Dziś kilka słów o fenomenalnej książce Tomasza Szaroty, która opisuje życie i strategie przetrwania mieszkańców Warszawy w latach 1939-1945.
Autor skupia się na perspektywie polskiej, ale mamy też opis tragicznej sytuacji żydowskich mieszkańców w getcie, czy rozdział poświęcony poszczególnym sylwetkom niemieckich okupantów (np. Haary von Craushaar, dr Oskar Dengl, gubernator Fischer, dr Wilhelm Hagen).
Jakie wyglądało życie przeciętnego Polaka w stolicy w tamtym czasie?
Można stwierdzić, że był to szalenie ryzykowny spacer po cienkiej linie, gdzie każde potknięcie w myśl nowego "prawa" mogło skończyć się śmiercią. Autor przytacza słowa K. Brandysa, świadka wydarzeń tamtych lat:
"Wytworzył się szczególny humor i gust w omijaniu zarządzeń, świeże obwieszczenia traktowano jak konkurencje sportowe. Każda dziedzina życia, ogłoszona nielegalną, zmieniała się w dziedzinę zarobków; śmierć podwyższała cenę towarów, ryzyko podbijało stawkę.
Śmierć groziła za słoninę i złoto, za broń i za Żydów, dowcipni powiadali, że boją się wyroków dopiero wyżej kary śmierci, uważali tę karę za mandat uliczny, jaki płaciło się przed wojną za nieprawidłowe przejście z chodnika na chodnik.
Nad miastem zawisł śmiertelny absurd, posępna groteska zakazów obdarzała Warszawę straceńczym humorkiem pełnym drwiny i pogardy dla Niemców."
Widzimy zatem, jak okupacyjny "wisielczy" humor splatał się z grozą dnia powszedniego.
Jak pisze autor:
"Kara śmierci groziła za wypiek czy sprzedaż białego pieczywa, czarnorynkowy handel mięsem, nadmierne zużycie elektryczności, ukrywanie Żydów [...]"
[...] Warszawę lat okupacji nazwać można miastem paragrafu śmierci."
Szarota precyzyjnie opisuje sytuację każdej grupy społecznej (od robotników, urzędników po artystów czy nauczycieli), nawiązuje również do akcji eksterminacyjnej polskiej inteligencji AB, o masowych obławach i łapankach już w pierwszym roku wojny; przytacza również słowa Franka:
"Przyznaję otwarcie, że w rezultacie będzie musiało rozstać się z życiem kilka tysięcy Polaków"
(Mówimy o samym GG, na Pomorzu i w kraju Warty akcja przybrała znacznie większą skalę - warto dodać, że w okresie międzywojennym liczba ludzi należących do warstwy inteligenckiej była mniejsza niż dziś, zatem liczby te robią wrażenie)
Autor opisuje niemieckie metody dzielenia społeczeństwa w myśl zasady "divide et impera"; a także mechanizmy oporu Warszawiaków.
Oprócz łapanek, aresztowań, rewizji, z czasem również masowych, publicznych egzekucji (przypadających na okres rządów F. Kutschery), Warszawiacy byli wyniszczani głodowymi racjami żywnościowymi (przed czym próbowano się bronić, handlując na czarnym rynku czy szmuglując żywność - stąd słynne słowa piosenki "teraz jest wojna, kto handluje ten żyje).
Szarota pokazuje, że racje (tzw. Żywność kartkowa) różniły się w zależności od okresu okupacji - np. W trzecim kwartale 1941 na dorosłego, pracującego Polaka (był obowiązek pracy) przypadało około 530 kcal, na dorosłego Żyda niecałe 200 kcal. Jakość owej żywności była oczywiście dość marna - czarny, gliniasty chleb nazywany "dźwiękowcem" , marmolada z brukwi, sacharyna, kasza, kawa zbożowa, mąka gorszej jakości. Czasami dawano jajka, trochę mięsa, a dzieciom od święta cukierki czy herbatniki.
Oprócz nielegalnego handlu, próbowano radzić sobie z tym na różne sposoby, np. poprzez "fałszowanie cukru czy soli" czy sadzenie ziemniaków w przydomowych ogródkach.
Można więc stwierdzić, że życie pod okupacją było "życiem na niby" i szło dwutorowo - oficjalnie, pod butem okupanta, pod lufą karabinu i nieoficjalnie, pod ziemią - z rozbudowanym, tajnym systemem nauczaniem, z tajnymi teatrami czy nawet mini-kinami w prywatnych mieszkaniach, z siecią szmuglerów i konspiratorów.
Ogromną zaletą książku jest rozbudowana bibliografia i mnóstwo fotografii z epoki.
Polecam każdemu, kto jeszcze nie miał jej w ręku. Czyta się świetnie, jest dużo szczegółów i tzw. "smaczków" dla zainteresowanych historią tamtego dramatycznego okresu.
Komentarze
Pokaż komentarze (19)