Reprodukcyjna jakość PKB

Abstrakt

Produkt krajowy brutto pozostaje podstawową miarą bieżącej aktywności gospodarczej, lecz jako wielkość strumieniowa nie informuje samodzielnie o zmianie majątku ani o trwałości zdolności gospodarki do generowania przyszłej produkcji. Problem ten jest częściowo rozpoznawany przez istniejące systemy rachunków narodowych poprzez rozróżnienie produktu brutto i netto, pomiar zużycia kapitału trwałego oraz rozwój rachunków majątkowych i środowiskowych. Bank Światowy uzupełnia perspektywę PKB pomiarem kompleksowego bogactwa oraz skorygowanych oszczędności netto.

Artykuł proponuje pojęcie reprodukcyjnej jakości PKB, rozumianej jako stopień, w jakim bieżąca produkcja nie tylko tworzy dochód w danym okresie, lecz także zachowuje lub zwiększa zasób aktywów i zdolności niezbędnych do odtworzenia porównywalnej produkcji w kolejnych okresach.

Punktem wyjścia jest analogia mikro–makro. Przedsiębiorstwo może wykazywać dodatni zysk, jednocześnie konsumując własny kapitał albo utrzymując wynik dzięki zasobom, których nie odtwarza. Analogicznie gospodarka może wykazywać dodatni wzrost PKB przy równoczesnym zużyciu infrastruktury, wyczerpywaniu zasobów naturalnych, spadku kapitału ludzkiego lub wzroście przyszłych kosztów utrzymywania historycznie wytworzonego kapitału.

Proponowana konstrukcja nie ma zastępować PKB. Ma umożliwić odróżnienie wzrostu reprodukcyjnego, zwiększającego przyszłą przestrzeń możliwości gospodarki, od wzrostu eksploatacyjnego lub heteronomicznego, który osiąga bieżący wynik kosztem konsumpcji kapitału, degradacji aktywów albo zwiększenia zależności od zewnętrznego finansowania.

Słowa kluczowe: PKB, produkt krajowy netto, bogactwo narodowe, kapitał, adjusted net savings, reprodukcja gospodarcza, trwałość wzrostu, amortyzacja, zasoby naturalne, wzrost gospodarczy.

1. PKB jako zdarzenie okresu

Produkt krajowy brutto odpowiada przede wszystkim na pytanie:

ile wartości dodanej wytworzono w gospodarce w określonym okresie?

Nie odpowiada natomiast bezpośrednio:

jaka jest wartość majątku gospodarki po zakończeniu tego okresu?

Ani:

czy gospodarka zachowała zdolność do osiągnięcia podobnego wyniku w okresie następnym?

Jest to podstawowa różnica pomiędzy:

strumieniem

a:

zasobem.

PKB jest strumieniem produkcji.

Drogi, maszyny, budynki, własność intelektualna, zasoby naturalne i kapitał ludzki należą natomiast do szeroko rozumianej bazy majątkowej umożliwiającej produkcję.

Bank Światowy w programie The Changing Wealth of Nations wskazuje wprost, że PKB mierzy produkcję dóbr i usług, ale nie pozwala samodzielnie ustalić, czy wzrost odbywa się dzięki zwiększaniu, czy uszczuplaniu aktywów będących podstawą przyszłej produkcji.

2. Analogiczny problem w przedsiębiorstwie

W przedsiębiorstwie występuje identyczne rozróżnienie.

Firma może w roku T osiągnąć:

zysk 500 tys. zł.

Nie oznacza to jednak automatycznie:

przedsiębiorstwo stało się trwale bogatsze o 500 tys. zł.

Zysk może zostać:

skonsumowany;

przeznaczony na odtworzenie zużytych aktywów;

wykorzystany do spłaty długu;

zamieniony w zapas;

przeznaczony na inwestycję;

utracony w przyszłym okresie.

Dlatego wynik okresu i stan majątku nie są tożsame.

Na poziomie makroekonomicznym:

zysk przedsiębiorstwa odpowiada funkcjonalnie strumieniowi dochodu lub produkcji,

natomiast:

majątek przedsiębiorstwa odpowiada zasobowi bogactwa gospodarki.

3. „Brutto” jest tu słowem fundamentalnym

Nieprzypadkowo PKB jest produktem krajowym brutto.

Kategoria brutto nie odejmuje w pełni zużycia kapitału trwałego wykorzystanego w procesie produkcji.

Dlatego w rachunkach narodowych funkcjonuje także:

produkt krajowy netto — NDP.

NDP otrzymuje się przez odjęcie od PKB zużycia kapitału trwałego.

Brytyjski Office for National Statistics definiuje go wprost jako PKB pomniejszony o consumption of fixed capital, czyli spadek wartości środków trwałych wynikający między innymi z ich zużycia i starzenia się.

Międzynarodowy Fundusz Walutowy również wskazuje, że PKB jest pojęciem brutto, ponieważ obejmuje amortyzację, natomiast produkt netto powstaje po jej odjęciu.

4. PKB i NDP — pierwszy poziom reprodukcji

Rozważmy dwie gospodarki.

Obie wytwarzają:

PKB = 1 000.

W gospodarce A zużycie kapitału wynosi:

100

W gospodarce B:

400

Otrzymujemy:

A: NDP = 900,

B: NDP = 600.

PKB obu gospodarek jest identyczny.

Ale ich sytuacja reprodukcyjna jest zupełnie inna.

Gospodarka B zużyła znacznie większą część posiadanego wcześniej kapitału, aby osiągnąć ten sam wynik bieżący.

To jest pierwszy makroekonomiczny odpowiednik naszej kategorii:

reprodukcyjnej jakości zysku przedsiębiorstwa.

5. Produkcja może być wysoka, a reprodukcja słaba

Można bowiem wyprodukować bardzo dużo poprzez intensywną eksploatację istniejącego aparatu produkcyjnego.

Maszyny pracują dłużej.

Infrastruktura jest intensywniej używana.

Nakłady odtworzeniowe są ograniczane.

Bieżąca produkcja może wzrosnąć.

Jednocześnie zdolność produkcyjna kolejnego okresu może się pogarszać.

Dlatego:

wysoka produkcja bieżąca nie jest logicznie równoważna wzrostowi zdolności do przyszłej produkcji.

6. Od kapitału trwałego do całego bogactwa

NDP rozwiązuje jednak tylko część problemu.

Gospodarka korzysta nie tylko z:

maszyn;

budynków;

infrastruktury.

Korzysta również z:

zasobów naturalnych;

kapitału ludzkiego;

wiedzy;

ekosystemów;

aktywów zagranicznych.

Dlatego współczesna ekonomia rozwija szerszą kategorię:

comprehensive wealth — kompleksowego bogactwa.

Bank Światowy obejmuje nią między innymi:

kapitał wytworzony;

kapitał ludzki;

odnawialny kapitał naturalny;

nieodnawialny kapitał naturalny;

aktywa zagraniczne netto.

7. PKB może rosnąć, podczas gdy bogactwo maleje

To jest najważniejszy empiryczny punkt całej konstrukcji.

Według The Changing Wealth of Nations 2024 ponad jedna czwarta analizowanych państw doświadczyła w badanym okresie sytuacji, w której:

realny PKB per capita wzrastał,

ale równocześnie:

realne bogactwo per capita spadało.

Bank Światowy wskazuje ten fakt właśnie jako dowód, że sam wzrost PKB nie przesądza o trwałości rozwoju.

Czyli interesujący nas przypadek nie jest abstrakcyjnym paradoksem.

Występuje empirycznie.

8. Dochód okresu i baza jego reprodukcji

Możemy więc dokonać rozróżnienia:

PKB mówi o wielkości bieżącego procesu,

natomiast:

bogactwo mówi o aktywach umożliwiających dalsze procesy.

Jeżeli PKB rośnie, a bogactwo per capita maleje, gospodarka może w pewnym sensie konsumować podstawę własnej przyszłej produkcji.

Jest to dokładny makroekonomiczny odpowiednik przedsiębiorstwa, które:

wykazuje zysk,

ale:

zużywa aktywa szybciej, niż je odtwarza.

9. Eksploatacja zasobów naturalnych

Najbardziej czytelny przykład stanowi gospodarka oparta na zasobach nieodnawialnych.

Państwo wydobywa:

ropę;

gaz;

minerały.

Wydobycie:

zwiększa bieżącą produkcję i PKB.

Ale równocześnie:

zmniejsza zasób pozostający do przyszłego wykorzystania.

Jeżeli dochód z eksploatacji zostanie przekształcony w inne produktywne aktywa, bogactwo może zostać zachowane.

Jeżeli zostanie całkowicie skonsumowany:

bieżący dochód powstaje kosztem przyszłej bazy produkcyjnej.

PKB widzi produkcję.

Bilans bogactwa widzi także:

wyczerpywanie aktywa.

10. Adjusted Net Savings

Właśnie dlatego Bank Światowy rozwija wskaźnik:

adjusted net savings — skorygowanych oszczędności netto.

Punktem wyjścia są oszczędności netto.

Następnie uwzględnia się m.in.:

wydatki na edukację;

wyczerpywanie zasobów energetycznych;

wyczerpywanie minerałów;

utratę lasów;

szkody związane z emisją CO₂;

określone szkody związane z emisją pyłów.

Jest to więc próba odpowiedzi na pytanie:

czy po zakończeniu bieżącego procesu gospodarka rzeczywiście zwiększyła zdolność do generowania przyszłego dobrobytu?

11. Oszczędność brutto i netto

Analogicznie Bank Światowy rozróżnia:

oszczędności narodowe brutto

od:

oszczędności narodowych netto.

Oszczędności netto powstają po odjęciu wartości zużycia kapitału trwałego.

Mechanizm jest fundamentalnie ten sam co w przedsiębiorstwie.

Jeżeli przedsiębiorca zarobił 100, ale zużył maszynę w stopniu odpowiadającym 80:

jego faktyczna możliwość zwiększenia majątku wynosi znacznie mniej niż 100.

12. Katastrofa i paradoks odbudowy

Dobrym eksperymentem myślowym jest katastrofa.

Załóżmy, że powódź niszczy:

domy;

drogi;

fabryki;

infrastrukturę.

Kraj staje się majątkowo uboższy.

Następnie rozpoczyna odbudowę.

Powstaje:

produkcja materiałów;

transport;

usługi budowlane;

wynagrodzenia;

inwestycje.

Odbudowa generuje PKB.

Możliwe jest więc, że okres po katastrofie charakteryzuje się wysoką aktywnością gospodarczą.

Nie wynika z tego jednak:

kraj jest bogatszy niż byłby bez katastrofy.

Część bieżącej produkcji służy jedynie:

odtworzeniu wcześniej utraconego stanu.

To pokazuje różnicę między:

aktywnością gospodarczą

a:

przyrostem bogactwa.

13. PKB nie pamięta całej genealogii produkcji

Każda jednostka bieżącej wartości dodanej wygląda w PKB podobnie.

Ale jej znaczenie reprodukcyjne może być zupełnie różne.

100 mld wydane na:

nową infrastrukturę zwiększającą przyszłą produktywność

nie jest z punktu widzenia reprodukcji gospodarki tym samym co:

100 mld konieczne do odbudowania aktywów zniszczonych wcześniej.

PKB może być podobny.

Zmiana przestrzeni przyszłych możliwości — inna.

14. Historyczne PKB i materializacja produkcji

W poprzedniej analizie przedsiębiorstwa pokazaliśmy:

historyczny zysk → zapas → przyszła realizacja zapasu.

Na poziomie państwa analogiczny ciąg może wyglądać:

historyczna produkcja

→ oszczędności i inwestycje

→ infrastruktura / maszyny / kapitał ludzki / zasoby organizacyjne

→ przyszła produkcja.

Historyczny PKB nie pozostaje więc w gospodarce w postaci:

„magazynu dawnych PKB”.

Jego część zostaje skonsumowana.

Inna część może zostać przekształcona w kapitał.

15. Historyczny PKB nie jest dzisiejszym bogactwem

Dlatego suma historycznych PKB nie opisuje dzisiejszego stanu majątku państwa.

Tak samo jak suma zysków przedsiębiorstwa z ostatnich trzydziestu lat nie mówi:

ile gotówki przedsiębiorstwo posiada dzisiaj.

Kapitał:

zużywa się;

starzeje;

jest niszczony;

traci użyteczność;

może zostać zastąpiony przez nowe technologie.

Historia produkcji i aktualny bilans aktywów są odrębnymi kategoriami.

16. Reprodukcyjna degradacja kapitału narodowego

Możemy tutaj przenieść wcześniejsze pojęcie mikroekonomiczne na poziom makro.

Reprodukcyjna degradacja kapitału narodowego oznacza proces, w którym zasoby utworzone dzięki historycznej produkcji tracą zdolność do podtrzymywania porównywalnej przyszłej produkcji albo wymagają coraz większych nakładów na ich utrzymanie.

Może dotyczyć:

infrastruktury;

zasobów naturalnych;

kapitału ludzkiego;

struktury demograficznej;

systemów energetycznych;

zasobów mieszkaniowych.

17. Aktywo może zmienić funkcję ekonomiczną

Wyobraźmy sobie infrastrukturę wybudowaną 30 lat wcześniej.

W momencie powstania:

zwiększała produktywność.

Po zmianie:

demografii;

technologii;

przestrzennego rozmieszczenia ludności;

kosztów utrzymania;

może stać się zasobem wymagającym nakładów nieproporcjonalnych do generowanych korzyści.

To analogiczna sytuacja jak w przedsiębiorstwie:

zapas nadal istnieje,

ale:

koszt jego gospodarczej realizacji przewyższa przyszłą korzyść.

18. Ujemna wartość reprodukcyjna historycznej inwestycji

Nie oznacza to:

historyczna inwestycja nigdy nie miała wartości.

Nie oznacza też:

historyczny PKB został błędnie policzony.

Oznacza:

aktywo wytworzone przy historycznym PKB może dziś posiadać ujemny bilans dalszej reprodukcji.

Na przykład:

jego utrzymanie, modernizacja i przyszła likwidacja mogą pochłaniać więcej zasobów niż przyszłe korzyści, które gospodarka jest w stanie dzięki niemu uzyskać.

19. Stranded assets jako przypadek graniczny

Dobrą ilustracją są tzw. stranded assets.

Aktywo:

zostało wybudowane;

posiadało wartość;

generowało produkcję;

współtworzyło historyczny PKB.

Następnie zmieniają się:

technologie;

ceny;

regulacje;

popyt.

Aktywo traci możliwość ekonomicznego wykorzystania według wcześniejszych założeń.

Może wymagać jeszcze:

zabezpieczenia;

demontażu;

rekultywacji.

Historyczna produktywność nie gwarantuje więc przyszłej dodatniej wartości.

20. Proponowane pojęcie: reprodukcyjna jakość PKB

Możemy teraz zdefiniować centralną kategorię artykułu.

Reprodukcyjna jakość PKB oznacza stopień, w jakim bieżąca produkcja gospodarki po uwzględnieniu zużycia, degradacji i koniecznych przyszłych nakładów zachowuje lub zwiększa bazę aktywów i zdolności umożliwiających osiąganie porównywalnej lub wyższej produkcji w kolejnych okresach.

Nie jest to oficjalny wskaźnik rachunków narodowych.

Jest propozycją analityczną.

21. PKB wysokiej jakości reprodukcyjnej

Wzrost posiada wysoką jakość reprodukcyjną, jeżeli bieżąca produkcja:

odtwarza zużyty kapitał;

zwiększa produktywny zasób aktywów;

zwiększa kapitał ludzki;

nie powoduje niekompensowanej degradacji zasobów;

zwiększa przyszłą produktywność;

nie wymaga permanentnego transferu zasobów zewnętrznych dla utrzymania efektu.

Taki wzrost zwiększa:

przyszłą przestrzeń możliwości gospodarki.

22. PKB niskiej jakości reprodukcyjnej

Wzrost może natomiast posiadać niską jakość reprodukcyjną, gdy:

zużycie kapitału jest wysokie;

infrastruktura degraduje się;

eksploatowane są nieodnawialne zasoby bez tworzenia aktywów zastępczych;

kapitał ludzki spada;

powstają aktywa o wysokim przyszłym koszcie utrzymania;

bieżący wzrost zależy od systematycznego zwiększania zadłużenia bez odpowiadającego mu wzrostu produktywnego majątku.

PKB może wtedy rosnąć.

Ale zdolność jego przyszłej reprodukcji nie musi rosnąć wraz z nim.

23. Wzrost reprodukcyjny i wzrost eksploatacyjny

Można więc odróżnić:

wzrost reprodukcyjny

oraz:

wzrost eksploatacyjny.

Wzrost reprodukcyjny pozostawia gospodarkę z większą albo co najmniej nieuszczuploną bazą przyszłych możliwości.

Wzrost eksploatacyjny zwiększa bieżący wynik przez zużywanie kapitału, którego odpowiednik nie zostaje odtworzony.

Rozróżnienie to jest funkcjonalnie bliskie relacji:

zysk autonomicznie reprodukcyjny

versus

zysk podtrzymywany konsumpcją własnej bazy kapitałowej.

24. Wzrost heteronomiczny

Można wprowadzić również kategorię:

heteronomicznego wzrostu PKB.

Oznaczałby wzrost wymagający stałego dopływu zasobu, którego sama gospodarka nie potrafi w istniejącym modelu odtworzyć.

Może chodzić o:

zewnętrzne finansowanie;

nieodtwarzane zasoby naturalne;

import krytycznej technologii;

wyjątkowo tani kapitał zagraniczny.

Sama zależność zewnętrzna nie jest oczywiście czymś negatywnym.

Każda rozwinięta gospodarka uczestniczy w międzynarodowym podziale pracy.

Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy:

bieżący wzrost wymaga systematycznie rosnącego zewnętrznego transferu tylko po to, aby zachować dotychczasową zdolność produkcji.

25. Dług i PKB

Szczególnie interesujący jest tu dług.

Zwiększenie długu samo w sobie nie jest składnikiem PKB.

Jeżeli jednak środki uzyskane z długu finansują:

inwestycje;

wynagrodzenia;

zakupy;

transfery wpływające na popyt,

mogą pośrednio współtworzyć bieżącą aktywność.

Dług trzeba więc analizować przez bilans:

jakie zobowiązanie powstało

oraz:

jakie aktywo albo zdolność powstały po drugiej stronie.

26. Dobry i zły dług w ujęciu reprodukcyjnym

Nie wystarczy powiedzieć:

dług wzrósł.

Jeżeli dodatkowe 100 długu tworzy:

produktywne aktywo o wartości ekonomicznej 150,

zdolność reprodukcyjna może się zwiększyć.

Jeżeli natomiast:

100 długu finansuje bieżącą konsumpcję,

bez wzrostu przyszłej produktywności, sytuacja jest inna.

Dlatego wskaźnik:

ΔPKB / Δdług

jest interesujący,

ale niepełny.

Lepsze pytanie brzmi:

jaki trwały przyrost zdolności reprodukcyjnej gospodarki uzyskano w zamian za przyrost zobowiązań?

27. Od PKB do bilansu państwa

Analiza gospodarki wyłącznie przez PKB przypomina analizę przedsiębiorstwa wyłącznie przez rachunek wyników.

Tymczasem przedsiębiorstwo posiada:

rachunek wyników

oraz:

bilans.

Państwo i gospodarka również wymagają odpowiednika obu perspektyw.

PKB opisuje:

proces.

Bogactwo narodowe opisuje:

bazę aktywów.

Bank Światowy właśnie dlatego argumentuje, że rachunek bogactwa powinien uzupełniać PKB przy ocenie trwałości rozwoju.

28. Minimalny warunek trwałości

W podejściu Banku Światowego istotnym warunkiem trwałości jest brak spadku realnego bogactwa per capita.

Jeżeli bogactwo per capita maleje, przyszłe pokolenie otrzymuje przeciętnie mniejszą bazę aktywów umożliwiających produkcję i konsumpcję.

To można przetłumaczyć na język naszej teorii:

gospodarka nie odtworzyła w pełni podstaw własnego procesu.

29. Kapitał ludzki zmienia skalę problemu

Szczególnie ważne jest rozszerzenie analizy poza majątek materialny.

Bank Światowy szacuje, że kapitał ludzki stanowił około 60% całkowitego bogactwa globalnego w 2020 r.

Oznacza to, że reprodukcyjna jakość gospodarki zależy również od:

zdrowia;

umiejętności;

wiedzy;

liczby i struktury ludności aktywnej.

Gospodarka może więc posiadać:

dobre drogi i fabryki,

a równocześnie:

pogarszającą się demografię i malejący zasób kompetencji.

PKB bieżący może jeszcze długo tego w pełni nie ujawniać.

30. Analogia do właściciela przedsiębiorstwa

Wracamy tutaj dokładnie do analizowanego wcześniej przedsiębiorstwa.

Firma posiada:

magazyn książek.

Ale jego ekonomiczna wartość zależy od:

kompetencji pozwalającej go sprzedać.

Państwo posiada:

maszyny, infrastrukturę i zasoby.

Ich wartość zależy również od:

ludzi zdolnych je produktywnie wykorzystać.

W obu przypadkach:

aktywo bez operatora może mieć znacznie mniejszą wartość niż wynika z jego fizycznego istnienia.

31. Ujemna reprodukcyjna wartość historycznego PKB

Możemy teraz zastosować analogię do wcześniejszego pojęcia „ujemnej wartości historycznego zysku”.

Nie należy mówić:

historyczny PKB stał się ujemny.

PKB pozostaje faktem historycznego okresu.

Można jednak powiedzieć:

część kapitału utworzonego w ramach historycznej produkcji może posiadać dziś ujemną wartość reprodukcyjną.

Dzieje się tak, gdy:

koszt utrzymania, modernizacji albo likwidacji zasobu przewyższa przyszłą korzyść możliwą do uzyskania dzięki temu zasobowi.

32. Temporalna asymetria PKB

Można więc mówić o:

temporalnej asymetrii PKB.

W czasie T1:

produkcja jest dodatnia.

W czasie T2:

część produkcji przekształca się w kapitał.

W czasie T3:

zmieniają się warunki technologiczne i społeczne.

W czasie T4:

historycznie produktywne aktywo staje się ciężarem.

Nie ma sprzeczności.

Zmienił się horyzont czasowy wyceny.

33. PKB nie posiada pamięci reprodukcyjnej

Można to wyrazić jeszcze ostrzej:

PKB posiada pamięć produkcji, lecz nie posiada pełnej pamięci reprodukcji.

Rejestruje:

wartość dodaną w okresie.

Nie odpowiada samodzielnie:

ile wcześniejszych zasobów zużyto,

jaka część została odtworzona,

jak zmieniła się wartość zasobów naturalnych,

czy powstałe aktywa pozostaną użyteczne,

jaki będzie przyszły koszt ich utrzymywania.

Część tych informacji znajduje się w innych rachunkach narodowych.

Dlatego problemem nie jest „błąd PKB”.

Problemem jest:

używanie PKB do odpowiedzi na pytania, do których nie został skonstruowany.

34. Nie chodzi o zastąpienie PKB

Proponowana kategoria reprodukcyjnej jakości PKB nie ma zastępować klasycznego PKB.

PKB pozostaje niezwykle użyteczną miarą bieżącej produkcji.

Podobnie:

rachunek zysków i strat

nie staje się zbędny dlatego, że przedsiębiorstwo posiada również bilans.

Potrzebujemy obu.

Na poziomie makro:

PKB mówi, ile wytwarzamy.

rachunki bogactwa mówią, z jaką bazą aktywów pozostajemy.

reprodukcyjna jakość PKB pyta, jaki jest związek pomiędzy tymi wielkościami.

35. Możliwa architektura wskaźnika

Pełny wskaźnik wymagałby dalszych badań metodologicznych.

Nie powinien być prostą jedną liczbą bez kontroli komponentów.

Minimalna architektura powinna uwzględniać:

realny wzrost PKB per capita;

zużycie kapitału trwałego;

zmianę realnego bogactwa per capita;

skorygowane oszczędności netto;

zmianę kapitału ludzkiego;

zmianę kapitału naturalnego;

zmianę zadłużenia;

przyszłe koszty utrzymania nowo powstałych aktywów.

Dopiero zestawienie tych elementów pozwalałoby oceniać:

jakość procesu reprodukcji gospodarczej.

36. Nie każda redukcja kapitału jest destrukcją

Trzeba jednak zachować ważne zastrzeżenie.

Gospodarka może świadomie zmniejszyć jeden rodzaj kapitału, zwiększając inny.

Przykładowo:

wydobycie zasobu naturalnego

może finansować:

edukację, infrastrukturę albo technologię.

Dlatego sama utrata jednego aktywa nie oznacza jeszcze degradacji całego systemu.

Kluczowe pytanie brzmi:

czy gospodarka przekształciła zużywany kapitał w zasób zapewniający porównywalną albo większą przyszłą przestrzeń możliwości?

37. Problem substytucyjności

Bank Światowy zwraca przy tym uwagę, że założenie pełnej substytucyjności rodzajów kapitału jest problematyczne.

Nie każdy utracony zasób naturalny można dowolnie zastąpić większą liczbą maszyn albo aktywów finansowych.

The Changing Wealth of Nations 2024 podkreśla znaczenie ograniczonej substytucyjności, zwłaszcza przy degradacji krytycznych zasobów naturalnych.

To bardzo istotne dla teorii reprodukcji.

Nie każda reorganizacja kapitału zachowuje tę samą przestrzeń możliwości.

38. Reprodukcyjna jakość wzrostu jako kategoria strukturalna

Ostatecznie nie chodzi więc tylko o:

ile gospodarka urosła.

Chodzi o:

jaką strukturę pozostawił po sobie wzrost.

Może to być struktura:

bardziej produktywna;

bardziej odporna;

lepiej wykształcona;

posiadająca większy kapitał.

Ale może również być:

bardziej zadłużona;

zdekapitalizowana;

zależna od importowanego zasobu;

obciążona nieproduktywną infrastrukturą;

posiadająca pogarszający się kapitał ludzki.

Ta sama dynamika PKB może zatem reprezentować odmienne procesy.

39. Zasada pierwsza — nieutożsamianie strumienia z zasobem

PKB jest miarą strumienia bieżącej produkcji i nie powinien być utożsamiany ze zmianą bogactwa gospodarki.

Wzrost PKB i wzrost majątku są powiązane, ale nie są tożsame.

40. Zasada druga — produkt brutto nie jest produktem reprodukcyjnym

Bieżąca produkcja obejmuje także część potrzebną do odtworzenia zużytego kapitału, dlatego wielkość brutto może przeceniać skalę rzeczywistego zwiększenia przestrzeni przyszłych możliwości.

NDP jest pierwszą korektą tego problemu.

41. Zasada trzecia — historyczny wzrost nie gwarantuje aktualnego bogactwa

Fakt, że określone aktywo zostało wytworzone w okresie wysokiego PKB, nie gwarantuje zachowania jego ekonomicznej wartości w przyszłości.

Kapitał posiada historię po swoim wytworzeniu.

42. Zasada czwarta — wzrost może konsumować własną podstawę

Gospodarka może osiągać dodatni wzrost PKB przy równoczesnym spadku realnego bogactwa per capita, jeżeli bieżąca produkcja jest realizowana kosztem nieodtwarzanego kapitału.

Nie jest to jedynie możliwość teoretyczna; Bank Światowy identyfikuje państwa, w których dodatni wzrost realnego PKB per capita współistniał ze spadkiem realnego bogactwa per capita.

43. Zasada piąta — wartość kapitału jest organizacyjna

Wartość aktywów gospodarki zależy nie tylko od ich materialnego istnienia, lecz również od dostępności kompetencji i struktur pozwalających je produktywnie wykorzystać.

Dlatego kapitał ludzki i organizacyjny powinny być analizowane razem z kapitałem materialnym.

44. Zasada szósta — dług wymaga analizy strony aktywów

Przyrost zadłużenia nie może być oceniany wyłącznie przez jego nominalną wielkość; należy badać, jakie trwałe aktywa lub zdolności reprodukcyjne powstały po drugiej stronie zobowiązania.

Ta sama wartość długu może finansować:

produktywną reorganizację

albo:

bieżącą konsumpcję bez zwiększenia przyszłej zdolności produkcyjnej.

45. Zasada siódma — wzrost należy oceniać genealogicznie

Znaczenie wzrostu ujawnia się dopiero poprzez analizę tego, z jakich zasobów powstał oraz w jakie zasoby został następnie przekształcony.

Jest to genealogia PKB:

z czego powstała produkcja

oraz:

co po niej pozostało.

Zakończenie

PKB jest niezwykle skutecznym narzędziem pomiaru aktywności gospodarczej, ale nie jest pełnym rachunkiem reprodukcji gospodarki.

Tak jak zysk przedsiębiorstwa nie mówi samodzielnie, czy przedsiębiorstwo odtworzyło kapitał potrzebny do kolejnego cyklu działalności, tak wzrost PKB nie odpowiada samodzielnie na pytanie, czy gospodarka zwiększyła zdolność do generowania przyszłego dobrobytu.

Różnica staje się widoczna po przejściu od:

produkcji

do:

bogactwa.

Gospodarka może osiągać dodatni PKB dzięki:

zużywaniu kapitału trwałego;

eksploatowaniu zasobów naturalnych;

degradacji aktywów;

zewnętrznemu finansowaniu.

Jeżeli odpowiadający temu procesowi kapitał nie zostaje odtworzony, wysoki wynik okresu może współistnieć z osłabieniem przyszłej zdolności gospodarki.

Dlatego proponowana kategoria reprodukcyjnej jakości PKB nie pyta:

ile wytworzono?

Pyta:

co po procesie wytwarzania pozostało i czy pozwala to powtórzyć proces bez konieczności coraz większego transferu dodatkowych zasobów?

Najbardziej syntetycznie:

PKB mierzy intensywność bieżącego procesu gospodarczego; reprodukcyjna jakość PKB mierzyłaby jego relację do zachowania i powiększania bazy umożliwiającej przyszłą produkcję.

W tym znaczeniu gospodarka może:

rosnąć statystycznie,

a jednocześnie:

kurczyć się reprodukcyjnie.

Nie ma w tym sprzeczności.

Są to dwa odmienne poziomy obserwacji tego samego procesu.

Podobnie jak w przedsiębiorstwie:

zysk okresu nie jest tym samym co wzrost majątku,

tak w gospodarce:

PKB okresu nie jest tym samym co wzrost bogactwa.

Dopiero ich wspólna analiza pozwala odpowiedzieć na ważniejsze pytanie:

czy gospodarka jedynie wytwarza dzisiejszy dochód, czy również reprodukuje zdolność jego wytwarzania jutro?

Przypisy

[1] United Nations i międzynarodowy System of National Accounts ujmują PKB jako agregat bieżącej produkcji. Rozróżnienie wielkości brutto i netto wynika z uwzględnienia zużycia kapitału trwałego. Por. także IMF, Macroeconomic Accounting and Analysis in Transition Economies, rozdz. 2.

[2] Office for National Statistics, United Kingdom National Accounts – Glossary: NDP jest równy PKB pomniejszonemu o zużycie kapitału trwałego, obejmujące utratę wartości aktywów wskutek zużycia i starzenia.

[3] World Bank, The Changing Wealth of Nations 2024: Revisiting the Measurement of Comprehensive Wealth. Raport wskazuje, że PKB powinien być uzupełniany miarami majątku, ponieważ nie pokazuje, czy produkcja odbywa się poprzez zwiększanie, czy wyczerpywanie bazy aktywów gospodarki.

[4] Tamże. Kompleksowe bogactwo obejmuje kapitał wytworzony, kapitał ludzki, odnawialne i nieodnawialne zasoby naturalne oraz aktywa zagraniczne netto.

[5] Według The Changing Wealth of Nations 2024 ponad 25% państw objętych analizą doświadczyło dodatniego wzrostu realnego PKB per capita przy równoczesnym spadku realnego bogactwa per capita.

[6] World Bank, metodologia Adjusted Net Savings. Skorygowane oszczędności netto powstają przez uwzględnienie oszczędności netto, wydatków edukacyjnych oraz m.in. wyczerpywania zasobów energetycznych, mineralnych i leśnych oraz szkód emisyjnych.

[7] World Bank, Adjusted savings: consumption of fixed capital. Zużycie kapitału trwałego odpowiada wartości odtworzenia kapitału zużytego w procesie produkcji; oszczędności narodowe netto są oszczędnościami brutto pomniejszonymi o tę wartość.

[8] World Bank, The Changing Wealth of Nations 2024. Minimalnym warunkiem trwałości rozwoju w przyjętym ujęciu jest brak spadku realnego kompleksowego bogactwa per capita.

[9] Tamże. Raport podkreśla problem ograniczonej substytucyjności pomiędzy poszczególnymi formami kapitału, zwłaszcza w odniesieniu do zasobów naturalnych.

[10] World Bank, Adjusted Net Savings, World Development Indicators. Skorygowane oszczędności netto są stosowane jako wskaźnik zmian bazy majątkowej gospodarki po uwzględnieniu zużycia kapitału i określonych form degradacji zasobów.