Jedwabne nie może zniknąć z Treblinki i nie wrócić do Jedwabnego

Sprawa głazów z nazwami „Jedwabne” i „Radziłów” w Treblince nie jest prosta. Jeśli ich obecność sugerowała, że Żydzi z tych miejscowości zostali zamordowani właśnie tam, to takie upamiętnienie byłoby historycznie nieprecyzyjne. Ale z tej korekty nie może wynikać nowe wyparcie prawdy.

Bo sedno nie polega tylko na tym, co zniknie z Treblinki. Sedno polega na tym, czy prawda wróci tam, gdzie naprawdę doszło do zbrodni. Jeżeli Jedwabne i Radziłów mają zostać usunięte z Treblinki w imię rzetelności, to ta sama rzetelność musi wreszcie pojawić się w Jedwabnem i Radziłowie.

Nie można zastępować prawdy o zamordowanych Żydach opowieścią o „faszystach”, „tragedii” czy „niemieckiej zbrodni” ujętej tak, by polski sprawca znów zniknął z pola widzenia. Trzeba powiedzieć jasno: byli to Żydzi mordowani przez polskich sąsiadów w warunkach okupacji niemieckiej. To nie jest detal, tylko fundament uczciwej pamięci.

Dlatego niepokoi mnie selektywność państwa. W Treblince nagle odnajduję ono precyzję, gdy chodzi o usunięcie nazw. A jednocześnie w Jedwabnem, obok pomnika ofiar, funkcjonuje infrastruktura, która rozmywa lub podważa polskie sprawstwo. W Radziłowie przez lata trwało upamiętnienie, które wpisywało mord w wygodną formułę przypisującą winę Niemcom. Jeśli państwo naprawdę chcą porządkować pamięć, powinni zacząć od tych miejsc.

To właśnie tu rozstrzyga się wiarygodność tej operacji. Jeśli usuwa się nieprecyzyjne nazwy z Treblinki, to trzeba też usunąć kłamstwo i półprawdę z miejsc, gdzie zbrodnie naprawdę się wydarzyły. Inaczej nie będzie to akt historycznej uczciwości, tylko kolejny sposób odsunięcia niewygodnych faktów poza pole widzenia.

W tej sprawie nie chodzi więc o dwa kamienie. Chodzi o to, czy pamięć ma być pełna, czy tylko wygodna. Jeżeli Jedwabne i Radziłów mają zniknąć z Treblinki, muszą wrócić do Jedwabnego i Radziłowa z całą brutalnością faktów. Inaczej nie będzie to korekta, lecz elegancka forma wymazania problemu.