Abstrakt
Artykuł rozwija koncepcję epistemologii modalnej nauki jako syntezy wcześniejszych analiz dotyczących widzialności modelowej, logodygmatu oraz reprodukcji modeli poznawczych. Punktem wyjścia jest teza, że nauka nie poznaje rzeczywistości bezpośrednio, lecz za pośrednictwem historycznie ukształtowanych modeli, które organizują zarówno to, co może zostać zaobserwowane, jak i to, co może zostać uznane za wiedzę. W konsekwencji przedmiotem epistemologii nie jest wyłącznie relacja pomiędzy poznającym a światem, lecz organizacja możliwości poznania. Nauka zostaje zinterpretowana jako system autopoietyczny reprodukujący nie tylko wiedzę, lecz przede wszystkim własne warunki poznawalności.
1. Problem epistemologii
Klasyczna epistemologia od starożytności koncentrowała się na pytaniu:
Jak człowiek poznaje rzeczywistość?
Odpowiedzi różniły się zasadniczo.
Dla Aristotle poznanie rozpoczynało się od doświadczenia zmysłowego prowadzącego do ujęcia form.¹
Dla John Locke umysł był początkowo tabula rasa.²
Dla Immanuel Kant poznanie możliwe było dzięki apriorycznym formom poznania.³
Dla Edmund Husserl należało zawiesić naturalne nastawienie i badać sposób konstytuowania się przedmiotów w świadomości.⁴
We wszystkich tych koncepcjach centralną kategorią pozostawał podmiot poznający.
2. Od podmiotu do modelu
Rozwój nauk szczegółowych ujawnił jednak nowy problem.
Badacz nie obserwuje świata bezpośrednio.
Obserwuje świat poprzez modele.
Model wyznacza:
• język,
• aparat matematyczny,
• metodę eksperymentalną,
• sposób interpretacji danych.
To właśnie model organizuje widzialność naukową.
Nie wszystko, co istnieje, może zostać zauważone.
Widoczne staje się przede wszystkim to, co model pozwala rozpoznać.
Tak rodzi się widzialność modelowa.
3. Logodygmat nauki
Widzialność modelowa prowadzi do kolejnego pytania.
Skąd pochodzą same modele?
Dlaczego jedne sposoby opisu uznawane są za naukowe, a inne pozostają poza głównym nurtem badań?
Odpowiedzią nie jest pojedynczy eksperyment.
Odpowiedzią jest logodygmat.
Logodygmat organizuje:
• język nauki,
• dopuszczalne pytania,
• akceptowane metody,
• kryteria dowodu,
• sposób interpretacji wyników.
Nie jest więc teorią.
Jest organizacją możliwości tworzenia teorii.
4. Akademia jako operator reprodukcji
Na tym tle szczególnego znaczenia nabiera akademia.
Klasycznie postrzegana jest jako miejsce przekazywania wiedzy.
Logodygmat wskazuje jednak, że jej podstawową funkcją jest reprodukcja modeli poznawczych.
Student nie uczy się wyłącznie odpowiedzi.
Uczy się również:
• jakie pytania wolno zadawać,
• jakie metody są uznawane za naukowe,
• jakie pojęcia stanowią podstawowy aparat badawczy.
Akademia reprodukuje więc nie tylko wiedzę.
Reprodukuje możliwość jej określonego rozumienia.
5. Od wiedzy do możliwości poznania
W tym miejscu ujawnia się zasadnicza różnica pomiędzy epistemologią klasyczną a epistemologią modalną.
Epistemologia klasyczna pyta:
Jak poznajemy świat?
Epistemologia modalna pyta:
Jak organizowane są możliwości poznawania świata?
Przedmiotem analizy staje się nie tylko poznanie.
Przedmiotem staje się organizacja przestrzeni poznawczej.
6. Autopoiesis nauki
Z perspektywy autopoiesis nauka nie jest prostym zbiorem twierdzeń.
Reprodukuje własne operacje.
Tworzy:
• czasopisma,
• procedury recenzyjne,
• standardy metodologiczne,
• programy dydaktyczne,
• system awansów naukowych.
Każdy z tych elementów wzmacnia określony sposób organizacji poznania.
Nauka reprodukuje więc nie tylko wiedzę.
Reprodukuje własne warunki poznawalności.
7. Paradoks specjalizacji
Proces ten prowadzi do paradoksu.
Im bardziej rozwija się specjalizacja,
tym trudniej dostrzec własne założenia epistemologiczne.
Specjalista coraz lepiej zna swój model.
Jednocześnie coraz rzadziej pyta:
Dlaczego właśnie ten model organizuje moje poznanie?
Powstaje iluzja naturalności modelu.
Model przestaje być widoczny.
Widoczna pozostaje jedynie rzeczywistość opisywana przez model.
8. Reprodukcja widzialności
Jednym z najważniejszych zadań akademii okazuje się reprodukcja widzialności.
Nie chodzi wyłącznie o przekazywanie wiedzy.
Chodzi o reprodukowanie tego,
co może zostać uznane za przedmiot wiedzy.
Każdy logodygmat określa granice widzialności.
To, co znajduje się poza nimi,
często nie jest uznawane za błąd.
Nie jest w ogóle dostrzegane.
9. Nauka jako organizacja możliwości
Można więc zaproponować nową definicję nauki.
Nauka nie jest wyłącznie systemem twierdzeń.
Jest systemem organizacji możliwości poznawczych.
Eksperyment.
Model.
Matematyka.
Język.
Instytucja.
Akademia.
Tworzą wspólnie przestrzeń,
w której określone fakty mogą zostać rozpoznane.
10. Logodygmat epistemologiczny
Schemat epistemologii modalnej można przedstawić następująco:
Rzeczywistość
↓
Model
↓
Widzialność
↓
Pojęcie
↓
Metoda
↓
Akademia
↓
Reprodukcja modeli
↓
Możliwości poznawcze
↓
Nowe modele
↓
Nowa widzialność
Nie jest to proces liniowy.
Każdy nowy model zmienia sposób widzenia rzeczywistości.
Zmienia również przyszłe możliwości poznawcze.
11. Epistemologia nauki a historia nauki
W tym miejscu epistemologia modalna zbliża się do refleksji nad rozwojem nauki, ale nie ogranicza się do opisu zmian paradygmatów.
Jej przedmiotem nie jest wyłącznie zmiana teorii.
Jej przedmiotem jest zmiana warunków możliwości poznania.
Dlatego analizuje nie tylko odkrycia naukowe,
lecz również:
• edukację,
• język,
• instytucje,
• kulturę akademicką,
• mechanizmy legitymizacji wiedzy.
12. Konsekwencje dla współczesnej nauki
Tak rozumiana epistemologia pozwala inaczej spojrzeć na wiele współczesnych sporów.
Nie dotyczą one wyłącznie prawdziwości teorii.
Dotyczą także granic widzialności modeli.
Dlatego możliwe są sytuacje, w których dwa konkurencyjne programy badawcze nie różnią się jedynie odpowiedziami.
Różnią się przede wszystkim tym,
co uznają za dopuszczalne pytanie naukowe.
13. Definicja epistemologii modalnej
Można więc zaproponować następującą definicję:
Epistemologia modalna nauki bada sposoby organizacji możliwości poznawczych poprzez modele, język, instytucje i kulturę akademicką oraz analizuje mechanizmy reprodukcji tych możliwości w autopoietycznym systemie nauki.
14. Wnioski
Klasyczna epistemologia koncentrowała się na relacji pomiędzy podmiotem a światem.
Epistemologia modalna przesuwa punkt ciężkości.
Przedmiotem analizy staje się organizacja możliwości poznania.
Nauka nie poznaje rzeczywistości bezpośrednio.
Poznaje ją poprzez historycznie reprodukowane logodygmaty, które organizują:
• modele,
• widzialność,
• metody,
• język,
• kryteria naukowości.
Można więc sformułować zasadę epistemologii modalnej:
Nauka nie reprodukuje przede wszystkim wiedzy. Reprodukuje warunki możliwości jej powstawania. Dopiero w obrębie tych warunków możliwe staje się formułowanie pytań, konstruowanie modeli oraz uznawanie określonych twierdzeń za wiedzę naukową.
W tym sensie epistemologia modalna nie zastępuje klasycznej epistemologii. Rozszerza jej perspektywę z poziomu relacji podmiot–świat na poziom systemowej organizacji możliwości poznania, czyniąc z logodygmatu kategorię opisującą nie treść wiedzy, lecz sposób reprodukcji samej poznawalności.
Przypisy
1. Aristotle, Metafizyka; Analityki wtóre.
2. John Locke, An Essay Concerning Human Understanding.
3. Immanuel Kant, Critique of Pure Reason.
4. Edmund Husserl, Ideas Pertaining to a Pure Phenomenology and to a Phenomenological Philosophy.
5. Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions.
6. Karl Popper, The Logic of Scientific Discovery.
7. Paul Feyerabend, Against Method.
8. Niklas Luhmann, Die Wissenschaft der Gesellschaft.
Uwaga metodologiczna
Na tle klasycznej filozofii nauki proponowana koncepcja różni się tym, że nie koncentruje się przede wszystkim na uzasadnieniu wiedzy, demarkacji nauki ani zmianie paradygmatów. Jej głównym przedmiotem jest analiza mechanizmów, które organizują i reprodukują same możliwości poznawcze. W tym sensie logodygmat pełni funkcję metaepistemologiczną: opisuje warunki, dzięki którym określone modele, pytania i metody mogą w ogóle zaistnieć jako naukowe. To przesunięcie z poziomu treści wiedzy na poziom organizacji poznawalności stanowi najbardziej charakterystyczny element całego projektu epistemologii modalnej.
Komentarze
Pokaż komentarze