Na mapach świata Grenlandia wygląda jak pusta, biała przestrzeń. W raportach wywiadowczych od dziesięcioleci zajmuje jednak miejsce szczególne – jako punkt obserwacyjny, magazyn ambicji i milczący świadek globalnych napięć. Między lodem a radarem, między Inuitami a bombami atomowymi, rozgrywa się historia wyspy, której znaczenie rośnie wraz z topnieniem lodu.
Grenlandia na mapach świata długo była białą plamą – ogromną, lodową ciszą rozciągniętą między kontynentami. Jednak w wyobraźni strategów, generałów i analityków wywiadu nigdy nie była pusta. Przeciwnie: od dziesięcioleci przyciągała spojrzenia jak magnes, bo tam, gdzie kończy się lód, zaczyna się władza.
Pytanie, czy służby specjalne interesowały się Grenlandią, jest w gruncie rzeczy pytaniem naiwnym. Interesowały się nią zawsze. Jej położenie – zawieszone między Ameryką Północną a Eurazją, na styku Arktyki, oceanów i biegunowych szlaków – czyniło z niej naturalny punkt obserwacyjny. W czasach zimnej wojny była wysuniętym uchem Zachodu, nastawionym na wschód, ku Związkowi Radzieckiemu. Dziś stała się soczewką, w której skupiają się nowe napięcia: rywalizacja o Arktykę, surowce przyszłości i kontrolę nad przestrzenią kosmiczną.
Amerykański wywiad pojawił się tu wcześnie. Już podczas II wojny światowej Stany Zjednoczone, za zgodą duńskiego rządu na uchodźstwie, zaczęły budować na Grenlandii stacje pogodowe i wojskowe. Był to wstęp do czegoś znacznie większego. Po wojnie, w cieniu narastającego konfliktu z Moskwą, Grenlandia stała się kluczowym elementem nuklearnej układanki. CIA i wojskowe służby wywiadowcze monitorowały Arktykę, śledząc każdy ruch radzieckich bombowców i rakiet. To właśnie tu narodził się jeden z najbardziej surrealistycznych projektów zimnej wojny: Iceworm – plan ukrycia pod lodem sieci tuneli z rakietami jądrowymi, mobilnych, niewidzialnych i gotowych do uderzenia.
Serce tej opowieści biło w bazie Thule, dziś znanej jako Pituffik Space Base. Zbudowana w pierwszej połowie lat 50. w ramach operacji Blue Jay, była przedsięwzięciem na skalę niemal biblijną: tysiące ludzi, setki statków, setki tysięcy ton materiałów transportowanych na kraniec świata. Powstała w miejscu dawnej osady Inuitów, których mieszkańców przesiedlono daleko na północ. Dla jednych była symbolem amerykańskiej potęgi, dla innych – początkiem traumy, która do dziś nie została w pełni przepracowana.
W latach 60. Thule tętniła życiem. Dziesięć tysięcy żołnierzy, bombowce B-52 gotowe do startu, radar BMEWS wpatrzony w horyzont w poszukiwaniu radzieckich rakiet. Pod lodem funkcjonował Camp Century – futurystyczne miasto z reaktorami jądrowymi, korytarzami i laboratoriami, dowód na to, że zimna wojna była także wojną wyobraźni. Grenlandia stała się wtedy jednym z najpilniej strzeżonych sekretów świata.
Sekrety jednak mają to do siebie, że czasem wychodzą na powierzchnię. W styczniu 1968 roku bombowiec B-52 z czterema bombami termojądrowymi rozbił się na lodzie niedaleko bazy. Eksplozja konwencjonalnych ładunków rozrzuciła radioaktywny pluton po arktycznej pustyni. Oficjalnie wszystko zostało oczyszczone, lecz skandal wstrząsnął Danią, która deklarowała się jako kraj bezatomowy. Dla wielu był to moment, w którym mit „bezpiecznej” obecności wojskowej pękł jak lód pod naciskiem.
Po zakończeniu zimnej wojny Grenlandia na chwilę zniknęła z pierwszych stron raportów wywiadowczych. Baza Thule skurczyła się do kilkuset żołnierzy, potem do kilkudziesięciu. Jej rola jednak nie zniknęła – tylko się zmieniła. Zamiast bombowców pojawiły się satelity, zamiast atomowej apokalipsy – kosmiczna czujność. W 2020 roku instalacja weszła w struktury nowo powstałych Sił Kosmicznych USA, a w 2023 roku otrzymała nazwę Pituffik, nawiązującą do języka Inuitów. Gest symboliczny, choć spóźniony.
Tymczasem na horyzoncie pojawili się nowi gracze. Rosja, odbudowująca swoją militarną obecność w Arktyce, wysyłała sygnały – dosłownie i w przenośni – że region ten znów ma znaczenie strategiczne. Doniesienia o rosyjskich agentach interesujących się Grenlandią, bazami NATO i lokalnymi społecznościami nie były sensacją, lecz potwierdzeniem ciągłości gry. Chiny z kolei wkroczyły miękko: poprzez inwestycje, kopalnie, infrastrukturę. Ich zainteresowanie minerałami ziem rzadkich i arktycznymi szlakami handlowymi wzbudziło czujność CIA, NSA i duńskiej służby PET. Gdy w 2019 roku zablokowano chińską inwestycję w grenlandzkie lotnisko, stało się jasne, że stawką jest coś więcej niż asfalt i beton.
W tym samym roku świat obiegła wiadomość, która brzmiała jak polityczny absurd: prezydent USA Donald Trump rozważał zakup Grenlandii. Choć pomysł wywołał uśmiechy i oburzenie, w istocie był echem starej logiki geopolitycznej. Grenlandia nie jest na sprzedaż, ale jej znaczenie – wojskowe, wywiadowcze, gospodarcze – pozostaje bezcenne.
Dziś, w epoce topniejących lodów i narastającej rywalizacji mocarstw, Grenlandia znów znalazła się w centrum uwagi. Nie ma tu spektakularnych pościgów ani filmowych agentów w prochowcach. Jest za to stały, cichy monitoring, analiza inwestycji, ruchów wojsk i politycznych deklaracji. Wywiad nie potrzebuje fajerwerków – wystarczy mu mapa, radar i świadomość, że w Arktyce przyszłość świata zbliża się szybciej, niż sądziliśmy.
Grenlandia pozostaje więc tym, czym była od dawna: lodowym lustrem, w którym odbijają się ambicje imperiów. A baza Pituffik – dawniej Thule – stoi jak strażnik na krańcu świata, przypominając, że nawet w najbardziej odległych miejscach historia nigdy nie zasypia naprawdę.
Śledzę ciche wojny naszych czasów: służby specjalne, operacje hybrydowe, directed energy, manipulacje informacyjne. W polskiej polityce patrzę na to samo – kto naprawdę pociąga za sznurki. Bez złudzeń co do elit i oficjalnych wersji.
Nowości od blogera
Inne tematy w dziale Polityka
