Pomiędzy widzialnością modelową a widzialnością pośrednią

Abstrakt

Artykuł rozwija pojęcie widzialności pośredniej jako uzupełnienie koncepcji widzialności modelowej. Punktem wyjścia jest analiza efektu Coriolisa oraz innych zjawisk fizycznych, które nie są obserwowalne bezpośrednio, lecz ujawniają się poprzez uporządkowaną strukturę swoich skutków. Autor argumentuje, że pomiędzy bezpośrednią obserwacją a widzialnością modelową istnieje dodatkowy poziom organizacji poznania. Widzialność pośrednia nie polega na bezpośrednim postrzeganiu badanego obiektu, lecz na rekonstrukcji jego istnienia poprzez system relacyjnie powiązanych faktów. W konsekwencji nauka okazuje się organizacją nie tylko modeli, lecz również sieci skutków umożliwiających rekonstrukcję niewidzialnych procesów.

1. Problem widzialności

Klasyczna epistemologia zakładała, że poznanie rozpoczyna się od obserwacji.

Współczesna filozofia nauki pokazuje jednak, że obserwacja nigdy nie jest całkowicie niezależna od modelu.

Model organizuje to, co może zostać rozpoznane jako fakt.

Dlatego można mówić o widzialności modelowej.

Nie wszystkie zjawiska dostępne są jednak nawet w taki sposób.

Istnieją procesy, których nie obserwujemy bezpośrednio.

Poznajemy je poprzez ich skutki.

2. Obrót Ziemi

Dobrym przykładem jest obrót Ziemi.

Żaden człowiek nie doświadcza go bezpośrednio.

Nie odczuwamy ruchu z prędkością około 1670 km/h na równiku.

Nie obserwujemy również osi obrotu.

A jednak współczesna nauka uznaje obrót Ziemi za jeden z najlepiej potwierdzonych faktów astronomicznych.

Dlaczego?

Nie dlatego, że go widzimy.

Dlatego, że rekonstruujemy go z wielu wzajemnie zgodnych skutków.

3. Efekt Coriolisa

Jednym z takich skutków jest efekt Coriolisa.

Nie obserwujemy samej siły Coriolisa.

Obserwujemy:

• odchylenie torów ruchu,

• kierunki wirowania cyklonów,

• ruch mas powietrza,

• zachowanie wahadła Foucaulta,

• trajektorie pocisków dalekiego zasięgu.

Żadne z tych zjawisk nie przedstawia obrotu Ziemi.

Dopiero teoria mechaniki pozwala zinterpretować je jako konsekwencję ruchu układu odniesienia.

Oznacza to, że przedmiot poznania ujawnia się poprzez strukturę swoich skutków.

4. Widzialność pośrednia

Można więc zaproponować nowe pojęcie.

Widzialność pośrednia oznacza możliwość rozpoznania badanego procesu nie poprzez jego bezpośrednią obserwację, lecz poprzez uporządkowaną sieć skutków pozostających z nim w relacji wyjaśniającej.

Nie widzimy więc samego procesu.

Widzimy jego konsekwencje.

5. Widzialność modelowa i widzialność pośrednia

Oba pojęcia pozostają ze sobą powiązane.

Widzialność modelowa odpowiada na pytanie:

Co model pozwala zobaczyć?

Widzialność pośrednia odpowiada na pytanie:

Jak niewidzialny proces staje się poznawalny poprzez swoje skutki?

Nie są to pojęcia tożsame.

Widzialność modelowa organizuje interpretację.

Widzialność pośrednia organizuje rekonstrukcję.

6. Operator relacyjny

Efekt Coriolisa nie jest samym obrotem Ziemi.

Jest relacją pomiędzy:

• ruchem obserwowanego ciała,

• obracającym się układem odniesienia,

• przyjętym modelem mechaniki.

Powstaje więc operator relacyjny.

To nie pojedynczy fakt ujawnia obrót Ziemi.

Czyni to dopiero cała struktura wzajemnie zgodnych faktów.

7. Przykłady z innych nauk

Podobny mechanizm występuje również poza fizyką.

W biologii nie obserwujemy bezpośrednio ewolucji gatunków.

Rekonstruujemy ją poprzez:

• zapis kopalny,

• genetykę,

• anatomię porównawczą.

W geologii nie obserwujemy ruchu kontynentów w skali milionów lat.

Poznajemy go poprzez:

• rozmieszczenie skał,

• paleomagnetyzm,

• pomiary satelitarne.

W ekonomii nie obserwujemy bezpośrednio wartości pieniądza.

Rozpoznajemy ją poprzez:

• przepływy finansowe,

• inflację,

• siłę nabywczą,

• strukturę zobowiązań.

Widzialność pośrednia okazuje się więc uniwersalnym mechanizmem nauki.

8. Logodygmat poznania

Widzialność pośrednia ujawnia jeszcze jedną cechę logodygmatu.

Model nie organizuje jedynie obserwacji.

Organizuje również wybór skutków uznawanych za epistemicznie relewantne.

Bez modelu:

wahadło Foucaulta pozostaje jedynie wahadłem,

cyklon pozostaje jedynie zjawiskiem meteorologicznym,

odchylenie toru lotu pozostaje jedynie odchyleniem.

To model tworzy z nich spójną strukturę wyjaśniającą.

9. Wnioski

Można więc wyróżnić trzy poziomy poznania.

Widzialność bezpośrednia – przedmiot dostępny zmysłom.

↓

Widzialność modelowa – przedmiot rozpoznawany dzięki modelowi.

↓

Widzialność pośrednia – przedmiot rekonstruowany poprzez uporządkowaną strukturę skutków.

Każdy kolejny poziom zwiększa dystans pomiędzy obserwatorem a badanym zjawiskiem.

Jednocześnie zwiększa zdolność nauki do poznawania procesów niedostępnych bezpośredniemu doświadczeniu.

Można więc sformułować zasadę epistemologii modalnej:

Im bardziej badany proces oddala się od bezpośredniej obserwacji, tym większego znaczenia nabiera organizacja relacji pomiędzy jego skutkami. Nauka poznaje wówczas nie poprzez ogląd samego zjawiska, lecz poprzez logodygmatyczną rekonstrukcję jego obecności.