Literaci w PRL 1956-1970

Jan Bodakowski

Literaci w PRL 1956-1970

Nakładem warszawskiego Instytutu Pamięci Narodowej ukazała się praca Konrada Rokickiego „Literaci. Relacje między literatami a władzami PRL w latach 1956–1970”. Autor w swojej pracy opisał: Warunki w jakich żyli i pracowali pisarze w PRL w epoce Gomułki. Sytuacji materialnej pisarzy. Dzieje pisarzy na prowincji i w Warszawie. Wspomnienia pisarzy z okresu PRL. Działania organizacji zrzeszających literatów. Role Związku Literatów Polskich. Kontrole władz PRL i PZPR na pisarzami. Działania cenzury i Służby Bezpieczeństwa wobec literatów. Socrealizm i jego krytykę. Stalinizacje i destalinizacje polskiej kultury. Najsławniejsze wydarzenia w środowisku literatów w latach 50., 60. i 70. (w tym krytykę i lojalność wobec władz, marzec 68).

W latach komunistycznej okupacji kultura była orężem zniewalania przez reżim komunistyczny narodu. Pisarze służyli niszczeniu starego ładu i budowie tyrani. Wszelka niezależna od władz myśl i twórczość była bezlitośnie niszczona. Nie było nawet miejsca dla twórczości nie zaangażowanej, każde słowo miało służyć PZPR i ZSRR. Kultura miała być sposobem na zniewolenie przez komunistów ducha Polaków.

Literaci w PRL byli depozytariuszami tożsamości narodu. Komunistyczna władza, dzięki monopolowi medialnemu, kreowali niektórych pisarzy. Władzy problem sprawiało to że już raz wykreowanej osoby nie można było skazać na zapomnienie. Literaci dzięki temu mieli autorytet i mogli polemizować z władzą. Autorytet ten był większy niż autorytet przedstawicieli innych profesji. Na około tysiąc literatów, około dwudziestu było skłonnych do polemizowania z władzami. Była to jednak elita literatów i w pewnym momencie ogromny problem dla władz PZPR.

Konteksty literackie książki Rokickiego umieszczone są w szerokim spektrum dziejowym, co pozwala na dobry odbiór pracy przez osoby nie będące specjalistami w dziedzinie poruszanej przez autora. Konrad Rokicki w swej pracy wykorzystał szeroki dobór źródeł, ukazał jak styl narracji funkcjonariuszy bezpieki determinował histeryczne postrzeganie rzeczywistości przez rządzących. Praca Rokickiego jest bardzo szczegółowa. Ukazuje skalę podziałów w środowisku literatów, odmienny zakres wolności zależny od zamieszkania w Warszawie lub poza nią. Role sytuacji finansowej determinującej zachowania literatów. „Literaci. Relacje między literatami a władzami PRL w latach 1956–1970” zawierają też bardzo rozbudowane przypisy.

Na kartach książki Rokickiego czytelnicy odnajdą: Andrzejewskiego, Brandysa, Bratnego, Dąbrowską, Iwaszkiewicza, Jasienice, Jastruna, Kisielewskiego, Kołakowskiego, Konwickiego, Kruczkowskiego, Lipskiego, Cata Mackiewicza, Miłosza, Parandowskiego, Przybosia, Słonimskiego, Wańkowicza, Ważyka, Zawieyskiego i wielu innych. Książkę ilustruje kilkadziesiąt zdjęć pisarzy.

Jan Bodakowski