Dialektyczna genealogia modelu spiralnego

1. Uwagi wprowadzające

Przedstawienie spiralności jako modelu rozwoju poznania wymaga uwzględnienia wcześniejszej tradycji dialektycznej. Spirala nie jest bowiem metaforą po raz pierwszy wprowadzoną przez logodygmat. Wyraźne koncepcje spiralnego rozwoju występowały w filozofii marksistowskiej, przede wszystkim u Fryderyka Engelsa i Włodzimierza Lenina, a ich podstawę stanowiła wcześniejsza dialektyka Georga Wilhelma Friedricha Hegla oraz jej materialistyczna rekonstrukcja dokonana przez Karola Marksa.

Nie oznacza to jednak, że od Hegla do Lenina funkcjonował jeden niezmienny model spirali. Należy odróżnić:

heglowski model rozwoju przez negację, zachowanie i powrót do początku;

marksowskie zastosowanie dialektyki do procesów historycznych i ekonomicznych;

engelsowską formułę spiralnej postaci rozwoju;

leninowski spiralny model poznania;

proponowaną w logodygmacie metaepistemologię kolejnych reorganizacji przestrzeni poznawczej.

Genealogia modelu spiralnego nie polega zatem na prostym wskazaniu autora metafory. Jest rekonstrukcją kolejnych zmian jej znaczenia.

2. Hegel: krąg, powrót i zniesienie

U Hegla nie należy poszukiwać gotowej, jednoznacznie sformułowanej teorii spirali poznania. Podstawową figurą jego systemu jest raczej krąg. Filozofia przedstawia się jako proces, w którym rezultat rozwoju powraca do własnego początku, ujawniając zarazem, że początek był już zapośredniczony przez całość procesu.[1]

W Nauce logiki metoda rozwija się w taki sposób, że rezultat staje się nowym początkiem. Proces nie polega na prostym przechodzeniu od jednego, niezależnego określenia do kolejnego. Każda kategoria ujawnia własne ograniczenia i wewnętrzne napięcia, zostaje zanegowana, ale zarazem zachowana w bogatszej kategorii następującej po niej. Heglowskie Aufhebung oznacza jednocześnie zniesienie, zachowanie i wyniesienie na inny poziom organizacji pojęciowej.[2]

Powrót do początku nie jest zatem powrotem do punktu wyjścia w jego pierwotnej postaci. Początek zostaje ponownie osiągnięty po przejściu przez szereg pośrednich określeń. Jest już początkiem zrozumianym jako rezultat całego procesu.

W tym znaczeniu heglowski krąg zawiera strukturę, która później mogła zostać przedstawiona geometrycznie jako spirala:

rozwój wychodzi od określonego początku;

oddala się od niego przez kolejne negacje;

zachowuje treści wcześniejszych etapów;

powraca do problemu początkowego;

ujmuje go jednak na bogatszym poziomie pojęciowym.

Nie należy jednak automatycznie przypisywać Heglowi późniejszej marksistowskiej formuły „rozwoju spiralnego”. Hegel dostarcza przede wszystkim dialektycznej architektury powrotu, zapośredniczenia i zachowującego przekroczenia. Dopiero późniejsi autorzy przedstawili ją wyraźnie za pomocą figury spirali.

3. Marks: materializacja dialektycznego rozwoju

Karol Marks przejął od Hegla dialektyczne ujmowanie rozwoju, lecz zakwestionował jego idealistyczną podstawę. Dialektyka nie miała już opisywać przede wszystkim samorozwoju pojęcia, lecz rzeczywiste stosunki społeczne, materialne warunki produkcji oraz historyczne przekształcenia form organizacji społeczeństwa.

W pierwszym tomie Kapitału Marks przedstawia rozwój własności za pomocą struktury negacji negacji. Indywidualna własność oparta na własnej pracy zostaje zanegowana przez własność kapitalistyczną. Następnie sama własność kapitalistyczna zostaje poddana kolejnej negacji. Nie następuje jednak prosty powrót do dawnej własności indywidualnej. Nowa forma zachowuje rezultaty epoki kapitalistycznej, w szczególności uspołecznienie pracy i rozwój wspólnych środków produkcji.[3]

Mamy więc strukturę:

forma pierwotna

↓

jej negacja

↓

negacja negacji

↓

odtworzenie wybranych właściwości na nowej podstawie.

Nie jest to jeszcze ogólna teoria spiralności poznania, lecz przykład dialektycznego rozwoju, w którym powrót nie oznacza restytucji stanu początkowego.

Marks posługiwał się również samą figurą spirali. W Grundrisse przedstawiał obieg kapitału nie jako zamknięty krąg, lecz jako rozszerzającą się spiralę. Kapitał powraca do swojej formy początkowej, lecz — jeżeli proces akumulacji jest skuteczny — powraca jako wartość powiększona. Każdy cykl reprodukuje wcześniejszą strukturę, ale jednocześnie zmienia skalę jej realizacji.[4]

Marksowska spirala obiegu kapitału ma zatem znaczenie przede wszystkim ekonomiczne. Pokazuje powtarzalność procesu, która nie jest prostym powielaniem tego samego. Kolejny obrót odtwarza formę ruchu, ale zmienia ilościowe i organizacyjne warunki następnego cyklu.

Dla metaepistemologii istotna jest ogólniejsza konsekwencja tej konstrukcji:

powtórzenie określonej formy nie musi oznaczać powrotu do identycznego stanu.

Może oznaczać reprodukcję relacji w zmienionej skali, strukturze lub przestrzeni możliwości.

4. Engels: spiralna forma rozwoju

Najbardziej bezpośrednie sformułowanie spiralnej postaci rozwoju przed Leninem znajduje się u Fryderyka Engelsa. W planach i fragmentach związanych z Dialektyką przyrody Engels łączył rozwój przez sprzeczność oraz negację negacji ze „spiralną formą rozwoju”.[5]

Spirala staje się tutaj geometrycznym przedstawieniem dialektycznej prawidłowości. Proces może powracać do form przypominających wcześniejsze stadia, lecz nie odtwarza ich w sposób identyczny. Negacja dialektyczna nie jest zwykłym zniszczeniem, a negacja negacji nie jest mechanicznym cofnięciem pierwszej zmiany.

W Anty-Dühringu Engels podkreślał, że rodzaj negacji zależy od natury badanego procesu. Nie wystarczy zanegować czegoś w dowolny sposób, aby uzyskać rozwój. Negacja musi wynikać z organizacji samego przedmiotu i umożliwiać jego dalsze przekształcenie. Rezultat negacji negacji zachowuje określone treści wcześniejszego stadium, ale umieszcza je w nowej całości.[6]

Model ten można przedstawić następująco:

stan A

↓

wewnętrzna sprzeczność i negacja

↓

stan B

↓

dalsze rozwinięcie sprzeczności

↓

stan A′.

Stan A′ może przypominać stan A, lecz nie jest z nim identyczny. Zawiera skutki przejścia przez stan B. Geometrycznym odpowiednikiem tej relacji nie jest więc okrąg, który zamyka się w tym samym punkcie, lecz spirala, która powraca do podobnego położenia na innym poziomie.

Engels nadał w ten sposób figurze spirali status ogólnego obrazu dialektycznego rozwoju przyrody, historii i myślenia. Nie była ona jednak samodzielnym prawem wyjaśniającym wszystkie procesy. Pozostawała reprezentacją rozwoju zachodzącego poprzez sprzeczność, negację i zachowanie części wcześniejszej organizacji.

5. Lenin: spirala jako model poznania

Włodzimierz Lenin zastosował figurę spirali bezpośrednio do teorii poznania. W opracowaniu Karol Marks z 1914 roku charakteryzował dialektykę jako teorię rozwoju, w której wcześniej przebyte stadia mogą zostać powtórzone w odmienny sposób i na nowej podstawie. Taki rozwój nie przebiega po linii prostej, lecz spiralnie.[7]

Jeszcze wyraźniejsza formuła pojawia się w notatce W kwestii dialektyki z 1915 roku. Lenin przeciwstawia tam prostoliniowy obraz poznania modelowi krzywej przybliżającej się do ciągu okręgów, czyli spirali. Poznanie jest procesem wielostronnym, nieukończonym i rozwijającym kolejne przybliżenia do rzeczywistości.[8]

Istotą tego modelu nie jest tylko powtarzanie wcześniejszych treści. Każdy fragment poznania może zostać jednostronnie wyodrębniony i potraktowany jako pełny obraz rzeczywistości. Błąd powstaje wtedy, gdy lokalny odcinek rozwoju zostaje uznany za autonomiczną i ostateczną linię.

Spirala Lenina wyraża zatem kilka właściwości poznania:

poznanie nie przebiega linearnie;

powraca do wcześniej analizowanych problemów;

każdy powrót odbywa się w zmienionych warunkach;

kolejne ujęcia mogą być bogatsze i bardziej wielostronne;

żadna lokalna perspektywa nie wyczerpuje całego procesu;

rozwój poznania pozostaje otwarty.

W ten sposób figura spirali zostaje przekształcona z ogólnego modelu dialektycznego rozwoju w model epistemologiczny.

Nie oznacza to jednak, że Lenin traktował rozwój poznania jako spokojny i automatyczny wzrost wiedzy. Dialektyczny charakter procesu zakładał konflikty, jednostronności, załamania ciągłości oraz możliwość przekształcania częściowej prawdy w dogmat.

6. Ciągłość i różnice w tradycji dialektycznej

Genealogii modelu spiralnego nie należy przedstawiać jako prostego szeregu:

Hegel

↓

Marks

↓

Engels

↓

Lenin,

w którym każdy autor jedynie powtarza poprzednika.

W kolejnych koncepcjach zmienia się zarówno przedmiot, jak i status spirali.

U Hegla podstawową formą jest ruch pojęcia, które poprzez negację i zapośredniczenie powraca do własnego początku. Jest to przede wszystkim struktura logiczna i metafizyczna.

U Marksa dialektyka zostaje zastosowana do historycznych i ekonomicznych form organizacji społeczeństwa. Spirala może przedstawiać na przykład rozszerzający się obieg i reprodukcję kapitału.

U Engelsa „spiralna forma rozwoju” staje się ogólną reprezentacją procesów dialektycznych zachodzących w przyrodzie, społeczeństwie i myśleniu.

U Lenina spirala otrzymuje wyraźny sens epistemologiczny. Opisuje wielostronny i nieprostoliniowy rozwój ludzkiego poznania.

Można zatem mówić nie o jednej teorii spirali, lecz o następujących po sobie transformacjach jednego schematu organizacyjnego:

dialektyczny powrót pojęcia

↓

materialny proces reprodukcji i przekształcenia

↓

ogólna spiralna forma rozwoju

↓

spiralny rozwój poznania.

7. Granice analogii z modelem logodygmatycznym

Proponowany w logodygmacie model spiralności poznania pozostaje związany z tradycją dialektyczną, lecz nie powinien być z nią utożsamiany.

W ujęciu dialektycznym podstawowym mechanizmem rozwoju jest sprzeczność. Określona forma wytwarza przeciwieństwa prowadzące do jej negacji, a następnie do kolejnej organizacji, która zarazem znosi i zachowuje wcześniejsze stadia.

W logodygmacie spirala ma szersze znaczenie. Oznacza powrót do wcześniejszego problemu w zmienionej organizacji poznawczej. Zmiana ta może być wynikiem sprzeczności, ale może również wynikać z:

pojawienia się nowych danych;

zmiany narzędzi obserwacyjnych;

zastosowania innej skali lub rozdzielczości analizy;

wprowadzenia nowych pojęć;

zmiany operatora poznawczego;

reorganizacji relacji między istniejącymi teoriami;

otwarcia nowej przestrzeni możliwych interpretacji.

Model logodygmatyczny nie zakłada również, że każdy powrót musi odbywać się na poziomie obiektywnie „wyższym”. Taki sposób przedstawienia procesu mógłby prowadzić do nadmiernie teleologicznej wizji nauki.

Rozwój poznania może obejmować:

postęp,

regres,

częściową utratę wiedzy,

rozgałęzienie programu badawczego,

ponowne odkrycie zapomnianej koncepcji,

zmianę przedmiotu badań,

ślepą trajektorię,

powrót pozorny, który nie prowadzi do zwiększenia mocy wyjaśniającej.

Dlatego kolejne obroty spirali nie powinny być automatycznie utożsamiane z kolejnymi szczeblami postępu. O tym, czy nastąpił rozwój poznawczy, decyduje nie geometryczna pozycja na spirali, lecz zmiana organizacji wiedzy i jej konsekwencje poznawcze.

8. Od negacji do zmiany rozdzielczości

Najważniejsza różnica między dialektycznym a logodygmatycznym modelem spirali dotyczy mechanizmu powrotu.

W klasycznej dialektyce powrót wynika przede wszystkim z:

sprzeczności

↓

negacji

↓

negacji negacji

↓

zachowania i przekroczenia wcześniejszej formy.

W logodygmacie może on przebiegać również jako:

problem początkowy

↓

pierwsza organizacja poznawcza

↓

zmiana rozdzielczości lub operatora poznawczego

↓

reorganizacja przestrzeni możliwości

↓

powrót do problemu w nowej postaci.

Przykładem może być przejście od opisu przestrzeni możliwości do teorii organizacji relacji. Pierwotne pytanie nie zostaje po prostu odrzucone. Powraca po zmianie rozdzielczości analizy: przestrzeń możliwości przestaje być traktowana jako struktura pierwotna, a zostaje ujęta jako rezultat określonej organizacji relacji i reguł transformacji.

Kolejny obrót spirali może następnie prowadzić do pytania o sprawczość: nie tylko o to, jakie transformacje są możliwe, lecz także o to, co uruchamia operator i aktualizuje jedną z dostępnych możliwości.

Następny powrót może dotyczyć tożsamości: co sprawia, że system po transformacji jest nadal tym samym systemem?

Rozwój nie polega tu na prostym następstwie odrębnych teorii. Kolejne pojęcia reorganizują znaczenie pojęć wcześniejszych.

9. Spirala jako forma organizacji historii nauki

W logodygmacie spirala nie powinna być rozumiana jako uniwersalne prawo historii nauki. Jest modelem służącym do przedstawiania takich procesów, w których występują jednocześnie:

powrót do wcześniejszego problemu;

zachowanie części wcześniejszych rozstrzygnięć;

zmiana aparatu pojęciowego;

zmiana rozdzielczości analizy;

reorganizacja relacji między teoriami;

otwarcie nowych możliwości badawczych.

Spirala nie opisuje więc samego następstwa teorii. Opisuje zmianę ich organizacyjnego położenia.

Koncepcja, która na jednym etapie była podstawą teorii, może na następnym stać się jej konsekwencją. Pojęcie uznane wcześniej za pierwotne może zostać wyprowadzone z bardziej podstawowej organizacji. Hipoteza może zostać zachowana, lecz zmienić zakres obowiązywania. Dawny problem może powrócić jako szczególny przypadek szerszego zagadnienia.

Rozwój nauki ma wówczas charakter spiralny nie dlatego, że historia dosłownie zatacza kręgi, ale dlatego, że nauka wielokrotnie powraca do własnych pytań, każdorazowo umieszczając je w odmiennej przestrzeni relacji.

10. Wniosek

Dialektyczna genealogia modelu spiralnego prowadzi od heglowskiego kręgu samorozwoju pojęcia, przez marksowską analizę materialnych procesów reprodukcji, engelsowską spiralną formę rozwoju, aż do leninowskiej koncepcji spiralnego przebiegu poznania.

Logodygmat nie może zatem przedstawiać spirali jako całkowicie nowej metafory epistemologicznej. Jego możliwy wkład polega na czymś innym: na rekonstrukcji spiralności w języku organizacji relacji, rozdzielczości analizy, operatorów poznawczych i transformacji przestrzeni możliwości.

Można to ująć w następującej tezie:

Spiralność poznania oznacza powracanie do wcześniejszych problemów w warunkach zmienionej organizacji wiedzy, przez co dawne pojęcia nie są jedynie odrzucane ani powtarzane, lecz uzyskują nowe miejsce, funkcję i zakres obowiązywania.

Model ten zachowuje dialektyczną intuicję powrotu, który nie jest prostym powtórzeniem. Nie uzależnia jednak każdego rozwoju od negacji negacji ani nie zakłada koniecznego ruchu ku wyższym formom poznania. Spirala jest tutaj nie prawem gwarantowanego postępu, lecz modelem historycznej i organizacyjnej rekurencji wiedzy.

Przypisy

[1] G.W.F. Hegel, Encyklopedia nauk filozoficznych, § 17; tenże, Nauka logiki, „Idea absolutna”. Hegel przedstawia filozofię jako całość o strukturze kręgu, w której rezultat powraca do początku i ujawnia jego zapośredniczony charakter.

[2] G.W.F. Hegel, Nauka logiki, ks. I–III. Rozwój kategorii polega na ujawnianiu ich ograniczeń, negacji oraz zachowaniu w bogatszych określeniach. Warto przy tym unikać szkolnego przypisywania Heglowi schematu „teza–antyteza–synteza”, który nie stanowi jego własnej standardowej formuły metody.

[3] K. Marks, Kapitał. Krytyka ekonomii politycznej, t. I, rozdz. 32. Marks określa przekształcenie własności kapitalistycznej jako negację negacji, która nie przywraca pierwotnego stanu, lecz zachowuje rezultaty wcześniejszego procesu uspołecznienia pracy.

[4] K. Marks, Zarys krytyki ekonomii politycznej. Grundrisse, rozdziały poświęcone obiegowi kapitału. Marks przedstawia ruch samopomnażającej się wartości jako spiralę lub rozszerzający się krąg.

[5] F. Engels, „Plany i szkice” do Dialektyki przyrody. Engels wprost zestawia rozwój przez sprzeczność i negację negacji ze spiralną formą rozwoju.

[6] F. Engels, Anty-Dühring, cz. I, rozdz. XIII: „Negacja negacji”. Engels podkreśla, że dialektyczna negacja nie oznacza dowolnego unicestwienia przedmiotu, lecz określoną transformację wynikającą z jego własnej natury.

[7] W.I. Lenin, Karol Marks, część II: „Doktryna Marksa”. Lenin charakteryzuje dialektyczny rozwój jako powracający do wcześniej przebytych etapów w odmienny sposób i na nowej podstawie, a przez to przebiegający spiralnie, nie prostoliniowo.

[8] W.I. Lenin, W kwestii dialektyki, 1915. Lenin przedstawia poznanie jako wielostronny, nieprostoliniowy proces przybierający postać krzywej zbliżonej do spirali.