Marszałek, który ocalił Polskę i złamał jej porządek

Józef Klemens Piłsudski pozostaje jedną z najwybitniejszych i najbardziej złożonych postaci w historii Polski XX wieku. Dla milionów Polaków był i wciąż jest Ojcem Niepodległości, człowiekiem, który w decydującym stopniu umożliwił odrodzenie państwa po 123 latach niewoli. Jego życie stanowi przykład niezwykłej determinacji, wizji i konsekwencji. Jednocześnie w jego biografii znajduje się ciemna karta, która do dziś budzi kontrowersje i podważa obraz bohatera bez skazy.

Piłsudski zasłużył na miano najwierniejszego syna i obrońcy Ojczyzny na długo przed 1918 rokiem. Od młodości zaangażowany w działalność niepodległościową, więziony i zesłany na Syberię, organizator struktur paramilitarnych, a później twórca Legionów Polskich, konsekwentnie dążył do celu, jakim było wskrzeszenie suwerennego państwa. Gdy w listopadzie 1918 roku powrócił do Warszawy, objął władzę jako Naczelnik Państwa i stał się symbolem odradzającej się Rzeczypospolitej. To on nadał kształt młodemu państwu w pierwszych, najtrudniejszych latach jego istnienia.

Największym dowodem jego geniuszu militarnego i patriotyzmu pozostaje wojna polsko‑bolszewicka 1919–1921, a zwłaszcza Bitwa Warszawska z sierpnia 1920 roku. Młoda, krucha i jeszcze nie w pełni ukształtowana niepodległość Polski wisiała wówczas na włosku. Armia Czerwona, niosąca ideę światowej rewolucji, stała u bram stolicy. W tej dramatycznej sytuacji Piłsudski podjął ryzykowną decyzję o kontrofensywie znad Wieprza, manewrze, który przesądził o jednym z najważniejszych zwycięstw w historii Europy XX wieku. Dzięki niemu uratowano Warszawę i Polskę, a bolszewicka ekspansja na Zachód została powstrzymana. Dla wielu historyków i zwykłych obywateli Piłsudski stał się wówczas niekwestionowanym bohaterem narodowym.

Ten heroiczny obraz Piłsudskiego jako Ojca Niepodległości i genialnego dowódcy jest w dużej mierze uzasadniony. Bez jego determinacji, charyzmy i zdolności polityczno‑militarnych Polska mogła nie powstać w 1918 roku albo mogła upaść w 1920. Jego autorytet moralny i historyczny wyrasta właśnie z tych dokonań. Do dziś dla wielu pozostaje uosobieniem najlepszych tradycji polskiego dążenia do wolności, romantycznej wiary połączonej z twardym realizmem.

Na ten niemal nieskazitelny obraz kładzie się jednak trwała skaza, przewrót majowy z 12–15 maja 1926 roku. Piłsudski, rozgoryczony chaosem sejmokracji, korupcją i paraliżem państwa, zdecydował się na zbrojną interwencję. Oddziały wierne Marszałkowi wkroczyły do Warszawy, a na ulicach doszło do bratobójczych walk. Zwycięstwo piłsudczyków kosztowało życie kilkuset osób, według różnych źródeł około 379 zabitych i blisko tysiąca rannych. Z punktu widzenia legalizmu był to klasyczny zamach stanu wymierzony w konstytucyjne władze Rzeczypospolitej. Prezydent Stanisław Wojciechowski i rząd Wincentego Witosa stali po stronie legalnego porządku, który Piłsudski, jako współtwórca niepodległego państwa, zdecydował się złamać.

Marszałek tłumaczył swoje działania wyższą koniecznością: ratowaniem państwa przed upadkiem i „uzdrowieniem” życia publicznego. Wielu jego zwolenników do dziś podziela tę ocenę, wskazując na realne patologie II Rzeczypospolitej w latach 1922–1926. Jednak z perspektywy zasad demokratycznego państwa prawa przewrót majowy pozostaje aktem niedopuszczalnym. Bratnia krew przelana na ulicach Warszawy na zawsze naznaczyła ostatnią dekadę życia Piłsudskiego i rzuciła długi cień na jego dziedzictwo.

Józef Piłsudski jawi się więc jako postać tragiczna w klasycznym znaczeniu tego słowa. Wielki bohater, który dwukrotnie ocalił polską niepodległość, raz ją wywalczył, drugi raz obronił, sam naruszył fundamenty państwa, za którego odrodzenie tak ofiarnie walczył. Jego biografia pokazuje, jak cienka bywa granica między koniecznością stanu a zamachem na porządek prawny. Dla jednych pozostaje przede wszystkim Ojcem Niepodległości i zwycięzcą znad Wieprza. Dla drugich autorem zamachu majowego i prekursorem autorytarnych rządów sanacji. Prawda historyczna leży zapewne pośrodku. Piłsudski był wielkim Polakiem i wielkim patriotą, ale też człowiekiem, który w imię dobra państwa dopuścił się czynu moralnie dwuznacznego. Ta ambiwalencja sprawia, że jego postać wciąż żyje w debacie publicznej i prowokuje do refleksji, nie tylko nad historią, lecz także nad naturą władzy i dylematami polityki.