Uwaga metodologiczna. Spiralny rozwój logodygmatu jako programu badawczego

Abstrakt

Artykuł proponuje uzupełnienie metodologii logodygmatu poprzez odejście od klasycznego, liniowego modelu budowy teorii. Autor wskazuje, że rozwój logodygmatu przebiega w sposób spiralny: teoria generuje studia przypadku, które z kolei prowadzą do powstawania nowych pojęć, korekty aparatu pojęciowego oraz dalszego rozwoju teorii. W tym ujęciu studia przypadku nie pełnią funkcji ilustracyjnej ani wyłącznie weryfikacyjnej. Stają się integralnym elementem procesu tworzenia teorii.

Słowa kluczowe: metodologia nauki, program badawczy, logodygmat, case study, metaontologia, heurystyka.

1. Problem

Klasyczny obraz teorii naukowej zakłada zazwyczaj następującą kolejność.

Najpierw powstaje teoria.

Następnie formułowane są hipotezy.

Na końcu teoria zostaje zastosowana do interpretacji rzeczywistości.

Schemat ten można przedstawić następująco.

TEORIA

↓

ZASTOSOWANIE

↓

WERYFIKACJA

Model ten dobrze opisuje wiele teorii empirycznych.

Nie oddaje jednak sposobu rozwoju logodygmatu.

2. Studium przypadku jako źródło teorii

Analiza dotychczasowych prac pokazuje odmienny mechanizm.

Niektóre z najważniejszych pojęć logodygmatu nie zostały zaprojektowane wcześniej.

Powstawały podczas interpretacji konkretnych problemów.

Przykładowo:

analiza aktywności Etny doprowadziła do pojęcia kompensacji organizacyjnej,

analiza wolnych przepływów pieniężnych (Free Cash Flow) doprowadziła do reinterpretacji przestrzeni możliwości ekonomicznych,

analiza sporów prawnych doprowadziła do koncepcji organizacji przestrzeni normatywnej,

analiza epistemologii nauki doprowadziła do rozróżnienia pomiędzy metaepistemologią a metaontologią.

Studia przypadku nie były więc jedynie ilustracjami wcześniej przyjętych założeń.

Stały się źródłem nowych kategorii teoretycznych.

3. Spiralny model rozwoju

Rozwój logodygmatu można przedstawić jako proces spiralny.

TEORIA

↓

CASE STUDY

↓

NOWE POJĘCIA

↓

REKONSTRUKCJA TEORII

↓

KOLEJNE CASE STUDY

Każdy kolejny obrót spirali prowadzi do wzbogacenia aparatu pojęciowego.

Nie następuje jedynie zastosowanie teorii.

Zmienia się sama teoria.

4. Charakter heurystyczny

Studia przypadku pełnią zatem funkcję heurystyczną.

Ich zadaniem nie jest jedynie potwierdzanie wcześniejszych hipotez.

Ich zadaniem jest ujawnianie nowych problemów organizacyjnych.

Każdy nowy przypadek może ujawnić:

nowy operator organizacyjny,

nowy parametr,

nowe ograniczenie,

nową zasadę współzależności,

nowe twierdzenie.

Program badawczy pozostaje otwarty.

5. Rekonstrukcja aparatu pojęciowego

Spiralny rozwój powoduje, że aparat pojęciowy logodygmatu podlega ciągłej reorganizacji.

Definicje nie są traktowane jako ostateczne.

Stanowią aktualny etap organizacji teorii.

Każdy nowy przypadek może prowadzić do:

doprecyzowania definicji,

rozbudowy aksjomatów,

wprowadzenia nowych operatorów,

redefinicji parametrów,

korekty twierdzeń.

Rozwój teorii ma zatem charakter autorekonstrukcyjny.

6. Metaontologiczne znaczenie spiralności

Spiralny rozwój nie jest wyłącznie cechą metodologii.

Stanowi konsekwencję samego logodygmatu.

Jeżeli przedmiotem analizy pozostaje organizacja przestrzeni możliwości, również sama teoria podlega organizacji przestrzeni własnych możliwości poznawczych.

Teoria nie opisuje wyłącznie reorganizacji.

Sama ulega reorganizacji.

Logodygmat staje się więc przykładem zjawiska, które opisuje.

7. Relacja do filozofii nauki

Przedstawiona koncepcja pozostaje częściowo zgodna z ideą programów badawczych Imre Lakatos, które rozwijają się poprzez modyfikację hipotez pomocniczych, zachowując względnie trwały rdzeń metodologiczny.¹

Wykazuje również podobieństwo do obserwacji Thomas Kuhn dotyczących ewolucji paradygmatów naukowych.²

Jednocześnie proponowany model różni się od obu ujęć.

Nie koncentruje się wyłącznie na zmianie teorii.

Przedmiotem analizy staje się organizacja procesu tworzenia teorii.

8. Spiralna autoreferencja

Najbardziej charakterystyczną cechą logodygmatu okazuje się jego autoreferencyjność.

Teoria opisuje organizację przestrzeni możliwości.

Jednocześnie własny rozwój realizuje poprzez organizację własnej przestrzeni możliwości poznawczych.

Nie jest to paradoks.

Jest to konsekwencja przyjętego aparatu pojęciowego.

Logodygmat staje się jednym z przykładów własnej teorii.

9. Wnioski

Spiralny model rozwoju programu badawczego prowadzi do zmiany sposobu rozumienia studiów przypadku.

Nie są one jedynie ilustracjami teorii.

Nie pełnią wyłącznie funkcji falsyfikacyjnej ani potwierdzającej.

Stanowią podstawowy mechanizm rozwoju aparatu pojęciowego.

Można zatem zaproponować następującą zasadę metodologiczną:

Każde studium przypadku powinno być traktowane nie tylko jako zastosowanie logodygmatu, lecz również jako potencjalne źródło jego dalszej rekonstrukcji.

W tym sensie logodygmat nie rozwija się liniowo.

Rozwija się spiralnie.

Każda analiza konkretnego problemu organizuje nową przestrzeń możliwości samej teorii.

Przypisy

Imre Lakatos, The Methodology of Scientific Research Programmes, Cambridge University Press, 1978.

Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions, University of Chicago Press, 1962.

Karl Popper, The Logic of Scientific Discovery, Routledge, 1959.

Spiralny model rozwoju logodygmatu przedstawiony w artykule stanowi autorską propozycję metodologiczną i nie jest tożsamy z klasycznymi koncepcjami programów badawczych ani teorii zmiany naukowej.