Sprawiedliwość podatkowa modalna: bona fides, płynność i reprodukcja wspólnoty

Abstrakt

Artykuł rozwija koncepcję sprawiedliwości podatkowej modalnej jako alternatywy wobec klasycznych teorii opodatkowania opartych na dochodzie, majątku lub konsumpcji. Punktem wyjścia jest obserwacja, że współczesne systemy podatkowe opierają się głównie na reprezentacjach księgowych, podczas gdy rzeczywista zdolność uczestnictwa w ciężarach publicznych zależy od płynności ekonomicznej oraz znaczenia reprodukcyjnego danej działalności dla wspólnoty. Autor proponuje połączenie rzymskiej idei bona fides z logodygmatem przepływu, wskazując, że sprawiedliwość podatkowa powinna uwzględniać nie tylko nominalny dochód, ale także zdolność podmiotu do podtrzymywania społecznych i ekonomicznych warunków reprodukcji wspólnoty.

1. Problem sprawiedliwości podatkowej

Od starożytności opodatkowanie uzasadniano potrzebą utrzymania wspólnoty politycznej.

Powstawało jednak pytanie:

W jaki sposób rozłożyć ciężary publiczne sprawiedliwie?

Najczęściej przyjmowano, że miarą sprawiedliwości jest:

• majątek, 

• dochód, 

• konsumpcja, 

• zdolność płatnicza. 

Wszystkie te rozwiązania posiadają wspólną cechę.

Zakładają, że reprezentacja ekonomiczna jest wystarczającą miarą rzeczywistej zdolności uczestnictwa w finansowaniu państwa.

Logodygmat kwestionuje to założenie.

2. Dochód jako reprezentacja

Dochód nie jest rzeczywistością ekonomiczną.

Jest jej reprezentacją.

Podobnie jak bilans.

Podobnie jak zysk.

Podobnie jak wartość księgowa.

Dwa podmioty mogą wykazywać identyczny dochód.

Jednocześnie ich zdolność ponoszenia ciężarów publicznych może być radykalnie różna.

Powód jest prosty.

Dochód nie opisuje przepływu.

Opisuje wynik.

3. Problem płynności

W poprzednich analizach logodygmatu wykazano, że podstawowym warunkiem reprodukcji przedsiębiorstwa nie jest zysk, lecz płynność.

Podmiot może wykazywać wysoki dochód.

Jednocześnie może nie posiadać środków pozwalających:

• regulować zobowiązania, 

• wypłacać wynagrodzenia, 

• finansować działalność bieżącą. 

Powstaje zatem paradoks.

System podatkowy może uznawać taki podmiot za zdolny do ponoszenia ciężarów publicznych.

Rzeczywistość ekonomiczna może wskazywać coś przeciwnego.

4. Bona fides a wspólnota

Prawo rzymskie rozwijało kategorię bona fides.

Nie oznaczała ona jedynie uczciwości.

Oznaczała lojalność wobec relacji społecznej.

Strony stosunku prawnego miały uwzględniać rzeczywistą sytuację drugiej strony.

Istotna była relacja.

Nie wyłącznie formalna reprezentacja.

Z perspektywy logodygmatu można postawić pytanie:

Czy państwo może działać wobec obywateli zgodnie z zasadą bona fides?

5. Państwo jako uczestnik relacji

Klasyczna teoria podatku przedstawia państwo jako podmiot pobierający daninę.

Logodygmat proponuje perspektywę relacyjną.

Państwo staje się uczestnikiem procesu reprodukcji wspólnoty.

Nie jest jedynie beneficjentem podatków.

Jest współodpowiedzialne za warunki umożliwiające dalsze uczestnictwo obywateli w życiu gospodarczym.

6. Wartość reprodukcyjna

Nie wszystkie działalności posiadają identyczne znaczenie dla wspólnoty.

Istnieją aktywności:

• wysoko rentowne, 

• lecz społecznie marginalne. 

Istnieją również aktywności:

• słabo rentowne, 

• lecz społecznie niezbędne. 

Dotyczy to między innymi:

• edukacji, 

• nauki podstawowej, 

• kultury, 

• infrastruktury, 

• bezpieczeństwa, 

• opieki zdrowotnej. 

Ich znaczenie nie wynika z rentowności.

Wynika z funkcji reprodukcyjnej.

7. Społeczne zapotrzebowanie

W ekonomii klasycznej dominującą kategorią jest popyt rynkowy.

Logodygmat proponuje kategorię szerszą:

społeczne zapotrzebowanie reprodukcyjne.

Niektóre funkcje są konieczne dla wspólnoty niezależnie od ich bieżącej atrakcyjności rynkowej.

Społeczeństwo nie może istnieć bez nauczycieli.

Nie może istnieć bez infrastruktury.

Nie może istnieć bez bezpieczeństwa.

Nie oznacza to jednak, że rynek wynagradza te funkcje proporcjonalnie do ich znaczenia.

8. Homeostaza podatkowa

Państwo pełni funkcję homeostatyczną.

Nie tylko pobiera środki.

Organizuje warunki stabilności wspólnoty.

Z tej perspektywy opodatkowanie staje się mechanizmem reprodukcji równowagi społecznej.

Nie chodzi wyłącznie o redystrybucję dochodu.

Chodzi o utrzymanie funkcji koniecznych dla dalszego trwania systemu.

9. Modalna zdolność podatkowa

Klasyczna teoria pyta:

Ile zarabiasz?

Sprawiedliwość podatkowa modalna pyta:

Jaką posiadasz zdolność reprodukcji możliwości ekonomicznych?

Na tę zdolność składają się:

• płynność, 

• stabilność przepływów, 

• znaczenie reprodukcyjne działalności, 

• możliwość dalszego uczestnictwa w gospodarce. 

Dochód pozostaje jednym z elementów.

Przestaje być elementem jedynym.

10. Asymetria opodatkowania

Wiele współczesnych systemów podatkowych zakłada symetrię.

Ten sam dochód.

Ten sam podatek.

Logodygmat wskazuje na istnienie asymetrii.

Dochód uzyskany w działalności o wysokiej płynności nie posiada tej samej wartości modalnej co identyczny dochód osiągnięty w działalności wymagającej ciągłego finansowania i wysokiego zaangażowania kapitału.

Nominalna równość może prowadzić do operacyjnej nierówności.

11. Logodygmat podatku

Schemat sprawiedliwości podatkowej modalnej można przedstawić następująco:

Wspólnota

↓

Funkcje reprodukcyjne

↓

Płynność i przepływy

↓

Zdolność uczestnictwa

↓

Opodatkowanie

↓

Reprodukcja wspólnoty

Podatek nie jest celem.

Jest mechanizmem utrzymywania warunków dalszej reprodukcji wspólnoty.

12. Sprawiedliwość a równowaga

Klasyczna teoria sprawiedliwości podatkowej opiera się na równym traktowaniu dochodu.

Logodygmat proponuje równowagę reprodukcyjną.

Sprawiedliwe nie jest to, co identyczne.

Sprawiedliwe jest to, co pozwala zachować zdolność dalszego uczestnictwa wszystkich koniecznych funkcji społecznych.

13. Wnioski

Dochód jest reprezentacją.

Płynność jest rzeczywistością operacyjną.

Bona fides nakazuje uwzględniać rzeczywiste warunki uczestnictwa stron relacji.

Państwo, jako uczestnik relacji społecznej, powinno uwzględniać nie tylko nominalny wynik ekonomiczny, ale także zdolność reprodukcji możliwości ekonomicznych i społecznych.

Dlatego sprawiedliwość podatkowa modalna nie opiera się wyłącznie na dochodzie.

Opiera się na relacji pomiędzy:

• płynnością, 

• funkcją społeczną, 

• zdolnością reprodukcyjną, 

• stabilnością wspólnoty. 

Można więc sformułować zasadę logodygmatu podatkowego:

Ciężar podatkowy powinien pozostawać w proporcji nie do samego dochodu, lecz do rzeczywistej zdolności podmiotu do uczestnictwa w reprodukcji wspólnoty.

W tym sensie podatek staje się nie tylko instrumentem fiskalnym, lecz również mechanizmem homeostazy społecznej opartym na zasadzie bona fides między państwem a uczestnikami wspólnoty.

Przypisy

1. Adam Smith, The Wealth of Nations, księga V. 

2. Adolph Wagner, rozwinięcie zasady zdolności płatniczej. 

3. Georg Simmel, Philosophie des Geldes. 

4. Karl Polanyi, The Great Transformation. 

5. Niklas Luhmann, Soziale Systeme. 

6. Zob. wcześniejsze analizy logodygmatu przepływu, free cash flow oraz autopoietycznej organizacji ekonomii. 

Bibliografia

• Adam Smith, The Wealth of Nations. 

• Karl Marx, Das Kapital. 

• Georg Simmel, Philosophie des Geldes. 

• Karl Polanyi, The Great Transformation. 

• Niklas Luhmann, Soziale Systeme. 

• John Rawls, A Theory of Justice. 

• Amartya Sen, Development as Freedom.