Nowa ontologiczna architektura logodygmatu

Abstrakt

Artykuł przedstawia rekonstrukcję ontologicznych podstaw logodygmatu. Punktem wyjścia jest krytyka wskazująca, że posługiwanie się pojęciami „organizacji” i „przestrzeni możliwości” może prowadzić do antropomorfizacji rzeczywistości. Organizacja zaczyna wówczas przypominać działanie zewnętrznego organizatora, a przestrzeń możliwości — uprzednią matrycę, według której rzeczywistość zostaje ukształtowana.

W odpowiedzi zaproponowano odwrócenie dotychczasowej kolejności ontologicznej. Zmiana zostaje uznana za immanentny sposób istnienia rzeczywistości, organizacja zaś — za względnie trwałe ograniczenie, ukierunkowanie i reprodukcję określonych przebiegów zmiany.

System nie jest nieruchomą strukturą poddawaną następnie transformacji, lecz czasowo ustabilizowanym wzorcem relacji, który utrzymuje swoją tożsamość poprzez selektywne przekształcenia. Przestrzeń możliwości traci status pierwotnej struktury ontologicznej i zostaje zdefiniowana jako zbiór stanów osiągalnych w ramach aktualnej organizacji, jej historii, ograniczeń oraz relacji z otoczeniem.

Sprawczość zostaje odróżniona od samej zmienności. Nie jest warunkiem wszelkiej transformacji, lecz szczególną zdolnością systemu do selekcji, uruchamiania i modyfikowania sposobów własnych przemian.

W rezultacie logodygmat zostaje przekształcony z ontologii zorganizowanych możliwości w metaontologię stabilizacji, ukierunkowywania i reorganizacji immanentnej zmiany.

Słowa kluczowe: logodygmat, zmiana, organizacja, przestrzeń możliwości, transformacja, tożsamość, sprawczość, samoorganizacja, stabilizacja, ontologia procesu.

1. Wprowadzenie

Dotychczasowa konstrukcja logodygmatu rozwijała się wokół kilku podstawowych kategorii:

organizacji relacji,

przestrzeni możliwości,

operatorów transformacji,

osiągalności stanów,

tożsamości systemu,

sprawczości organizacyjnej.

Stopniowe rozwijanie tych pojęć doprowadziło jednak do pytania bardziej podstawowego niż pytanie o sposób transformacji systemu:

Czy rzeczywistość musi zostać zorganizowana, aby mogła się zmieniać, czy też organizacja jest jedynie względnie trwałą postacią zmiany, która zachodzi już immanentnie?

Pytanie to ujawnia możliwą dwuznaczność wcześniejszego języka logodygmatu. Sformułowania takie jak „organizowanie przestrzeni możliwości” albo „transformacja przestrzeni możliwości” mogą sugerować, że przestrzeń możliwości istnieje uprzednio wobec rzeczywistości i pełni wobec niej funkcję porządkującą.

W takim ujęciu pojawia się ukryty odpowiednik klasycznej koncepcji zegara i zegarmistrza: skoro rzeczywistość jest zorganizowana, musi istnieć coś, co ją organizuje.

Zewnętrzny organizator nie musi przy tym oznaczać osobowego Boga, podmiotu ani świadomego projektanta. Jego funkcję może przejąć abstrakcyjna struktura: prawo, algorytm, przestrzeń możliwości, system reguł albo konieczny schemat rozwoju.

Antropomorfizacja rzeczywistości może więc zachodzić nawet wtedy, gdy teoria nie używa pojęć intencji czy świadomości. Wystarczy, że pojęciu opisowemu przypisze się funkcję realnego czynnika kierującego procesem.

Nowa ontologiczna architektura logodygmatu powinna wyeliminować tę dwuznaczność. Organizacja nie może być ujmowana jako czynność domagająca się organizatora. Przestrzeń możliwości nie może być traktowana jako autonomiczna dziedzina, która z zewnątrz poprzedza i determinuje rzeczywiste przemiany.

Punktem wyjścia powinno stać się odwrócenie pytania.

Nie należy pytać wyłącznie:

Co powoduje, że rzeczywistość się zmienia?

Należy zapytać przede wszystkim:

Co powoduje, że w zmieniającej się rzeczywistości powstają względnie trwałe formy?

2. Od ontologii rzeczy do ontologii zmiany

Klasyczny sposób myślenia o zmianie często rozpoczyna się od założenia istnienia określonych rzeczy, struktur lub systemów. Najpierw istnieje byt posiadający względnie ustaloną tożsamość, a następnie pojawia się zdarzenie, siła albo przyczyna, która wyprowadza go ze stanu początkowego.

Kolejność jest wówczas następująca:

istnieje względnie trwały system;

pojawia się wewnętrzna albo zewnętrzna przyczyna;

następuje zmiana;

powstaje nowy stan systemu.

Takie ujęcie powoduje, że zmiana wymaga szczególnego wyjaśnienia. Stałość zostaje uznana za stan domyślny, natomiast ruch, reorganizacja i transformacja jawią się jako odstępstwa od pierwotnej stabilności.

Ontologia procesualna odwraca tę relację. To nie zmiana wymaga dodatkowego uzasadnienia. Zmiana jest podstawowym sposobem istnienia rzeczywistości. Wyjaśnienia wymaga natomiast względna trwałość, regularność i powtarzalność form.[1]

Nowa kolejność wygląda następująco:

rzeczywistość podlega immanentnej zmienności;

lokalne relacje ograniczają możliwe przebiegi zmian;

określone układy relacji ulegają względnej stabilizacji;

powstaje organizacja;

organizacja uzyskuje czasową tożsamość systemową.

Zmiana nie oznacza tutaj bezładnego chaosu. Immanentność zmiany nie wyklucza regularności, powtarzalności ani porządku. Oznacza jedynie, że porządek nie musi zostać narzucony procesowi z zewnątrz. Może wyłaniać się w wyniku samych relacji, ograniczeń, sprzężeń zwrotnych oraz historii wcześniejszych transformacji.

Tradycyjnie przypisywana Heraklitowi formuła panta rhei stanowi skrót procesualnego obrazu rzeczywistości. Nie należy jej jednak interpretować jako tezy o całkowitej przypadkowości i braku jakiejkolwiek ciągłości.

Heraklitejska rzeka może pozostawać tą samą rzeką właśnie dlatego, że przepływa przez nią coraz inna woda. Jej tożsamość nie jest przeciwieństwem zmiany, lecz organizacją przepływu.[2]

Dla logodygmatu oznacza to fundamentalne przesunięcie:

To nie zmiana zachodzi w obrębie uprzednio istniejącego systemu. System wyłania się jako względnie trwały sposób organizacji zmian.

3. Organizacja bez organizatora

Pojęcie organizacji posiada co najmniej dwa znaczenia.

W pierwszym znaczeniu organizacja oznacza czynność celowego porządkowania:

ktoś organizuje określone elementy.

W drugim znaczeniu oznacza stan albo sposób wzajemnego powiązania elementów:

określony układ posiada organizację.

Pierwsze znaczenie zakłada organizatora. Drugie nie musi go zakładać.

Jeżeli cząstki, komórki, organizmy albo uczestnicy systemu oddziałują zgodnie z lokalnymi warunkami, może powstać względnie stabilny wzorzec globalny, mimo że żaden pojedynczy element nie zaprojektował całości.

Porządek może być rezultatem samoorganizacji, czyli procesu, w którym struktura wyłania się z oddziaływań wewnętrznych bez centralnego sterowania.[3]

W logodygmacie organizacja powinna być rozumiana przede wszystkim w drugim znaczeniu.

Organizacja jest względnie trwałym układem relacji i ograniczeń, który selekcjonuje, kanalizuje oraz reprodukuje określone przebiegi zmian.

Organizacja nie zatrzymuje zmiany. Ogranicza natomiast zbiór sposobów, w jakie zmiana może przebiegać.

Nie należy jej przedstawiać jako nieruchomej formy nałożonej na płynną materię. Sama organizacja jest procesem. Istnieje tylko o tyle, o ile jej relacje są aktualizowane, odtwarzane lub przekształcane w sposób pozwalający zachować względną ciągłość.

Organizacja przedsiębiorstwa nie istnieje wyłącznie w statucie, schemacie kompetencji albo opisie stanowisk. Istnieje poprzez wykonywanie decyzji, rozliczeń, komunikacji, produkcji i wymiany.

Organizacja biologiczna nie istnieje jako nieruchomy układ części. Jest realizowana przez metabolizm, regulację, wymianę materii i odtwarzanie warunków dalszego funkcjonowania.

System prawny nie trwa dlatego, że jego normy pozostają niezmienne. Trwa dzięki ciągłemu stosowaniu, interpretowaniu, zmienianiu i reprodukowaniu operacji prawnych.

Organizacja oznacza zatem nie brak zmiany, lecz szczególny sposób jej utrzymywania.

4. Ograniczenie jako podstawowa kategoria organizacyjna

Jeżeli zmiana jest pierwotna, organizacja powinna zostać zdefiniowana poprzez ograniczenia wpływające na możliwe przebiegi zmian.

Pojęcie ograniczenia nie musi oznaczać przeszkody zewnętrznej. Ograniczeniem może być każda relacja powodująca, że jedne transformacje są łatwiejsze, bardziej prawdopodobne albo osiągalne, a inne zostają utrudnione lub wykluczone.

Do ograniczeń należą między innymi:

własności elementów,

istniejące relacje,

warunki materialne,

wcześniejsza historia systemu,

sprzężenia zwrotne,

dostępne zasoby,

granice energetyczne i informacyjne,

reguły instytucjonalne,

nawyki i procedury,

zależności względem otoczenia.

Organizacja nie jest jednym ograniczeniem, lecz układem wzajemnie powiązanych ograniczeń.

W jej analizie należy uwzględniać przede wszystkim:

aktualne relacje;

istniejące ograniczenia;

historię wcześniejszych transformacji;

relacje z otoczeniem.

Organizacja nie istnieje poza konkretnymi relacjami i procesami. Jest sposobem, w jaki relacje i ograniczenia wspólnie kształtują dalszy przebieg zmian.

W tym ujęciu organizacja ma charakter selektywny:

Organizować znaczy powodować, że rzeczywistość nie zmienia się w dowolny sposób.

Nie oznacza to jednak konieczności istnienia intencji organizującej. Selekcja może być rezultatem oddziaływań materialnych, historycznych, biologicznych albo instytucjonalnych.

5. System jako metastabilna organizacja zmiany

W nowej architekturze system nie jest pierwotną substancją. Jest czasowo wyodrębnionym wzorcem relacji, którego organizacja wykazuje dostateczną ciągłość, aby można było odróżnić go od otoczenia.

Na system składają się przede wszystkim:

aktualne elementy albo procesy;

relacje między nimi;

organizacja tych relacji;

historia wcześniejszych stanów i transformacji.

Włączenie historii do definicji systemu jest konieczne. Dwa układy mogą posiadać podobne elementy i relacje, lecz pozostawać różnymi systemami z powodu odmiennej genezy i ciągłości transformacji.

System jest metastabilny, ponieważ jego trwałość nie oznacza absolutnej równowagi. Oznacza zdolność utrzymywania określonego reżimu organizacyjnego mimo nieustannych zmian wewnętrznych i zewnętrznych.

Metastabilność pozwala uniknąć dwóch skrajności:

utożsamienia systemu z niezmiennością;

utożsamienia rzeczywistości z całkowitym brakiem trwałych form.

System istnieje dzięki utrzymywaniu napięcia między ciągłością a transformacją.

Można zatem powiedzieć:

System jest względnie trwałą organizacją zmiany, a nie rzeczą, której zmiana przydarza się dopiero wtórnie.

6. Tożsamość jako reprodukcja różnicy

Nowa architektura ontologiczna bezpośrednio łączy się z problemem tożsamości.

Jeżeli system jest procesem, jego tożsamość nie może polegać na pełnej identyczności elementów ani stanów. System w późniejszym momencie nie jest identyczną kopią systemu z momentu wcześniejszego. Gdyby wszystkie jego właściwości pozostawały niezmienione, nie zachodziłby żaden proces.

Tożsamość oznacza raczej, że kolejne stany pozostają połączone relacją ciągłości organizacyjnej.

Transformacja zachowuje tożsamość wtedy, gdy mimo zmian elementów i relacji reprodukuje określone warunki odróżniania systemu od otoczenia.

Tożsamość systemu można więc określić jako:

zdolność organizacji do reprodukowania konstytutywnej różnicy pomiędzy sobą a otoczeniem poprzez kolejne transformacje.

Nie każda reprodukcja polega na odtwarzaniu identycznego stanu. Czasami zachowanie tożsamości wymaga zmiany.

Organizm, który nie zmienia metabolizmu pod wpływem środowiska, może umrzeć.

Przedsiębiorstwo, które nie dostosowuje sposobu działania do rynku, może utracić zdolność dalszego funkcjonowania.

Prawo, które nie przekształca swoich norm w odpowiedzi na nowe relacje społeczne, może zachować formalną ciągłość, tracąc jednocześnie zdolność organizowania rzeczywistych zachowań.

Dlatego:

Transformacja może być sposobem reprodukcji tożsamości, a pozorna niezmienność — drogą do jej utraty.

7. Pochodny status przestrzeni możliwości

Najważniejsza zmiana dotyczy statusu przestrzeni możliwości.

We wcześniejszych ujęciach mogła ona sprawiać wrażenie ontologicznie pierwotnej dziedziny, w której dopiero lokalizowane są systemy i ich transformacje. Taki model grozi przekształceniem możliwości w strukturę istniejącą niezależnie od rzeczywistości aktualnej.

W nowej architekturze przestrzeń możliwości nie poprzedza organizacji.

To organizacja, ograniczenia, historia i relacje z otoczeniem wyznaczają zbiór stanów osiągalnych.

Przestrzeń możliwości oznacza więc zbiór takich stanów, do których system może przejść:

przy swojej aktualnej organizacji;

przy istniejących ograniczeniach;

z uwzględnieniem swojej historii;

w określonych relacjach z otoczeniem.

Przestrzeń możliwości ma zatem charakter:

relacyjny;

historyczny;

lokalny;

zmienny;

zależny od rozdzielczości opisu.

Nie jest magazynem wszystkich abstrakcyjnie pomyślanych stanów. Jest rekonstrukcją tego, co może zostać osiągnięte z danego stanu przy aktualnych ograniczeniach.

Zmiana organizacji powoduje zmianę przestrzeni możliwości.

Jeżeli zmieniają się:

relacje;

zasoby;

reguły;

granice systemu;

dostępne operatory;

relacje z otoczeniem,

zmienia się również zbiór stanów, które system może osiągnąć.

Nie należy jednak interpretować tego jako działania przestrzeni możliwości na system. Kierunek zależności jest przeciwny:

Przestrzeń możliwości nie organizuje rzeczywistości. Aktualna organizacja rzeczywistości wyznacza jej przestrzeń osiągalnych transformacji.

Przestrzeń możliwości zachowuje znaczenie w logodygmacie, lecz zmienia status. Przestaje być fundamentem ontologii i staje się kategorią pochodną wobec organizacji zmiany.

8. Transformacja przestrzeni możliwości jako zmiana drugiego rzędu

Jeżeli przestrzeń możliwości jest pochodną organizacji, należy odróżnić dwa rodzaje transformacji.

Transformacja pierwszego rzędu

System przechodzi z jednego stanu do drugiego w ramach zasadniczo niezmienionej organizacji osiągalności.

Przykładem może być:

wykonanie ruchu w grze zgodnie z istniejącymi regułami;

podjęcie decyzji gospodarczej w ramach aktualnego modelu przedsiębiorstwa;

zmiana położenia zawodnika w ramach obowiązującej taktyki;

zastosowanie istniejącej normy prawnej do nowego stanu faktycznego.

Transformacja drugiego rzędu

Zmianie ulegają same warunki wyznaczające zbiór możliwych przyszłych stanów.

Może to nastąpić przez:

zmianę reguł;

reorganizację relacji;

wprowadzenie nowego operatora;

zdobycie nowych zasobów;

utratę wcześniejszych kompetencji;

zmianę granic systemu;

zmianę sposobu obserwacji i opisu.

Transformacja przestrzeni możliwości nie jest więc pierwotnym aktem metafizycznym. Jest konsekwencją zmiany organizacji, ograniczeń lub relacji systemu z otoczeniem.

Tytuł „Ogólna teoria transformacji przestrzeni możliwości” może zostać zachowany, ale wymaga reinterpretacji.

Teoria ta nie opisuje działania autonomicznej przestrzeni możliwości. Opisuje:

zmiany organizacji, które powodują zmianę zbioru osiągalnych przyszłości.

9. Sprawczość nie jest źródłem wszelkiej zmiany

Dotychczasowa dyskusja o dynamice sprawczej ujawniła konieczność odróżnienia zwykłej zmienności od sprawczości.

Nie każda zmiana posiada sprawcę.

Rozpad jądra atomowego, erozja skały, przepływ cieczy albo spontaniczne powstawanie wzorca nie muszą być rezultatem wyboru. Zachodzą wskutek właściwości i relacji immanentnych wobec danych procesów.

Sprawczość jest pojęciem węższym. Oznacza szczególną zdolność systemu lub jego części do:

selekcji spośród dostępnych transformacji;

uruchamiania określonych sposobów przejścia;

modyfikowania własnych ograniczeń;

reorganizowania relacji;

zmiany własnej przestrzeni osiągalności.

Można wyróżnić trzy poziomy.

Zmienność

Oznacza fakt, że stany rzeczy nie pozostają identyczne.

Samoorganizacja

Oznacza powstawanie względnie trwałego wzorca z lokalnych interakcji, bez centralnego planowania.

Sprawczość

Oznacza zdolność organizacji do selektywnego inicjowania albo modyfikowania przebiegu własnych transformacji.

Sprawczość nie jest więc początkiem całej ontologii. Pojawia się dopiero w określonych organizacjach.

Ogólna kolejność przedstawia się następująco:

zachodzi immanentna zmiana;

pojawiają się ograniczenia;

ograniczenia tworzą organizację;

organizacja przyjmuje postać systemu;

system posiada określoną przestrzeń osiągalności;

niektóre systemy uzyskują zdolność sprawczego wyboru transformacji.

Takie ujęcie chroni logodygmat przed antropomorfizacją. Nie przypisuje całej rzeczywistości zdolności wyboru, zamiaru ani decyzji. Pozwala natomiast badać warunki, w których sprawczość rzeczywiście się wyłania.

10. Operator bez ukrytego operatora

Podobnego doprecyzowania wymaga pojęcie operatora.

Operator nie powinien być automatycznie utożsamiany z podmiotem działania. Jest formalnym albo organizacyjnym opisem sposobu przejścia pomiędzy stanami.

Operator określa, jaki rodzaj transformacji zachodzi. Nie wyjaśnia jeszcze:

dlaczego przejście nastąpiło;

kto albo co je zainicjowało;

czy było rezultatem decyzji;

czy wynikało z immanentnych relacji systemu.

Należy zatem odróżnić:

operator — sposób transformacji;

warunki aktywacji — układ relacji umożliwiający jej wystąpienie;

sprawcę — system zdolny do selekcji lub inicjacji transformacji;

transformację — rzeczywiste przejście do nowego stanu.

W procesach niesprawczych transformacja może zostać uruchomiona przez osiągnięcie odpowiednich warunków.

W procesach sprawczych określony sposób transformacji może zostać wybrany przez uczestnika albo przez całą organizację.

Operator nie jest więc „małym zegarmistrzem” ukrytym wewnątrz teorii. Jest narzędziem opisu regularności przejścia.

11. Nowa ontologiczna kolejność kategorii

Dotychczasowa architektura mogła być przedstawiana w następującej kolejności:

elementy;

relacje;

organizacja;

przestrzeń możliwości;

operator;

transformacja;

nowy stan.

Nowa architektura powinna przyjąć inną kolejność.

1. Immanentna zmienność

Rzeczywistość nie wymaga zewnętrznego impulsu, aby podlegać transformacjom.

2. Relacyjne ograniczenia

Aktualne własności, relacje i warunki powodują, że zmiana nie zachodzi dowolnie.

3. Organizacja

Układ ograniczeń stabilizuje i kanalizuje określone przebiegi zmian.

4. System

Relatywnie trwała organizacja zostaje wyodrębniona jako system posiadający własną historię i granice.

5. Tożsamość

System reprodukuje konstytutywną różnicę wobec otoczenia poprzez kolejne transformacje.

6. Przestrzeń możliwości

Aktualna organizacja wyznacza zbiór osiągalnych stanów.

7. Operatory

Określają dopuszczalne albo rzeczywiście występujące sposoby przechodzenia pomiędzy stanami.

8. Sprawczość

Niektóre systemy uzyskują zdolność selekcji, uruchamiania i modyfikowania operatorów.

9. Metaorganizacja

System może zmieniać nie tylko swój stan, ale także zasady własnej organizacji i własną przestrzeń możliwości.

Pełna kolejność wygląda więc następująco:

zmiana;

ograniczenia;

organizacja;

system;

tożsamość;

osiągalność;

operator;

sprawczość;

reorganizacja przestrzeni możliwości.

12. Konsekwencje dla wcześniejszych tekstów logodygmatu

Nowa architektura nie wymaga odrzucenia wcześniejszych opracowań. Wymaga jednak zmiany ich interpretacji.

12.1. Przestrzeń możliwości

Nie jest już pierwotną dziedziną ontologiczną. Staje się pochodną aktualnej organizacji i ograniczeń.

12.2. Organizacja relacji

Nie jest aktem zewnętrznego porządkowania. Jest względnie trwałym sposobem reprodukcji i ukierunkowywania zmian.

12.3. Operator transformacji

Nie jest sprawcą. Jest opisem sposobu przejścia między stanami albo organizacjami.

12.4. Transformowalność

Nie oznacza samego faktu, że rzeczywistość może się zmieniać. Oznacza specyficzny zakres zmian osiągalnych dla określonej organizacji.

12.5. Sprawczość organizacyjna

Nie jest uniwersalnym źródłem ruchu. Jest zdolnością wybranych systemów do aktywnego kształtowania własnych transformacji.

12.6. Tożsamość

Nie jest skutkiem niezmienności. Jest reprodukcją określonego sposobu organizowania zmian.

12.7. Metaontologia

Nie bada już abstrakcyjnych warunków istnienia przestrzeni możliwości. Bada warunki, dzięki którym w procesualnej rzeczywistości powstają organizacja, tożsamość, osiągalność i sprawczość.

W ten sposób wcześniejsze teksty zachowują wartość jako kolejne etapy rozwoju programu, ale ich pojęcia uzyskują nowe miejsce w hierarchii teoretycznej.

13. Od ontologii możliwości do metaontologii stabilizacji

Pierwszy etap logodygmatu można określić jako ontologię możliwości. Podstawowe pytanie brzmiało:

Jak zorganizowana jest przestrzeń tego, co może się wydarzyć?

Drugi etap przeniósł punkt ciężkości na organizację relacji:

Jak organizacja aktualnych relacji wytwarza określoną przestrzeń osiągalności?

Trzeci etap dotyczył transformowalności:

Jak organizacja może przechodzić do innych organizacji?

Nowa architektura otwiera etap czwarty:

W jaki sposób w immanentnie zmiennej rzeczywistości powstają względnie trwałe organizacje zdolne do zachowania tożsamości i kształtowania własnych transformacji?

Rozwój programu można więc przedstawić jako cztery kolejne etapy:

ontologia możliwości;

teoria organizacji relacji;

teoria transformowalności;

metaontologia stabilizacji immanentnej zmiany.

Przedmiotem metaontologii nie jest już sama struktura bytów ani zbiór ich możliwych stanów. Jest nim proces, w którym:

zmiana ulega ograniczeniu;

ograniczenia tworzą organizację;

organizacja uzyskuje względną trwałość;

trwałość konstytuuje system;

system reprodukuje tożsamość;

tożsamość wyznacza granice dopuszczalnych transformacji;

niektóre systemy uzyskują sprawczość wobec własnej organizacji.

14. Program dalszego rozwoju logodygmatu

Przesunięcie ontologiczne powinno zostać wyraźnie wprowadzone do dalszego rozwoju programu badawczego. Nie wystarczy dopisać pojedynczego zastrzeżenia do jednego artykułu. Zmiana dotyczy bowiem relacji pomiędzy wszystkimi podstawowymi kategoriami teorii.

Dalsze badania można uporządkować w sześciu głównych obszarach.

14.1. Ontologia zmiany

Należy rozwinąć pojęcie zmiany immanentnej, która nie wymaga zewnętrznego organizatora ani sprawcy.

Trzeba odróżnić:

zmianę;

ruch;

zdarzenie;

proces;

transformację;

reorganizację.

Nie każda różnica między stanami musi mieć ten sam status ontologiczny.

14.2. Teoria ograniczeń organizacyjnych

Należy określić, czym jest ograniczenie i w jaki sposób wiele ograniczeń tworzy względnie trwały reżim organizacyjny.

Potrzebne będzie rozróżnienie:

ograniczeń materialnych;

ograniczeń relacyjnych;

ograniczeń historycznych;

ograniczeń normatywnych;

ograniczeń informacyjnych;

ograniczeń sprawczych.

14.3. Teoria organizacyjnej tożsamości

Należy odpowiedzieć, jakie transformacje zachowują tożsamość systemu, a jakie prowadzą do powstania nowej organizacji.

Tożsamość powinna być analizowana nie jako niezmienność elementów, lecz jako ciągłość określonych relacji, funkcji, granic i historii.

14.4. Teoria sprawczości

Należy ustalić, w jakich warunkach organizacja przestaje jedynie podlegać zmianom, a uzyskuje zdolność selektywnego modyfikowania ich przebiegu.

Szczególnie istotne będzie rozróżnienie:

sprawczości elementów;

sprawczości rozproszonej;

sprawczości emergentnej;

sprawczości instytucjonalnej;

sprawczości refleksyjnej.

14.5. Teoria transformacji drugiego rzędu

Należy badać procesy, w których system zmienia nie tylko swój stan, ale także:

własne reguły;

własne granice;

dostępne operatory;

kryteria tożsamości;

przestrzeń osiągalności.

To właśnie te procesy stanowią właściwy przedmiot ogólnej teorii transformacji przestrzeni możliwości.

14.6. Metaepistemologia rozdzielczości

Organizacja, system, gra, gracz, operator i sprawca mogą przyjmować odmienne znaczenie w zależności od rozdzielczości analizy.

Należy zatem badać, które kategorie są własnościami badanego procesu, a które wynikają z poziomu agregacji przyjętego przez obserwatora.

15. Tezy robocze nowej architektury

Na obecnym etapie można sformułować następujące tezy robocze.

Teza pierwsza

Zmiana jest immanentną własnością rzeczywistości i nie wymaga uniwersalnego, zewnętrznego organizatora.

Teza druga

Organizacja jest czasowo stabilnym układem relacji i ograniczeń selekcjonujących przebieg zmian.

Teza trzecia

System jest historycznie ciągłą realizacją organizacji, a nie niezmiennym zbiorem elementów.

Teza czwarta

Tożsamość systemu polega na reprodukcji konstytutywnej organizacji poprzez kolejne transformacje.

Teza piąta

Przestrzeń możliwości jest pochodną aktualnej organizacji, ograniczeń, historii oraz relacji z otoczeniem.

Teza szósta

Operator opisuje sposób transformacji, ale nie jest sam przez się sprawcą ani przyczyną jej uruchomienia.

Teza siódma

Sprawczość jest szczególną zdolnością niektórych systemów do selekcji i modyfikowania przebiegu transformacji.

Teza ósma

Transformacja przestrzeni możliwości jest zmianą drugiego rzędu, wynikającą z reorganizacji warunków osiągalności.

Teza dziewiąta

Stabilność nie jest przeciwieństwem zmiany, lecz szczególną postacią jej organizacji.

Teza dziesiąta

Logodygmat nie jest teorią zewnętrznego organizowania rzeczywistości, lecz teorią wyłaniania się, reprodukcji i transformacji organizacji wewnątrz procesualnej rzeczywistości.

16. Zakończenie

Krytyka antropomorfizacji ujawnia rzeczywisty problem dotychczasowego języka logodygmatu.

Jeżeli organizację potraktować jako działanie, należy wskazać organizatora. Jeżeli przestrzeń możliwości potraktować jako uprzednią matrycę rzeczywistości, staje się ona funkcjonalnym odpowiednikiem zewnętrznego projektu.

Nowa architektura pozwala uniknąć tych konsekwencji.

Punktem wyjścia nie jest organizacja ani przestrzeń możliwości, lecz immanentna zmienność rzeczywistości.

Organizacja wyłania się jako względnie trwałe ograniczenie i ukierunkowanie zmian.

System stanowi historyczną realizację organizacji.

Tożsamość jest reprodukcją ciągłości poprzez transformację.

Przestrzeń możliwości jest zbiorem stanów osiągalnych w ramach istniejących ograniczeń.

Sprawczość pojawia się dopiero jako szczególna zdolność organizacji do kształtowania własnych przemian.

Główne przesunięcie można wyrazić w jednej formule językowej:

Nie zmiana wymaga wyjaśnienia przez organizację. To organizacja wymaga wyjaśnienia jako względnie trwała, reprodukowana i transformowalna postać zmiany.

Wprowadzenie tego przesunięcia do dalszego rozwoju logodygmatu nie oznacza odrzucenia wcześniejszych koncepcji. Oznacza spiralny powrót do ich podstaw.

Pojęcia przestrzeni możliwości, organizacji, operatora i transformacji zostają zachowane, lecz otrzymują nowe miejsce oraz nowy status ontologiczny.

Logodygmat przestaje być teorią rzeczywistości organizowanej według uprzedniej przestrzeni możliwości. Staje się teorią tego, w jaki sposób sama zmieniająca się rzeczywistość lokalnie wytwarza organizację, tożsamość, osiągalność oraz zdolność do reorganizowania własnych przyszłości.

Przypisy

[1] Procesualne ujęcie rzeczywistości rozwijane było w różnych postaciach między innymi przez Heraklita, Alfreda Northa Whiteheada oraz filozofie stawania się. Por. A.N. Whitehead, Process and Reality. An Essay in Cosmology, Free Press, New York 1978.

[2] Formuła panta rhei nie zachowała się jako dosłowny fragment dzieła Heraklita. Stanowi późniejszą syntezę przypisywanego mu stanowiska. Najważniejsze świadectwa dotyczące metafory rzeki znajdują się między innymi u Platona, Kratylos, 402a, oraz w zachowanych fragmentach tradycji heraklitejskiej.

[3] Por. I. Prigogine, I. Stengers, Order out of Chaos. Man’s New Dialogue with Nature, Bantam Books, New York 1984; S.A. Kauffman, The Origins of Order. Self-Organization and Selection in Evolution, Oxford University Press, New York 1993.

[4] Pojęcie organizacji reprodukowanej przez własne operacje pozostaje bliskie niektórym aspektom teorii autopoiesis. Por. H.R. Maturana, F.J. Varela, Autopoiesis and Cognition. The Realization of the Living, D. Reidel Publishing Company, Dordrecht 1980. Logodygmat nie utożsamia jednak organizacji wyłącznie z autopoiesis ani nie ogranicza swojego zakresu do systemów żywych.

[5] Pojęcie systemu jako różnicy między systemem i otoczeniem rozwijał Niklas Luhmann. Por. N. Luhmann, Social Systems, Stanford University Press, Stanford 1995. W logodygmacie różnica ta zostaje powiązana z organizacyjnymi warunkami transformowalności i tożsamości.

Bibliografia

Kauffman S.A., The Origins of Order. Self-Organization and Selection in Evolution, Oxford University Press, New York 1993.

Luhmann N., Social Systems, Stanford University Press, Stanford 1995.

Maturana H.R., Varela F.J., Autopoiesis and Cognition. The Realization of the Living, D. Reidel Publishing Company, Dordrecht 1980.

Platon, Kratylos.

Prigogine I., Stengers I., Order out of Chaos. Man’s New Dialogue with Nature, Bantam Books, New York 1984.

Whitehead A.N., Process and Reality. An Essay in Cosmology, Free Press, New York 1978.