Abstrakt
Artykuł rozwija koncepcję logodygmatu podatkowego jako alternatywy wobec klasycznych teorii finansów publicznych opartych na dochodzie, PKB i nominalnych wskaźnikach fiskalnych. Autor wskazuje, że zarówno PKB, jak i wpływy podatkowe stanowią reprezentacje procesów gospodarczych, nie zaś ich operacyjną rzeczywistość. W centrum analizy znajduje się płynność jako warunek reprodukcji gospodarki oraz teza o strukturalnej komercyjnej partycypacji systemu bankowego w procesie fiskalnym państwa. Bank nie jest interpretowany jako podmiot zewnętrzny wobec fiskalizmu, lecz jako współuczestnik procesu materializacji zobowiązań publicznoprawnych. W konsekwencji państwo, system bankowy i przedsiębiorstwa tworzą wspólny układ reprodukcji przepływów ekonomicznych.
1. Problem reprezentacji ekonomicznej
Nowoczesne państwa oceniają kondycję gospodarki przede wszystkim poprzez wskaźniki statystyczne.
Najważniejsze z nich to:
• PKB,
• dochody budżetowe,
• wpływy podatkowe,
• poziom zadłużenia,
• inflacja.
Wskaźniki te pełnią funkcję obserwabli ekonomicznych.
Podobnie jak w naukach przyrodniczych obserwabla nie jest samym zjawiskiem, lecz jego reprezentacją, tak również PKB i wpływy podatkowe nie są gospodarką, lecz sposobem jej opisu.
Logodygmat wskazuje, że pomiędzy reprezentacją a rzeczywistością gospodarczą istnieje istotna różnica ontologiczna.
2. PKB jako obserwabla
PKB mierzy wartość finalnych dóbr i usług wytworzonych w określonym czasie.
Nie mierzy jednak:
• płynności,
• zdolności reprodukcyjnej,
• stabilności przepływów,
• potencjalności gospodarczej.
W konsekwencji możliwa jest sytuacja, w której:
PKB rośnie,
a zdolność reprodukcji gospodarki maleje.
Podobny problem dotyczy dochodów podatkowych.
Rosnące wpływy budżetowe nie muszą oznaczać wzrostu zdolności reprodukcyjnej przedsiębiorstw.
Mogą być efektem:
• zadłużenia,
• konsumpcji kapitału,
• skracania rezerw płynnościowych,
• kredytowania bieżącej działalności.
3. Ontologia przepływu
Klasyczna ekonomia opiera się na ontologii stanu.
Interesują ją:
• zasoby,
• dochody,
• aktywa,
• wyniki.
Logodygmat proponuje ontologię przepływu.
Podstawowe znaczenie posiadają:
• płynność,
• zdolność regulowania zobowiązań,
• zdolność generowania przyszłych przepływów,
• reprodukcja możliwości ekonomicznych.
W tym ujęciu przedsiębiorstwo nie istnieje dzięki aktywom.
Istnieje dzięki zdolności podtrzymywania przepływu.
4. Fiskalizm a problem płynności
Podatek dochodowy jest naliczany od dochodu.
VAT od transakcji.
Składki od wynagrodzeń.
Wszystkie te konstrukcje zakładają, że podmiot posiada zdolność realizacji zobowiązania.
Jednak zdolność podatkowa i zdolność płynnościowa nie są tym samym.
Przedsiębiorstwo może wykazywać:
• zysk,
• wzrost sprzedaży,
• dodatni wynik księgowy,
a jednocześnie nie dysponować środkami pozwalającymi na terminowe wykonanie zobowiązań publicznoprawnych.
Powstaje luka płynnościowa.
5. Luka płynnościowa jako problem systemowy
Luka płynnościowa nie jest wyjątkiem.
Jest normalnym elementem funkcjonowania gospodarki.
Między momentem:
• poniesienia kosztu,
• sprzedaży,
• uzyskania należności,
• zapłaty podatku
upływa czas.
To właśnie ten okres tworzy przestrzeń ryzyka płynnościowego.
Jeżeli luka nie zostanie uzupełniona, przedsiębiorstwo nie będzie w stanie realizować:
• wynagrodzeń,
• zobowiązań handlowych,
• podatków.
6. Bank jako operator płynności
W tym miejscu pojawia się system bankowy.
W ekonomii klasycznej bank jest instytucją finansującą działalność gospodarczą.
Perspektywa logodygmatu pozwala dostrzec funkcję głębszą.
Bank nie finansuje wyłącznie przedsiębiorstwa.
Bank finansuje ciągłość przepływu.
Kredyt obrotowy.
Linia kredytowa.
Factoring.
Gwarancje.
Wszystkie te instrumenty pełnią funkcję kompensacji luki pomiędzy zobowiązaniem a wpływem środków.
7. Strukturalna partycypacja banków w systemie fiskalnym
W tym miejscu pojawia się zasadnicza teza artykułu.
Bank nie uczestniczy w systemie fiskalnym wyłącznie pośrednio.
Uczestniczy w nim strukturalnie i komercyjnie.
Rozważmy uproszczony schemat:
Kredyt obrotowy
↓
Wynagrodzenia
↓
PIT
↓
ZUS
↓
Dochody publiczne
lub:
Kredyt obrotowy
↓
Zakup towaru
↓
Sprzedaż
↓
VAT
↓
Dochody publiczne
Bank finansuje więc nie tylko przedsiębiorstwo.
Bank współfinansuje proces materializacji zobowiązań podatkowych.
Bez wcześniejszego dostarczenia płynności znaczna część wpływów fiskalnych nie mogłaby zostać zrealizowana.
8. Analogia państwo–bank centralny oraz przedsiębiorstwo–bank komercyjny
Powstaje interesująca asymetria.
Państwo kompensuje niedobór płynności poprzez:
• emisję pieniądza,
• emisję obligacji,
• operacje banku centralnego.
Przedsiębiorstwo kompensuje analogiczny problem poprzez:
• kredyt,
• linię obrotową,
• factoring.
Funkcja jest podobna.
Różny jest jedynie poziom systemu.
Można więc powiedzieć:
Bank komercyjny pełni wobec przedsiębiorstwa funkcję analogiczną do tej, jaką bank centralny pełni wobec państwa.
9. Fiskalna funkcja systemu bankowego
Z perspektywy logodygmatu bank przestaje być wyłącznie uczestnikiem rynku finansowego.
Staje się elementem infrastruktury fiskalnej państwa.
Jeżeli system bankowy ogranicza akcję kredytową, skutki pojawiają się nie tylko w gospodarce.
Pojawiają się również w finansach publicznych:
spadek kredytu
↓
spadek płynności przedsiębiorstw
↓
spadek aktywności gospodarczej
↓
spadek wpływów podatkowych
↓
kryzys fiskalny
Oznacza to istnienie strukturalnego sprzężenia pomiędzy sektorem bankowym a fiskalnym.
10. Logodygmat podatkowy
Klasyczna teoria podatku koncentruje się na dochodzie.
Logodygmat koncentruje się na reprodukcji możliwości.
Schemat klasyczny:
Dochód
↓
Podatek
Schemat logodygmatyczny:
Płynność
↓
Przepływ
↓
Możliwość reprodukcji
↓
Podatek
↓
Reprodukcja wspólnoty
Podatek nie jest celem.
Jest operatorem stabilizacji procesu reprodukcyjnego.
11. Homeostaza fiskalna
W świetle ius operativum państwo nie powinno być interpretowane jako poborca danin.
Powinno być interpretowane jako system homeostatyczny.
Podatek staje się jednym z operatorów korekty.
Podobnie jak organizm reguluje poziom glukozy czy temperaturę, tak wspólnota reguluje przepływy ekonomiczne.
Celem nie jest maksymalizacja wpływów.
Celem jest utrzymanie zdolności dalszej reprodukcji systemu.
12. Wnioski
PKB i dochody podatkowe są obserwablami gospodarki.
Nie opisują jednak bezpośrednio:
• płynności,
• potencjalności,
• zdolności reprodukcyjnej.
Rzeczywistość gospodarcza opiera się na przepływach.
Warunkiem ich utrzymania jest płynność.
System bankowy kompensuje luki płynnościowe przedsiębiorstw.
W rezultacie uczestniczy nie tylko w finansowaniu gospodarki, lecz również w materializacji zobowiązań publicznoprawnych.
Można więc sformułować tezę logodygmatu podatkowego:
Banki nie są zewnętrzne wobec systemu fiskalnego. Poprzez dostarczanie płynności umożliwiają realizację zobowiązań podatkowych, a tym samym uczestniczą strukturalnie i komercyjnie w reprodukcji finansowej państwa.
W tym sensie fiskalizm, bankowość i gospodarka nie tworzą trzech odrębnych porządków.
Tworzą jeden autopoietyczny system reprodukcji przepływów ekonomicznych, którego celem jest podtrzymywanie możliwości dalszego istnienia wspólnoty.
Bibliografia
• John Maynard Keynes, The General Theory of Employment, Interest and Money.
• Hyman Minsky, Stabilizing an Unstable Economy.
• Karl Polanyi, The Great Transformation.
• Joseph Schumpeter, The Theory of Economic Development.
• Niklas Luhmann, Soziale Systeme.
• Modern Monetary Theory – literatura przedmiotu dotycząca relacji emisji pieniądza, fiskalizmu i płynności gospodarki.
Komentarze
Pokaż komentarze