„MÓJ OJCIEC UKSZTAŁTOWAŁ MNIE NA ZAWSZE.”

Tak wspomina Chang Shana (常沙娜; Cháng shā nà), córka chińskiego artysty Chang Shuhonga, kształconego w farbiarstwie i tkactwie w Nankinie, który mieszkał we Francji w latach 1927–1936. Najpierw osiedlił się w Lyonie, a następnie w 1932 roku rozpoczął studia malarskie w paryskiej École des Beaux-Arts. Malował głównie pejzaże i portrety, w tym ten przedstawiający jego córkę w pozie frontalnej na neutralnym tle.

 Stowarzyszenie Chińskich Artystów we Francji w Paryżu, rok 1936. Mała dziewczynka to Chang Shana

Wpływ jego nauczyciela, Paula-Alberta Laurensa (francuskiego malarza, grawera i ilustratora) jest widoczny w jego twórczości zakorzenionej w chińskiej tradycji portretowej.

 Chang Shuhong (1904–1994) urodził się w rodzinie mandżurskiej i był jednym z najważniejszych chińskich artystów, którzy studiowali we Francji w pierwszej połowie XX wieku.

     Dwie siostry w salonie, 1936, olej na płótnie, sygnowany, z napisem „Paryż” i datowany, 164 x 130 cm. Sprzedany za 6 milionów euro 30 czerwca 2018 roku w Lille.

Po odkryciu ważnej kolekcję azjatyckich dzieł sztuki wystawionych w paryskim Muzeum Guimet, splądrowanych przez zachodnich odkrywców z różnych miejsc w Dunhuang ; („Katalog jaskiń Dunhuang” Paula Pelliota, dokumentujący starożytne jaskinie Mogao w Dunhuang w Chinach) podczas pobytu we Francji, Chang postanowił wrócić do Chin, aby zbadać pozostałości jaskiń na pustyni Dunhuang, w północno-zachodniej części chińskiej prowincji Gansu. W 1936 roku Chang Shuhong wrócił do Chin sam, wyprzedzając żonę i dzieci. Przez ponad czterdzieści lat prowadził nq pustyni Gobi życie wiejskie, poświęcając się konserzqcji jaskiń i tworzeniu własnych dzieł.

W 1943 roku Chang wraz z kolegami i personelem oczyścił jaskinie zakopane pod piaskami, odkopał i odrestaurował pozostałości oraz promował sztukę związaną z jaskiniami Mogao, kopiując i publikując malowidła ścienne. Został okrzyknięty „Strażnikiem Dunhuang” po tym, jak poświęcił swoje życie jego ochronie.

 Jaskinie Mogao po pierwszej renowacji w latach 40. XX wieku

 W 1945 roku Chang Shuhong skopiował malowidła ścienne w jaskini.

Chang Shana (常沙娜; Cháng shā nà) była najstarszą córką Chang Shuhong. Wiodła życie podzielone między rodzinnymi Chinami i przybraną ojczyzną, Francją, gdzie urodziła się w 1931 roku. Zajmowała ważne stanowiska, w tym jako prezes Pekińskiego Instytutu Sztuk Stosowanych, a przede wszystkim jako wiodąca i wyjątkowa badaczka ikonografii Dunhuang, gdzie przeprowadziła szeroko zakrojone badania ikonograficzne w buddyjskich jaskiniach. Jej ojciec był zafascynowany publikacją o grotach w Dunhuang. Później, po wizycie w grotach postanowił zabrać tam żonę i dzieci oraz zamieszkać w pobliżu 550 buddyjskich jaskiń. Matka nie chciała tam jechać, ale ojciec długo nalegał, żeby się zgodziła. Miejsce w szkole było już zarezerwowane dla dziewczynki, więc matka nie miała innego wyboru. Rodzina podróżowała ciężarówką przez miesiąc, z Chongqing do Lanzhou, a następnie z Lanzhou do Dunhuang. Podróż była wyczerpująca. Matka wraz z nowonarodzonym bratem Jialingiem, strasznie cierpieli z powodu zimna.

 Chang Shana z ojcem

  Chang Shana urodziła się w Lyonie w 1931 roku gdzie mieszkała przez kilka lat. Wróciła do Chin z rodziną w 1936 roku. W Pekinie zaproponowano mu posadę wykładowcy w Akademii Sztuk Pięknych.

Imię Shana to chińskie tłumaczenie rzeki Saona leżącej we we wschodniej części Francji. Imię to nadał jej ojciec chrzestny, Lu Sibai, który po ukończeniu studiów na Uniwersytecie Narodowym Centralnym spędził kilka lat we Francji, w Lyonie i Paryżu. Tam też od 1929 do 1934 roku, doskonalił technikę malarstwa olejnego. W 1937 roku Chang Shana, która wówczas mówiła po francusku, wraz z rodzicami przybyła do Chin statkiem. Tak więc jej ojciec, który przyjechał na studia do Francji, postanowił wrócić z rodziną do Chin, aby rozpocząć szeroko zakrojony projekt badawczy dotyczący jaskiń Mogao w Dunhuang.

Z powodu wydarzeń politycznych wstrząsających krajem, a w szczególności wojny z Japonią w latach 1939–1945, rodzina schroniła się w Chongqing w prowincji Sichuan, dokąd przeniesiono Pekińską Akademię Sztuk Pięknych. Shana poszła w ślady ojca i zaczęła kopiować malowidła ścienne w jaskiniach Mogao w wieku 12 (lub 14) lat. Jej prace inspirowane malowidłami ściennymi z Dunhuang były wystawiane obok prac ojca od jej 15. roku życia. W 1947 roku Chang Shana przyjechała ciężarówką z prowincji Sichuan do tego odległego, pustynnego miejsca, gdzie znajdują się jaskinie Mogao.

Jej ojciec wywarł na niej ogromny wpływ, kształtując jej charakter przez całe życie. Buddyjska sztuka jaskiniowa również wywarła na niej ogromny wpływ. Nie była buddystką, ale jak przystało na tamte czasy członkiem Komunistycznej Partii Chin.

 Na zdjęciu z rodzicami

Shana, całkowicie pokochała to odległe miejsce w prowincji Gansu, któremu poświęciła swoje życie, zarówno zachęcając do nowych badań, jak i czerpiąc inspirację z jego motywów do własnych dzieł artystycznych.

Po incydencie na moście Marco Polo studenci sztuki studiujący we Francji powracali do domów, kraj przeżywał niezwykle trudny okres. W tym czasie Akademia Sztuk Pięknych w Pekinie rekrutowała tych studentów na wykładowców. Po wybuchu wojny z Japonią, Akademia Sztuk Pięknych w Pekinie połączyła się z Akademią w Hangzhou i przeniosła się do Chongqingu.

Młoda dziewczyna bardzo cierpiała w tym okresie; w Guyang (prowincja Guizhou) rodzina omal nie zginęła w nalocie bombowym.

W 1942 roku założono Narodowe Centrum Studiów nad Sztuką w Dunhuang. Jednym z jego założycieli był Chang Shuhong, który szybko objął stanowisko szefa komitetu przygotowawczego i został prezesem centrum.

 Od dzieciństwa Shana kopiowała malowidła ścienne w Dunhuang wraz ze swoim ojcem, Chang. Uwielbiała malować, a ojciec bardzo ją w tym wspierał. Kopiowała wszystko, co namalowali dorośli, wszyscy mówili, że Shana jest taka młoda, a jej obrazy nie były mniej piękne niż renomowanych kopistów.

  Shana jako dziecko z ojcem i matką w jednej z jaskiń Dunhuang

 Chang Shana wspomina sytuację po przybyciu do Dunhuang:

„Była późna noc. Mama trzymała mnie na kolanach, mój brat płakał; był głodny. Ojciec przyniósł trzy miski: jedną z solą, jedną z octem i jedną z makaronem. Mieszkamy w zrujnowanych świątyniach, śpimy na kangu (sypialny piec z cegieł lub gliny), zapalamy lampy węglowe i pijemy słoną wodę. Zimą w domu jest strasznie zimno. Nagle zerwał się wiatr. W całym domu pojawiła się gruba warstwa żółtego piasku”.

 W rzeczywistości ich jedyny posiłek składał się z gotowanego makaronu, kapusty i rzodkiewek, bez oleju. Nieliczne melony i brzoskwinie, które były dostępne, zostały wyhodowane przez pracownika instytutu badawczego. Dla mieszkańców Dunhuang w tamtym czasie było to niewielkie pocieszenie pośród ich goryczy. Najczęściej rozmawiali z leciwymi już malarzami jaskiń, podziwiali wspaniałe starożytne pałace buddyjskie lub spędzali bezsenne noce w swoich lodowatych sypialniach.

 Życie było ciężki na pustyni Gobi. Ich pierwszy posiłek w Dunhuang składał się z miski octu i miski soli oraz z garstki makaronu. W kwietniu 1945 roku żona, Chen Zhixiu, opuściła dom małżeński z synem pod pretekstem „wyjazdu do Lanzhou na leczenie”. Para opublikowała następnie zawiadomienia o rozwodzie w gazetach w Lanzhou. Mimo to dziewczynka postanowiła zostać z ojcem. Pod jego wpływem ona również rozwinęła pasję do sztuki Dunhuang.

Bardzo szybko ujawnił się w niej talent do malowania i rysowania:

„Od pierwszego malowidła od razu pokochałam rysowanie. Rysowałam bez końca, nawet bez zaproszenia ze strony dorosłych”.

Shana uczyła się aż do drugiej klasy gimnazjum Hexi w Jiuquan, mieście położonym na dawnym Jedwabnym Szlaku, odległym o prawie 400 km od Dunhuang. Każdego lata i zimy, na wakacje powracała do Dunhuang, aby kopiować obrazy z dorosłymi. Podczas wakacji letnich, jako nastolatka, namalowała wiele obrazów w jaskiniach.

 Zimą 1947 roku lód na rzece Dàng Quán został rozbity, aby mieć wodę.

„Cała rodzina musiała dźwigać kosze i chodzić nad rzekę, żeby roztopić lód”

 Rodzina w 1943 roku

Po wyjeżdzie matki Shana malowała bez przerwy. W ten sposób nabyła to, co nazywa się „umiejętnościami dzieciństwa”.

 Portret rodziny Chang Shuhonga wykonany przez samego Chang Shuhonga w 1933 roku

 W dali centralna świątynia jaskiń Mogao z widokiem na dawny internat pierwotnego personelu Akademii Dunhuang.

 Jedwabny szal zaprojektowany przez Chang Shanę w okresie, gdy Chiny gościły Konferencję Pokojową Azji i Pacyfiku.

W 1948 roku Chang Shana wyjechała na studia do Stanów Zjednoczonych i zapisała się do Boston School of Art. Tam otrzymała kompleksowe szkolenie z rysunku, koloru, projektowania, a nawet anatomii człowieka. Po powrocie do Chin w 1951 roku poznała Liang Sichenga i Lin Huiyina, znaną wówczas parę architektów. To spotkanie skłoniło ją do podjęcia kariery w rzemiośle i projektowaniu. Pracowała jako adiunkt na Wydziale Architektury Uniwersytetu Tsinghua, który w połowie lat 50. XX wieku stał się jedną z najbardziej prestiżowych chińskich uczelni w dziedzinie rzemiosła i projektowania. W 1956 roku dołączyła do nowo powstałej Centralnej Akademii Rzemiosła, szkoły artystycznej i pełniła funkcję jej rektora w latach 1983–1998. W ten sposób stopniowo wyszła z cienia ojca, wytyczając własną ścieżkę.

 Lin Huiyin (pierwsza kobieta architekt w nowożytnych Chinach) i jej mąż, również architekt, Liang Sicheng, zlecili Shanie wykonanie szala ozdobionego motywami z Dunhuang i gołębiami pokoju, zastrzegając, że nie powinna wykorzystywać żadnych projektów Picassa. Lin Huiyin była bardzo zadowolona z tego projektu.

   Było to w 1952 roku Chang Shana, mająca wówczas 21 lat, stworzyła ten jedwabny szal zwany „Gołębiem Pokoju” na pierwszą Regionalną Konferencję Pokojową Azji i Pacyfiku, czerpiąc inspirację z motywów z Dunhuang.

Szal zyskał międzynarodowe uznanie i stał się pierwszym jedwabnym szalem podarowywanym osobistościom jako dar państwowy przez Chińską Republikę Ludową. Od tego momentu postanowiła porzucić malarstwo i poświęcić się tworzeniu dzieł sztuki i rzemiosła artystycznego, rozwijaniu i stosowaniu motywów Dunhuang oraz włączaniu ich do rzemiosła, aby tworzyć przedmioty codziennego użytku.

 Oprawa oświetleniowa zaprojektowana przez Chang Shanę na sufitcie Wielkiej Hali Ludowej (人民大会堂; Rénmín Dàhuìtáng) (motyw ośmiopłatkowego lotosu zdobionego perłami Wysokość 35 cm, szerokość 35 cm, grubość 0,55 cm.

 Sufit Wielkiej Hali Ludowej w Pekinie, 1958 r.

W latach 50. XX wieku w Chinach wzniesiono dziesięć dużych budynków, a Shana miała okazję uczestniczyć w projektowaniu Wielkiej Hali Ludowej. W tym czasie pracowała nad dekoracją wnętrza sali bankietowej.

 Shana podczas przemówienie na Sympozjum Sztuki Cloisonné w Chinach, które przedstawiło historię tego tradycyjnego rzemiosła, dając okazję do dyskusji na temat jej zachowania, przekazywania i przyszłego rozwoju. Sztuka cloisonné ma prawie 600 lat. Wielu mistrzów i doświadczonych rzemieślników zajmowało się tą dziedziną przez wieki i wniosło znaczący wkład w jej rozwój.

   Centralna stacja radiowo-telewizyjna uruchomiła specjalny program „Moja rodzina, mój kraj”, aby oddać hołd wszystkim mieszkańcom kraju poprzez dialog między starszym a młodszym pokoleniem, oddając ich głębokie uczucia związane z kulturą i harmonią rodzinną. Nasza bohaterka została w nim wspomniana.

Chang Shana, znana jako „Dziewczyna z Dunhuang”, zaczęła kopiować malowidła ścienne w Jaskiniach Tysiąca Buddów w Dunhuang w wieku 14 lat, podążając śladami swojego ojca, Chang Shuhonga, nazywanego „Strażnikiem Dunhuang”. To doświadczenie zaszczepiło w niej silne fundamenty i głęboki szacunek dla tradycyjnej kultury.

 Rysunek jaskiń Mogao autorstwa Chang Shuhonga.

 Kopia fresku z jaskiń Mogao autorstwa Chang Shany.

  Kolekcja reprodukcji malowideł ściennych z jaskiń Mogao autorstwa Chang Shany

Po śmierci męża pozostała sama. Brat Jialing również odeszedł. Przeszła również chemioterapię i radioterapię przez sześć miesięcy. Po zakończeniu leczenia i powrocie do domu kontynuowała pracę nad projektami, bardzo optymistycznie nastawiona do życia.