28 obserwujących
272 notki
300k odsłon
362 odsłony

Pożytki z czytania (dobrych) historyków

Jan III Waza
Jan III Waza
Wykop Skomentuj2

O sąsiadach zza Bałtyku oraz przodkach naszego króla, co stoi w Warszawie na kolumnie…

O buncie wójta Alberta, złych mieszczanach krakowianach albo o mieście Kazimierz, założonym w opozycji do Krakowa przez polskiego króla obdarzonego przydomkiem Wielki, słyszał pewnie każdy, kto nie zakończył zbyt wcześnie procesu edukacji. Z dumnie wypowiadaną frazą o lokacji miasta, osady czy wsi na prawie niemieckim też pewnie wielu się zetknęło. Jednak czy te pozornie pozostające bez związku ze sobą fakty niosą wiedzę o rzeczywistym sensie ważnych elementów procesu dziejowego?

Można w to wątpić nie tylko z powodu konsekwentnej dziś eliminacji historii z programów nauczania, ale przede wszystkim z racji dość czytelnej tendencji, by poszczególne spory, waśnie, wojny i konflikty rozpatrywać jako przejawy warcholstwa szlachty, arbitralnej samowoli panów, wreszcie kaprysów władcy lub nieudolności jego doradców, za to w oderwaniu od nacechowanych politycznie bądź etnicznie planów, usiłowań i knowań ekspansywnych, często wręcz agresywnych sąsiadów Polski. Wszelkie zło – zawsze po naszej stronie! Przy całkowitym ignorowaniu tendencji do podboju, grabieży oraz okupowania ziem Rzeczypospolitej przez obce żywioły. Tendencji bardzo zresztą trwałych, niejednokrotnie przekraczających perspektywę nawet kilku kolejnych pokoleń.

Rewoltujący czynnik obcoplemienny
Że patrycjat niemiecki w grodzie pod Wawelem wrogo odnosił się do starań Władysława Łokietka, który zamierzał scalić ziemie polskie po rozbiciu dzielnicowym, to wiadomo. Czy jednak działo się tak tylko dlatego, że najbogatsi mieszczanie z powodów czysto ekonomicznych – jak twierdziła część badaczy – woleli mieć Jana Luksemburskiego na polskim tronie? Wolno w to wątpić, skoro nawet wysłannik Luksemburczyka książę Bolesław I opolski nie był zbyt przekonany do osoby Alberta, bo ostatecznie, zabrawszy ze sobą buntownika z Krakowa, uwięził go w Opolu.

W przypadku o półtora stulecia późniejszego zabójstwa Jędrzeja Tęczyńskiego bardziej eksponowany był wątek wrogości stanowej: szlachcic-starosta versus płatnerz Klemens. Ale już czeskie i niemieckie brzmienie nazwisk radnych miejskich, którzy zaangażowali się w sprawę, a przede wszystkim miejsce i sposób dokonania mordu, a następnie pohańbienia zwłok Tęczyńskiego wskazują na istotną kulturową odmienność ludzi, którzy dopadli swego wroga w krakowskim kościele oo. Franciszkanów. 

Lokowanie wsi i miast na prawie niemieckim, zwykle magdeburskim, rzadziej lubeckim, miało swe demograficzno-gospodarcze przyczyny oraz społeczno-etniczne konsekwencje. Te pierwsze, pomnażające liczbę rąk do pracy, zwiększające i unowocześniające produkcję rolną (trójpolówka, prawo wychodu) oraz wytwórczość rzemieślniczą – dla adresata opłat czynszowych, czyli założyciela osady, były korzystne.

Puszczańskie, słabo zaludnione tereny Europy Środkowo-Wschodniej zyskiwały nowe ręce do pracy i powiększały areał ziem uprawnych. Oczywistą korzyść odnosili też osadnicy przybywający głównie z gęsto zasiedlonych regionów Europy Zachodniej. Ale zróżnicowana struktura etniczna, odmienność obyczajów czy odrębność wyznawanej wiary prowadziły, bo nie mogło być inaczej, do waśni i konfliktów między ludnością miejscową a przybyszami. Spory o „skuteczność i nowoczesność” działania z jednej strony, a „prawowitość” religijnej konfesji z drugiej – nasiliły się zwłaszcza w czasach Reformacji. 

Mecz Hozjusz – Possevino
Te refleksje nasunęły mi się przy lekturze po raz pierwszy wydanej w zwartej postaci książkowej rozprawy prof. Feliksa Konecznego Jan III Waza i misja Possewina. Opublikowana jako seria artykułów w „Przeglądzie Powszechnym” blisko sto dwadzieścia lat temu praca krakowskiego badacza pozostaje ciekawa na dwa sposoby. Koneczny, w oparciu o materiały źródłowe i wcześniejsze opracowania, przede wszystkim dowiódł trafności diagnoz polskiego kardynała Stanisława Hozjusza, humanisty i dyplomaty, w sprawie rzekomej katolickości Jana III Wazy. Wykazując jego interpretacyjną i poznawczą przewagę nad Antoniem Possevinem SJ, dyplomatą oraz legatem papieskim, który dał się podejść szwedzkiemu królowi, uwierzył w jego rzekomą chęć przywrócenia w Szwecji katolicyzmu. Co gorsza, życzeniowe w tym przypadku myślenie papieskiego wysłannika, skądinąd jednego z lepiej poinformowanych ludzi tamtej epoki, wprowadziło w błąd papieża Grzegorza XIII oraz kilku katolickich władców Europy.

Ale, co dla osób spoza branży historycznej od meczu Hozjusz-Possevino ważniejsze, Koneczny analizując sposób prowadzenia polityki przez tego szwedzkiego władcę, ukazał pewne – istotne z polskiej perspektywy – niuanse jego relacji politycznych z królem Rzeczypospolitej Batorym oraz całkowite zinstrumentalizowanie kwestii obowiązującego w państwie wyznania wobec osobistych ambicji domorosłego teologa oraz chęci wzięcia odwetu na Danii. Można by rzec, że co do metody mąż Katarzyny Jagiellonki i ojciec późniejszego polskiego króla Zygmunta III Wazy, wzorował się na własnym rodzicielu, ale w przeciwieństwie do tamtego całkiem brakło mu skuteczności.

Gustaw Waza i lud z Dalecarlii 
Gustaw, założyciel dynastii Wazów, syn jednej z ofiar tzw. krwawej łaźni sztokholmskiej w listopadzie 1520, już wkrótce stanął na czele buntu przeciwko Duńczykom, pokonał ich pod Västerås (1521),  opierając się na bitnych chłopach i górnikach z prowincji Dalecarlia (dziś jej nazwa brzmi Dalarna). Został regentem, a zgromadzenie wszystkich stanów w Strängnäs ogłosiło go królem (1923). Gustaw I Waza zsekularyzował majątek Kościoła katolickiego, zasilając w ten sposób pustą kiesę państwową i ogłosił przyjęcie luteranizmu.

Zobacz galerię zdjęć:

okładka książki Feliksa Konecznego
okładka książki Feliksa Konecznego
Wykop Skomentuj2
Ciekawi nas Twoje zdanie! Napisz notkę Zgłoś nadużycie

Więcej na ten temat

Salon24 news

Co o tym sądzisz?

Inne tematy w dziale Kultura