Własności przestrzeni możliwości

Nota od autora

Niniejszy tekst należy do cyklu, który powstał wcześniej niż późniejsze opracowania dotyczące organizacji relacji, operatorów transformacji oraz metaontologii organizacji transformowalności, jednak z przyczyn redakcyjnych nie zostały opublikowane w kolejności ich powstawania.

Publikacja zachowuje pierwotne założenia teoretyczne, ponieważ stanowią one istotny etap ewolucji całego programu badania. W kolejnych opracowaniach czytelnik będzie mógł prześledzić stopniowe przejście od ontologii przestrzeni możliwości do bardziej ogólnej koncepcji organizacji relacji, a następnie do metaontologii organizacji transformowalności.

Poszczególne artykuły należy zatem odczytywać jako kolejne etapy rozwoju jednej teorii, a nie jako odrębne i konkurencyjne propozycje. Zachowanie tej chronologii pozwala ukazać proces dojrzewania pojęć, ujawniania ich ograniczeń oraz stopniowego poszerzania zakresu wyjaśniającego logodygmatu.

Abstrakt

Artykuł rozwija koncepcję przestrzeni możliwości jako podstawowej kategorii logodygmatu. Dotychczas przestrzeń możliwości była traktowana jako ogólna hipoteza metaontologiczna. Celem niniejszego opracowania jest nadanie jej bardziej precyzyjnego charakteru poprzez określenie jej własności oraz operatorów organizacyjnych. Autor proponuje rozróżnienie pomiędzy statycznymi własnościami przestrzeni możliwości a dynamicznymi operatorami odpowiedzialnymi za jej reprodukcję i reorganizację. W rezultacie logodygmat uzyskuje własny aparat pojęciowy, pozwalający analizować systemy złożone niezależnie od ich natury materialnej.

Słowa kluczowe: logodygmat, przestrzeń możliwości, organizacja, operator organizacyjny, metaontologia, systemy złożone.

1. Problem

W poprzednich opracowaniach przedstawiono hipotezę, zgodnie z którą przedmiotem reprodukcji systemów złożonych nie są pojedyncze elementy ani konkretne organizacje, lecz przestrzeń możliwości organizacyjnych.

Hipoteza ta wymaga jednak dalszego doprecyzowania.

Nie wystarczy bowiem wskazać istnienia przestrzeni możliwości.

Należy określić jej własności oraz mechanizmy organizacyjne.

Dopiero wtedy możliwe staje się traktowanie jej jako samodzielnego przedmiotu analizy filozoficznej.

2. Czym nie jest przestrzeń możliwości?

Przestrzeń możliwości nie oznacza zbioru gotowych przyszłych zdarzeń.

Nie jest również katalogiem wszystkich logicznie możliwych stanów świata.

Nie stanowi metafizycznego „magazynu” potencjalności.

W proponowanym ujęciu przestrzeń możliwości jest organizacją relacji, która określa zakres możliwych reorganizacji konkretnego systemu.

Nie opisuje przyszłości.

Opisuje architekturę organizacyjną umożliwiającą powstawanie przyszłych organizacji.

3. Własności przestrzeni możliwości

3.1. Ograniczoność

Każda przestrzeń możliwości posiada własne granice.

Nie wszystkie organizacje są możliwe w każdym systemie.

Granice wynikają z jego aktualnej organizacji.

3.2. Hierarchiczność

Możliwości nie są równorzędne.

Niektóre otwierają kolejne przestrzenie organizacyjne.

Inne prowadzą do ich zawężenia.

3.3. Topologia

Możliwości pozostają względem siebie w określonych relacjach.

Jedne znajdują się bliżej siebie, inne wymagają głębokiej reorganizacji całego systemu.

Przestrzeń możliwości posiada zatem własną strukturę topologiczną.

3.4. Pamięć organizacyjna

Każda aktualizacja zmienia architekturę przyszłych możliwości.

Historia organizacji współtworzy zakres dalszych reorganizacji.

Przestrzeń możliwości nie jest więc statyczna.

3.5. Inercja

Raz ukształtowana organizacja wykazuje opór wobec gwałtownych zmian.

Im bardziej rozwinięta architektura organizacyjna, tym większych przekształceń wymaga zmiana całej przestrzeni możliwości.

3.6. Kompensacyjność

Ograniczenie jednej możliwości nie musi prowadzić do rozpadu systemu.

Może zostać skompensowane reorganizacją pozostałych możliwości.

3.7. Otwartość organizacyjna

Przestrzeń możliwości pozostaje otwarta na tworzenie nowych organizacji.

Otwartość ta nie jest tożsama z otwartością energetyczną ani materialną.

Stanowi własność organizacyjną systemu.

4. Operatory organizacyjne

Jeżeli własności opisują strukturę przestrzeni możliwości, operatory opisują jej dynamikę.

Operator I. Selekcja

System nie aktualizuje wszystkich możliwości.

Dokonuje selekcji zgodnie z własną organizacją.

Operator II. Aktualizacja

Wybrane możliwości przechodzą w konkretne organizacje.

Każda aktualizacja zmienia samą przestrzeń możliwości.

Operator III. Stabilizacja

Część aktualizacji utrwala nową organizację systemu.

Stabilizacja nie oznacza niezmienności.

Oznacza czasowe zachowanie określonej architektury relacji.

Operator IV. Reorganizacja

Zmiana organizacji prowadzi do przebudowy przestrzeni możliwości.

Nowe organizacje otwierają nowe możliwości.

Dotychczasowe mogą zanikać.

Operator V. Kompensacja

Utrata jednej możliwości może zostać zrównoważona reorganizacją innych możliwości.

To właśnie kompensacja odpowiada za zachowanie ciągłości systemów złożonych.

Operator VI. Emergentna hierarchizacja

Niektóre reorganizacje prowadzą do powstania nowych poziomów organizacji.

Hierarchia nie jest punktem wyjścia.

Jest rezultatem organizacji przestrzeni możliwości.

5. Konsekwencje filozoficzne

Proponowana teoria prowadzi do przesunięcia punktu ciężkości filozofii.

Klasyczna ontologia pyta:

Co istnieje?

Teoria systemów pyta:

Jak zorganizowany jest system?

Logodygmat pyta:

Jak organizowana jest przestrzeń możliwości, dzięki której system może wielokrotnie zmieniać własną organizację bez utraty ciągłości?

Przedmiotem analizy nie staje się więc sam system.

Przedmiotem analizy staje się organizacja jego przestrzeni możliwości.

6. Wnioski

Przestrzeń możliwości nie jest wyłącznie nowym terminem filozoficznym.

Może zostać opisana poprzez określone własności oraz operatory organizacyjne.

Dzięki temu logodygmat przestaje być wyłącznie propozycją interpretacyjną.

Uzyskuje własny aparat analityczny, umożliwiający porównywanie systemów złożonych niezależnie od ich natury fizycznej, biologicznej, społecznej czy poznawczej.

Jeżeli przedstawiona hipoteza jest trafna, przyszłe badania powinny koncentrować się nie tylko na analizie elementów, relacji czy organizacji, lecz przede wszystkim na badaniu architektury przestrzeni możliwości oraz mechanizmów jej reprodukcji.

Przypisy

Ludwig von Bertalanffy, General System Theory: Foundations, Development, Applications, George Braziller, New York 1968.

Ilya Prigogine, From Being to Becoming: Time and Complexity in the Physical Sciences, W.H. Freeman, San Francisco 1980; Ilya Prigogine, Isabelle Stengers, Order Out of Chaos, Bantam Books, New York 1984.

Niklas Luhmann, Social Systems, Stanford University Press 1995.

Humberto Maturana, Francisco Varela, Autopoiesis and Cognition: The Realization of the Living, D. Reidel, Dordrecht 1980.

Własności przestrzeni możliwości oraz operatory organizacyjne przedstawione w artykule stanowią autorską propozycję filozoficzną rozwijaną w ramach projektu logodygmatu. Nie są wyprowadzane z istniejących teorii systemów, lecz mają charakter hipotez metaontologicznych wymagających dalszej analizy i konfrontacji z badaniami nad systemami złożonymi.