciągłych różnic zdań i konfliktów?
Klasyczna socjologia odpowiadała:
ponieważ istnieją normy.
Psychologia społeczna odpowiadała:
ponieważ istnieje konformizm.
Logodygmat proponuje odpowiedź szerszą:
ponieważ istnieją mechanizmy reprodukcji stabilności.
2. Homeostaza biologiczna i społeczna
W biologii homeostaza oznacza zdolność organizmu do utrzymywania względnie stabilnych warunków funkcjonowania.¹
Zmiana temperatury.
Zmiana ciśnienia.
Zmiana środowiska.
Powodują reakcję kompensacyjną.
Organizm nieustannie odtwarza własną równowagę.
Podobny mechanizm można dostrzec w społeczeństwie.
Zmiana norm.
Zmiana wartości.
Zmiana zachowań.
Powodują reakcje mające przywrócić stabilność systemu.
3. Durkheim i solidarność
Już Émile Durkheim zauważał, że społeczeństwo posiada własne mechanizmy integracji.²
Normy nie są jedynie zbiorem reguł.
Stanowią mechanizm podtrzymywania spójności wspólnoty.
Jednak Durkheim koncentrował się głównie na funkcji norm.
Homeostaza modalna przesuwa uwagę na proces reprodukcji samej stabilności.
4. Napięcie jako warunek istnienia systemu
Klasyczna wizja społeczeństwa często zakładała harmonię.
Tymczasem społeczeństwo funkcjonuje dzięki napięciu.
Całkowita zgodność prowadziłaby do stagnacji.
Całkowity konflikt prowadziłby do rozpadu.
Stabilność pojawia się pomiędzy tymi skrajnościami.
Nie jest brakiem napięcia.
Jest zdolnością zarządzania napięciem.
5. Mechanizmy korekcyjne
Każda grupa rozwija mechanizmy reagowania na odchylenia.
Mogą mieć charakter formalny:
• przepisy,
• regulaminy,
• sankcje.
Znacznie częściej mają charakter nieformalny:
• kpina,
• ironia,
• plotka,
• ostracyzm,
• wykluczenie symboliczne.
Ich funkcja jest podobna.
Przywrócenie równowagi grupy.
6. Konformizm jako funkcja systemowa
Badania Solomon Asch pokazały, że ludzie często podporządkowują własne sądy opinii większości.³
Psychologia społeczna interpretuje to jako konformizm.
Homeostaza modalna interpretuje to dodatkowo jako mechanizm stabilizacji systemowej.
Grupa nie reprodukuje wyłącznie przekonań.
Reprodukuje własną spójność.
7. Autorytet i stabilność
Podobny mechanizm ujawniają eksperymenty Stanley Milgram.⁴
Autorytet nie pełni wyłącznie funkcji organizacyjnej.
Redukuje niepewność.
Stabilizuje oczekiwania.
Zmniejsza liczbę możliwych zachowań.
Dzięki temu zwiększa przewidywalność systemu.
8. Psychiczny koszt odchylenia
Najbardziej interesującym aspektem homeostazy społecznej jest koszt ponoszony przez jednostkę.
Osoba, która narusza dominujące oczekiwania grupy, często doświadcza:
• izolacji,
• utraty uznania,
• niepewności,
• lęku,
• przeciążenia emocjonalnego.
Nie musi naruszać prawa.
Nie musi postępować niewłaściwie.
Wystarczy, że zakłóci oczekiwaną równowagę grupy.
9. Społeczna produkcja niechęci
W tym miejscu pojawia się szczególnie istotny problem.
Niechęć wobec jednostki nie musi wynikać z treści jej działań.
Może wynikać z funkcji, jaką działania te pełnią wobec systemu.
Jednostka staje się nośnikiem napięcia.
A napięcie uruchamia reakcję obronną wspólnoty.
W rezultacie grupa może reagować negatywnie nawet wtedy, gdy dana osoba ma rację.
10. Luhmann i redukcja złożoności
Niklas Luhmann opisywał społeczeństwo jako system redukujący złożoność.⁵
Homeostaza modalna rozwija tę intuicję.
Nie tylko redukujemy złożoność.
Redukujemy również niepewność.
Każde odstępstwo od wzorca zwiększa niepewność.
System reaguje więc na nie jak organizm reaguje na zakłócenie równowagi.
11. Homeostaza a wartości
Wartości pełnią tutaj szczególną funkcję.
Nie są jedynie normami moralnymi.
Są mechanizmami stabilizacji.
Pozwalają odróżnić:
• swoich od obcych,
• dopuszczalne od niedopuszczalnego,
• normalne od nienormalnego.
Dzięki temu ograniczają liczbę możliwych interpretacji rzeczywistości.
12. Homeostaza a polityka
Podobny mechanizm działa w polityce.
Społeczeństwa nie wybierają wyłącznie programów politycznych.
Reprodukują również własne poczucie stabilności.
Często reakcje polityczne są odpowiedzią nie na fakty, lecz na zakłócenie oczekiwanej równowagi symbolicznej.
Polityka staje się jednym z narzędzi reprodukcji homeostazy społecznej.
13. Logodygmat homeostatyczny
Logodygmat homeostazy można przedstawić następująco:
Meta-struktura
↓
Wartości
↓
Normy
↓
Oczekiwania społeczne
↓
Zachowania
↓
Napięcie
↓
Mechanizmy korekcyjne
↓
Stabilizacja
↓
Reprodukcja meta-struktury
System nie eliminuje napięcia.
Przekształca je w mechanizm własnej reprodukcji.
14. Wnioski
Homeostaza modalna opisuje społeczeństwo jako system reprodukujący własną stabilność.
Normy.
Wartości.
Autorytety.
Konformizm.
Sankcje.
Nie są zjawiskami przypadkowymi.
Stanowią elementy jednego procesu.
Społeczeństwo nie tylko organizuje działania swoich uczestników.
Organizuje również warunki własnego trwania.
Dlatego podstawowe pytanie homeostazy modalnej nie brzmi:
Dlaczego ludzie przestrzegają norm?
Lecz:
W jaki sposób społeczeństwo reprodukuje własną stabilność poprzez wartości, emocje, psychikę i zachowania swoich uczestników?
W tym sensie homeostaza modalna stanowi pomost pomiędzy socjologią modalną, psychologią społeczną modalną, pedagogiką modalną oraz polityką modalną. Ukazuje bowiem wspólny mechanizm leżący u podstaw wszystkich tych dziedzin: autopoietyczną reprodukcję stabilności społecznej.
Przypisy
1. Walter Cannon, The Wisdom of the Body (1932).
2. Émile Durkheim, De la division du travail social (1893).
3. Solomon Asch, Opinions and Social Pressure (1955).
4. Stanley Milgram, Obedience to Authority (1974).
5. Niklas Luhmann, Soziale Systeme (1984).
Bibliografia
• Walter Cannon, The Wisdom of the Body.
• Émile Durkheim, De la division du travail social.
• Solomon Asch, Opinions and Social Pressure.
• Stanley Milgram, Obedience to Authority.
• Philip Zimbardo, The Lucifer Effect.
• Pierre Bourdieu, Le sens pratique.
• Niklas Luhmann, Soziale Systeme.
Komentarze
Pokaż komentarze