„Arabski Marco Polo”

Ibn Battuta (1304–1369) był Berberem z Tangeru i jednym z niewielu arabskich podróżników, którzy dotarli do Chin i spisali swoje wspomnienia.

Ten muzułmański pielgrzym podróżował po Bliskim Wschodzie i części Azji. Po przejechaniu przez Egipt, Mekkę, Iran, a następnie północne Indie i ich stolicę, Delhi (gdzie spędził osiem lat), wsiadł na statek płynący na Sumatrę i Jawę, docierając ostatecznie do Quanzhou w Chinach.

Ibn Battuta urodził się w rodzinie sędziów. Studiował teologię islamską. Gdy w wieku 21 lat wyjechał na pielgrzymkę hadżdż do Mekki, jego rodzina nie sądziła, że nie wróci do rodzinnego miasta przez prawie trzydzieści lat.

Przez osiem lat pełnił funkcję kadiego (sędziego) w sułtanacie Indii pod rządami sułtana Muhammada Tughlaka (1326–1351).

W 1341 roku sułtan powierzył mu misję w Chinach jako ambasadorowi najpotężniejszego władcy świata, mongolskiego cesarza Chin. Dlatego w 1345 roku postanowił samotnie udać się do Chin. Popłynął na Sumatrę, gdzie muzułmański sułtan zapewnił mu statek płynący do Chin.

Ta przygoda rozpoczęła się natychmiast po jego wyjeździe z Delhi, gdzie został schwytany przez hinduskich rebeliantów i ścigany przez osiem dni, zanim wylądował na wybrzeżu Kalikutu, oficjalnie Kozhikode, miasta w stanie Kerala w Indiach. Jedynym jego dobytkiem były ubrania i dywanik modlitewny. Miał szczęście, że przeżył.

Gdy Ibn Battuta przybył do Chin na początku swojej podróży, wraz ze swoją liczną świtą, został napadnięty przez bandę rozbójników. Oddzielony od towarzyszy, został obrabowany, porwany i omal nie zginął. Pomimo tych niepowodzeń, niechętny do powrotu do Delhi, wybrał okrężną drogę przez Malediwy. Po spędzeniu dziewięciu miesięcy w stolicy, Malé, Ibn Battuta przybył do Quanzhou w 1345 roku.

Natychmiast zachwyciły go ogromy obszar Chin i bogactwo jego zasobów: „wszelkiego rodzaju produkty rolne, owoce, zboża, złoto i srebro”.

Oświadczył, że „żaden inny kraj nie może się z nim równać”. Miał dotrzeć do Quanzhou, a następnie rzeką udać się do Pekinu. Jednak ze względu na nieścisłości w jego pismach, zasięg jego podróży do Chin pozostaje nieznany. Prawdopodobne jest, że ograniczył się do południowego wybrzeża.

W Quanzhou, dawnym skrzyżowaniu Morskiego Szlaku Jedwabnego, pamięć Ibn Battuty została wyryta w granicie.

Na posągu i monumentalnej płaskorzeźbie chińskie miasto oddaje hołd wielkiemu marokańskiemu podróżnikowi z XIV wieku, a także, poza jego postacią, złotemu wiekowi wymiany morskiej, w którym krążył handel, kultura i duchowość między Chinami a światem islamskim.

Przybył do Pekinu przez zmodernizowany Wielki Kanał i odkrył Chiny pod rządami mongolskiej dynastii Yuan. Był świadkiem surowości reżimu tej dynastii i kontroli, jaką sprawowała nad ludnością. Były to rządy naznaczone olbrzymnim despotyzmem, uznawane są jednak za jeden z najlepszych okresów w dziejach Chin. Wówczas to nastąpił rozkwit buddyzmu, stając się religią państwową. Klasztory buddyjskie były zwolnione z płacenia podatków. Pod auspicjami Mongołów nastąpiło również zjednoczenie Tybetu, gdzie na tronie został osadzony wywodzący się z kręgu lamów władca. Dużą tolerancją cieszyło się chrześcijaństwo i zezwolono na działalność misjonarzy.

Muzułmanie stanowili mniejszość w Chinach. W przeciwieństwie do poprzednich miejsc docelowych Ibn Battuty, Chiny nie były krajem muzułmańskim i sam podróżnik był zdumiony tym, co zobaczył.

Po powrocie do Tangeru w 1349 roku, sporządził sugestywne notatki podróżne, w których opisał maszyny hydrauliczne, pieniądz papierowy, produkcję porcelany i budowę statków. Prawie siedem wieków przed pojawieniem się pieniądza papierowego w świecie zachodnim, został on wynaleziony właśnie w Chinach. Pierwsze prawdziwe banknoty zostały tam wyemitowane pod koniec X wieku.

Oto fragment jego odkryć, opisanych w książce „Podróże”:

„Wszyscy mieszkańcy Chin używają jako węgla gleby o konsystencji i kolorze gliny. Jest ona transportowana przez słonie, cięta na kawałki o standardowej wielkości naszego węgla i następnie wypalana. Ta gleba pali się jak węgiel, a nawet wydziela więcej ciepła. [...]

„Oni [Chińczycy] kupują i sprzedają za pomocą karteczek papieru, każda wielkości dłoni, z pieczęcią

sułtana. [.. .]

Porcelana jest produkowana w Chinach, z wyjątkiem miasta Zeitoun. Jest wytwarzana z gliny wydobywanej z gór w tych rejonach. [...]

Istnieją talerze lub półmiski wykonane z trzciny, których fragmenty są ze sobą wspaniale połączone; pokryte warstwą jaskrawoczerwonego koloru lub lakieru. Jest ich kilka poukładanych jeden w drugi. Są tak delikatne, że można je pomylić z pojedynczym talerzem. Są wyposażone w pokrywkę, która je wszystkie zamyka. Z tej samej trzciny wykonuje się również duże półmiski. Do godnych podziwu właściwości należą: mogą spaść z dużej wysokości bez rozbicia; można ich używać do gorących potraw bez zmiany lub utraty koloru[...]

„Zapewniono mnie, że cesarz nakazał malarzom wykonywać nasze portrety. Przyszli do zamku, gdy tam byliśmy, zaczęli nas obserwować i malować, niezauważeni przez nas.

Co więcej, wśród Chińczyków panuje zwyczaj malowania portretu każdego, kto przyjeżdża przez ich kraj. Praktyka ta posunęła się tak daleko, że jeśli cudzoziemiec dopuści się czynu zmuszającego go do ucieczki z Chin, wysyłają jego portret do różnych prowincji, aby przeprowadzić poszukiwania, a gdziekolwiek ktoś podobny do tego wizerunku zostanie znaleziony, zostaje aresztowany. [...]

Quanzhou leży w południowo-wschodniej części Fujianu, nad Cieśniną Tajwańską, na północny wschód od Xiamen. Od czasów dynastii Tang było jednym z najważniejszych portów Chin. W Europie nazywano je Zayton, co wywodzi się z języka arabskiego. Słynna tkanina – satyna – wzięła swoją nazwę właśnie od tego miasta.

Miasto Quanzhou odwiedzili Marco Polo i berberyjski odkrywca i podróżnik Ibn Battuta, a także słynny muzułmański admirał Zheng He.

Jednym z pierwszych spostrzeżeń Ibn Battuty było to, że muzułmanie nazywali Quanzhou „Zaytun” (drzewo oliwne), mimo że nie było tam drzew oliwnych. Był szczególnie pod wrażeniem kunsztu lokalnych artystów i rzemieślników, a także doskonałej jakości ich jedwabi i porcelany. Wyraził również podziw dla jakości owoców, takich jak śliwki i arbuzy oraz dla zalet pieniądza papierowego. Jego relacja z procesu budowy statków w Quanzhou jest niezwykle fascynująca. Dokumentował również kuchnię chińską i zwrócił uwagę na duże rozmiary kurczaków w Chinach:

„Kurczaki… w Chinach są… większe niż gęsi w naszym kraju”

Według kronik Ibn Battuty, Hangzhou było jednym z największych miast, jakie kiedykolwiek widział. Naturalne piękno miasta go urzekło. Zauważył, że „miasto Hangzhou leżało nad wspaniałym jeziorem, otoczone łagodnymi, zielonymi wzgórzami”.

Szczególnie duże wrażenie zrobiła na nim ogromna liczba misternie wykonanych i zdobionych chińskich drewnianych łodzi z kolorowymi żaglami i jedwabnymi baldachimami, które gromadziły się na kanałach.

"Nakazane jest kapitanowi statku, aby szczegółowo opisał wszystko, co zawiera dżonka, zarówno towary małej, jak i dużej wartości. Następnie wszyscy wysiadają, a celnicy sprawdziają, co mamy przy sobie. Jeśli odkryją cokolwiek, co zostało przed nimi ukryte, dżonka i wszystko, co się na niej znajduje, staje się własnością władz podatkowych."

Chiny zaskoczyły Ibn Battutę swoją organizacją i rozmachem. Był pod wrażeniem bogactwa i dobrobytu kraju, a także sprawności jego administracji. Zwrócił również uwagę na wielkość miast i zaawansowanie infrastruktury. Skala chińskiego imperium i poziom rozwoju jego instytucji stanowiły ostry kontrast z tym, co obserwował w innych częściach świata.

Poza działalnością handlową, Ibn Battuta był pod wrażeniem organizacji społeczności muzułmańskich w Chinach, których obecność nie była bynajmniej nieznaczna. Kupcy arabscy, perscy i indyjscy zakładali stałe społeczności w Quanzhou, o czym świadczy Meczet Qingjing, jeden z najstarszych w Chinach, założony w 1009 roku. Dziś Muzeum Historii Morskiej w Quanzhou przechowuje namacalne pozostałości tego minionego kosmopolityzmu, w tym niezwykłą kolekcję islamskich stel grobowych z XIII i XIV wieku.

Ibn Battuta odwiedza Kanton. Kanton to miasto najwyższej klasy, zarówno pod względem wielkości jak i jakości bazarów. Jednym z najważniejszych jest bazar porcelany, skąd porcelana jest eksportowana do innych chińskich prowincji, Indii i Jemenu…

W jednej z dzielnic tego miasta znajduje się dzielnica muzułmańska, gdzie muzułmanie mają swój meczet, hospicjum i bazar. Mają też kadiego (muzułmański sędzia rozwiązujący codzienne problemy) i szejka (duchowny islamski wyższej rangi). W każdym mieście w Chinach musi być szejk islamu, któremu przedkładane są wszystkie sprawy dotyczące muzułmanów [tj. pośrednik między rządem a społecznością muzułmańską] oraz kadi, który rozstrzyga między nimi spory.

Koniec XIV i reszta XV wieku upłynęły pod znakiem upadku chińskiego handlu, który przywrócił Kantonowi rolę głównego portu (przez cztery wieki jedynego portu otwartego dla cudzoziemców). To właśnie tam, pewnego pięknego dnia w 1514 roku, przybył nowy rodzaj kupców, praktykujący przymusową sprzedaż i monopole egzekwowane siłą: Portugalczycy. To oni zapisali miasto jako Cantao, co po francusku stało się Kantonem. Dynastia Ming potrzebowała pół wieku, aby ich wyprzeć, przyznając im port w Makau, po drugiej stronie zatoki… Chiny pozostały dla nich w dużej mierze zamknięte, ale Indo-muzułmanie i Malajowie nadal tam podróżowali aż do czasów angielskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Dziś Kanton ponownie jest domem dla społeczności muzułmańskich kupców, tym razem pochodzenia afrykańskiego…

Następnym etapem Battuty był Pekin, gdzie przedstawił się jako ambasador Sułtanatu Delhijskiego. Władcy z dynastii Yuan prowadzili politykę otwartości, która zachęcała do handlu i odwiedzin. Ibn Battuta opisał chińską stolicę jako „jedną z największych metropolii świata”.

Został zaproszony do pałacu cesarskiego z dynastii Yuan, który jak zauważył był zbudowany z drewna. Był zdumiony, widząc, że jedwabiu używano do ubierania nawet najbiedniejszych, takich jak żebracy i mnisi.

Zauważył:

„Chiny to najbezpieczniejszy i najprzyjemniejszy kraj na świecie dla podróżnika. Można tam podróżować samotnie przez dziewięć miesięcy bez strachu, nawet obładowany bogactwem”.

W 1346 roku Ibn Battuta opuścił Pekin i Chiny przez Fuzhou.

Pełne imię i nazwisko Ibn Battuty: