Ogólna teoria transformacji przestrzeni możliwości

Abstrakt

Artykuł stanowi próbę sformułowania ogólnej teorii transformacji przestrzeni możliwości jako rozwinięcia logodygmatu oraz wcześniejszych analiz dotyczących organizacji, reprodukcji i dynamiki systemów złożonych. Punktem wyjścia jest hipoteza, że przedmiotem najbardziej ogólnej analizy nie są ani elementy, ani relacje, ani nawet organizacje, lecz transformacje architektury przestrzeni możliwości. Autor proponuje interpretację tych transformacji jako podstawowego przedmiotu metaontologii zmian organizacyjnych.

Słowa kluczowe: logodygmat, metaontologia, transformacja, przestrzeń możliwości, organizacja, systemy złożone.

1. Problem

Klasyczne nauki opisują przede wszystkim transformacje określonych obiektów.

Fizyka analizuje transformacje energii i materii.

Chemia bada transformacje struktur molekularnych.

Biologia opisuje transformacje organizmów.

Ekonomia analizuje transformacje przepływów gospodarczych.

Socjologia bada transformacje instytucji.

W każdym przypadku zmianie podlega określony obiekt.

Znacznie rzadziej pojawia się pytanie bardziej ogólne.

Jak transformuje się sama przestrzeń możliwości, w obrębie której zachodzą wszystkie te zmiany?

2. Organizacja a transformacja

Organizacja i transformacja nie są pojęciami tożsamymi.

Organizacja opisuje aktualną architekturę relacji.

Transformacja opisuje zmianę tej architektury.

Jeszcze bardziej ogólnym przedmiotem analizy staje się jednak transformacja samej przestrzeni możliwości.

Nie zmieniają się jedynie elementy.

Nie zmieniają się wyłącznie relacje.

Zmienia się zakres przyszłych reorganizacji, które od tej chwili stają się możliwe.

3. Definicja transformacji przestrzeni możliwości

Proponuje się następującą definicję.

Transformacja przestrzeni możliwości jest reorganizacją architektury organizacyjnej systemu prowadzącą do zmiany zbioru możliwych przyszłych reorganizacji.

Transformacja nie oznacza jedynie zmiany stanu systemu.

Oznacza zmianę warunków dalszych zmian.

4. Typologia transformacji

Można wyróżnić pięć podstawowych typów transformacji.

4.1. Transformacja lokalna

Zmienia jedynie niewielki fragment przestrzeni możliwości.

Pozostała architektura pozostaje zasadniczo niezmieniona.

4.2. Transformacja strukturalna

Prowadzi do reorganizacji całej organizacji systemu.

Zmienia dominujące relacje pomiędzy elementami.

4.3. Transformacja hierarchiczna

Powoduje powstanie nowego poziomu organizacji.

Zmienia relacje pomiędzy poziomami organizacyjnymi.

4.4. Transformacja degeneracyjna

Zmniejsza przestrzeń możliwości.

System zachowuje ciągłość, lecz dysponuje mniejszą liczbą potencjalnych reorganizacji.

4.5. Transformacja emergentna

Tworzy jakościowo nowe możliwości, których wcześniejsza organizacja nie zawierała.

Nie jest prostym rozszerzeniem poprzedniej przestrzeni.

Stanowi reorganizację prowadzącą do nowej architektury możliwości.

5. Parametry transformacji

Transformacje mogą zostać opisane za pomocą ogólnych parametrów organizacyjnych.

Amplituda transformacji

Określa zakres zmian przestrzeni możliwości.

Głębokość transformacji

Opisuje liczbę poziomów organizacyjnych objętych reorganizacją.

Nieodwracalność

Wyraża stopień trwałości transformacji.

Koszt organizacyjny

Oznacza skalę reorganizacji koniecznej do przeprowadzenia zmiany.

Potencjał wtórny

Określa liczbę nowych możliwości generowanych przez transformację.

6. Operator transformacji

Najbardziej ogólny operator można opisać następująco.

Każda transformacja nie zmienia jedynie aktualnej organizacji.

Zmienia również architekturę przyszłych transformacji.

Oznacza to, że każda reorganizacja wpływa na sposób organizowania kolejnych reorganizacji.

Transformacje posiadają więc charakter autoreferencyjny.

7. Metaontologia zmian organizacyjnych

Klasyczna ontologia pyta:

Co istnieje?

Teoria systemów pyta:

Jak zorganizowany jest system?

Logodygmat pyta:

Jak organizowana jest przestrzeń możliwości?

Proponowana teoria stawia pytanie jeszcze bardziej ogólne.

Jak transformowana jest organizacja przestrzeni możliwości?

Przedmiotem badań staje się zatem nie sama organizacja, lecz organizacja jej transformacji.

8. Uniwersalność transformacji

Transformacje przestrzeni możliwości można analizować na wielu poziomach.

Geologia

Powstawanie nowych układów tektonicznych.

Biologia

Ewolucja mechanizmów reprodukcji.

Chemia

Zmiana sieci reakcji chemicznych.

Fizyka

Przejścia fazowe i reorganizacja stanów materii.

Prawo

Transformacja architektury normatywnej.

Społeczeństwo

Powstawanie nowych form organizacji społecznej.

Nauka

Zmiana przestrzeni problemów badawczych.

We wszystkich przypadkach analizowana jest nie pojedyncza zmiana, lecz reorganizacja możliwości dalszych zmian.

9. Transformacja transformacji

Najbardziej ogólną konsekwencją proponowanej teorii jest możliwość wyróżnienia transformacji najwyższego rzędu.

Nie zmieniają one bezpośrednio organizacji systemu.

Zmieniają sposób, w jaki system będzie mógł organizować własne przyszłe transformacje.

Przykładami takich zmian mogą być:

pojawienie się kodu genetycznego w biologii,

powstanie języka symbolicznego,

rozwój metody eksperymentalnej w nauce,

ustanowienie konstytucji określającej sposób tworzenia prawa.

Każda z tych transformacji reorganizuje nie pojedyncze procesy, lecz architekturę przyszłych reorganizacji.

10. Wnioski

Jeżeli przedstawiona hipoteza jest trafna, najbardziej ogólnym przedmiotem metaontologii nie pozostaje ani byt, ani organizacja, ani nawet przestrzeń możliwości.

Najbardziej podstawowym przedmiotem analizy stają się transformacje przestrzeni możliwości, ponieważ to one określają warunki przyszłej organizacji wszystkich systemów złożonych.

Logodygmat przestaje być wówczas wyłącznie teorią organizacji.

Staje się ogólną teorią transformacji organizacyjnych.

Nie opisuje jedynie świata takim, jaki jest.

Opisuje warunki, dzięki którym świat może organizować własną zdolność do dalszych zmian.

Przypisy

Ludwig von Bertalanffy, General System Theory: Foundations, Development, Applications, George Braziller, New York 1968.

Ilya Prigogine, From Being to Becoming: Time and Complexity in the Physical Sciences, W.H. Freeman, San Francisco 1980; Ilya Prigogine, Isabelle Stengers, Order Out of Chaos, Bantam Books, New York 1984.

Niklas Luhmann, Social Systems, Stanford University Press 1995.

Humberto Maturana, Francisco Varela, Autopoiesis and Cognition: The Realization of the Living, D. Reidel, Dordrecht 1980.

Przedstawiona teoria transformacji przestrzeni możliwości stanowi autorską hipotezę filozoficzną rozwijaną w ramach projektu logodygmatu. Ma charakter metaontologiczny i nie stanowi konkurencyjnej teorii empirycznej wobec nauk szczegółowych.