Hierarchia emergencji organizacyjnej

Abstrakt

Artykuł przedstawia próbę rekonstrukcji hierarchii emergencji organizacyjnej w ramach nowej ontologicznej architektury logodygmatu. Jej punktem wyjścia nie są elementy, system ani uprzednio istniejąca przestrzeń możliwości, lecz immanentna zmienność rzeczywistości. Organizacja zostaje ujęta jako względnie trwały układ relacji i ograniczeń, który stabilizuje, kanalizuje oraz reprodukuje określone przebiegi zmiany.

Kolejne poziomy emergencji obejmują: różnicowanie procesów, powstawanie ograniczeń, utrwalanie relacji, stabilizację organizacyjną, wyodrębnienie systemu, reprodukcję tożsamości, wytworzenie przestrzeni osiągalności, pojawienie się operatorów transformacji, emergencję sprawczości oraz metaorganizację, czyli zdolność systemu do przekształcania warunków własnego działania i własnej transformowalności.

Hierarchia ta nie stanowi uniwersalnej, linearnej drabiny rozwoju. Nie każda organizacja staje się systemem autonomicznym, nie każdy system uzyskuje sprawczość, a sprawczość nie prowadzi koniecznie do metaorganizacji. Poszczególne poziomy określają raczej warunki, które muszą zostać spełnione, aby mogły pojawić się określone właściwości organizacyjne.

Emergencja zostaje przy tym rozumiana w znaczeniu metodologicznie umiarkowanym. Właściwości wyższego poziomu zależą od procesów niższego poziomu, lecz nie dają się adekwatnie opisać jako ich prosta suma. Logodygmat nie przyjmuje konieczności istnienia odrębnych substancji emergentnych ani zewnętrznego organizatora. Bada sposoby, w jakie wewnątrz procesualnej rzeczywistości powstają względna trwałość, tożsamość, osiągalność, autonomia i zdolność reorganizacji.

Słowa kluczowe: logodygmat, emergencja, organizacja, zmiana, ograniczenie, system, tożsamość, przestrzeń możliwości, sprawczość, metaorganizacja, samoorganizacja.

1. Wprowadzenie

Jednym z pierwotnych założeń logodygmatu było przekonanie, że systemu nie można wyjaśnić wyłącznie przez wskazanie jego elementów. Ten sam albo podobny zbiór elementów może tworzyć odmienne systemy zależnie od zachodzących między nimi relacji, ograniczeń, historii oraz sposobu powiązania z otoczeniem.

Początkowo prowadziło to do przypisania organizacji statusu kategorii pierwotnej. Organizacja miała poprzedzać system, określać relacje i wyznaczać przestrzeń możliwych transformacji. Dalszy rozwój programu ujawnił jednak trudność takiego rozwiązania. Jeżeli organizację uzna się za pierwotny operator, może ona zacząć funkcjonować jak ukryty organizator rzeczywistości — abstrakcyjny odpowiednik zewnętrznego projektanta.

Nowa ontologiczna architektura logodygmatu odwraca tę zależność. Za punkt wyjścia przyjmuje immanentną zmienność rzeczywistości. Organizacja nie poprzedza wszelkiego procesu, lecz wyłania się jako względnie trwały sposób ograniczania, stabilizowania i reprodukowania zmian.

Zmiana ta prowadzi do nowego pytania:

W jaki sposób z immanentnie zmieniającej się rzeczywistości wyłaniają się organizacje zdolne do zachowania tożsamości, selekcjonowania transformacji i przekształcania warunków własnego istnienia?

Odpowiedź wymaga rekonstrukcji kolejnych poziomów emergencji organizacyjnej.

Nie chodzi przy tym o stworzenie uniwersalnej drabiny bytów, na której materia nieuchronnie przechodzi w życie, życie w świadomość, a świadomość w refleksyjną organizację. Hierarchia oznacza tutaj porządek zależności: pewne właściwości mogą pojawić się dopiero wtedy, gdy wcześniej zostaną wytworzone określone relacje i ograniczenia.

Tożsamość systemowa wymaga względnej stabilizacji organizacji. Sprawczość wymaga systemu posiadającego granice, zdolność selekcji oraz relację z otoczeniem. Metaorganizacja wymaga natomiast sprawczości skierowanej nie tylko na otoczenie, lecz również na reguły własnego działania.

2. Metodologiczny status pojęcia emergencji

Pojęcie emergencji jest wieloznaczne. Może oznaczać zarówno zwykłe pojawienie się nowego wzorca, jak i silną tezę metafizyczną, zgodnie z którą na wyższych poziomach rzeczywistości powstają nieredukowalne moce przyczynowe.

Logodygmat nie musi na obecnym etapie przyjmować najsilniejszej wersji emergentyzmu. Wystarczające jest rozumienie emergencji przez połączenie dwóch właściwości:

zależności właściwości wyższego poziomu od procesów i relacji poziomów wcześniejszych;

względnej autonomii opisu wyższego poziomu, którego nie można zastąpić prostym wyliczeniem właściwości elementów.

W filozofii emergencji często wskazuje się właśnie na napięcie pomiędzy zależnością a autonomią. Właściwość emergentna nie istnieje niezależnie od struktury niższego poziomu, ale może wymagać odrębnych pojęć, modeli i prawidłowości opisu.[1]

Przykładowo płynność zależy od właściwości i relacji cząsteczek, lecz pojedyncza cząsteczka nie jest płynna. Organizacja przedsiębiorstwa zależy od działań ludzi, zasobów, procedur i przepływów, lecz nie jest właściwością żadnego pojedynczego uczestnika. Tożsamość systemu prawnego zależy od norm, orzeczeń, instytucji i praktyk, lecz nie daje się utożsamić z jednym przepisem.

Emergencja organizacyjna nie oznacza zatem pojawienia się czegoś z niczego. Oznacza powstanie takiego układu relacji, którego właściwości stają się widoczne dopiero na określonym poziomie organizacji i przy odpowiedniej rozdzielczości analizy.

Logodygmat przyjmuje więc następującą zasadę:

Właściwość jest organizacyjnie emergentna wtedy, gdy zależy od określonego układu relacji i ograniczeń, lecz nie przysługuje jego elementom rozpatrywanym oddzielnie.

3. Hierarchia jako porządek zależności, nie drabina doskonałości

Pojęcie hierarchii może sugerować, że każdy kolejny poziom jest ontologicznie doskonalszy, bardziej wartościowy albo bardziej rozwinięty od poprzedniego. Takie odczytanie nie jest zamierzone.

Hierarchia emergencji organizacyjnej nie jest:

uniwersalną skalą wartości;

koniecznym prawem ewolucji;

liniową historią postępu;

podziałem rzeczywistości na całkowicie odrębne warstwy;

tezą, że każdy proces musi osiągnąć najwyższy poziom.

Oznacza ona porządek warunkowania.

Nie można mówić o systemowej tożsamości bez względnie stabilnej organizacji. Nie można mówić o sprawczej selekcji bez co najmniej kilku dostępnych przebiegów działania. Nie można mówić o metaorganizacji bez zdolności systemu do rozpoznawania albo funkcjonalnego różnicowania własnych reguł i ich rezultatów.

Poszczególne poziomy mogą:

współistnieć;

nakładać się;

zanikać;

rozwijać się nierównomiernie;

tworzyć sprzężenia zwrotne;

pojawiać się tylko lokalnie;

ulegać regresowi.

Emergencja nie przebiega zatem wyłącznie „od dołu ku górze”. Gdy powstaje organizacja wyższego poziomu, zaczyna ona ograniczać procesy, od których sama zależy. Nie oznacza to koniecznie przyjęcia odrębnej, tajemniczej przyczynowości skierowanej ku dołowi. Wystarczy uznać, że układ całości zmienia warunki działania jego części.

Organizacja przedsiębiorstwa wpływa na działania pracowników przez procedury, podział kompetencji i dostęp do zasobów. Organizm wpływa na przebieg procesów komórkowych przez utrzymywanie temperatury, środowiska chemicznego i obiegu substancji. Język wpływa na możliwe wypowiedzi uczestników komunikacji, chociaż istnieje tylko poprzez ich komunikowanie.

Wyższy poziom nie istnieje niezależnie od niższego, ale po swoim powstaniu staje się częścią warunków dalszych procesów.

4. Poziom zerowy: immanentna zmienność

Pierwszym założeniem nowej architektury nie jest istnienie elementów ani systemów, lecz immanentna zmienność rzeczywistości.

Nie oznacza to, że każda zmiana zachodzi bez przyczyn albo że rzeczywistość jest całkowicie przypadkowa. Oznacza natomiast, że zmiana nie musi być za każdym razem wyjaśniana przez zewnętrznego organizatora, który wprawia pierwotnie nieruchome byty w ruch.

Procesualne ujęcie rzeczywistości znajduje rozwinięcie między innymi w filozofii Alfreda Northa Whiteheada, w której podstawowe znaczenie otrzymują zdarzenia, stawanie się i wzajemne relacje, a nie wyłącznie trwałe substancje.[2]

W logodygmacie prymat zmiany oznacza, że:

rzeczywistość nie musi najpierw istnieć jako całkowicie ukształtowany zbiór przedmiotów;

względnie trwałe elementy mogą same być rezultatami stabilizacji procesów;

organizacja nie jest warunkiem wystąpienia jakiejkolwiek zmiany;

wyjaśnienia wymaga przede wszystkim powstawanie ciągłości, regularności i tożsamości.

Immanentna zmienność nie jest jednak jeszcze poziomem organizacji w ścisłym znaczeniu. Stanowi ontologiczny horyzont, w którym mogą wyłaniać się kolejne poziomy.

Nie każda zmiana prowadzi do organizacji. Wiele procesów pozostaje krótkotrwałych, rozproszonych lub nie tworzy wzorców zdolnych do reprodukcji. Emergencja organizacyjna rozpoczyna się dopiero wtedy, gdy przebieg zmian zostaje w określony sposób ograniczony.

5. Poziom pierwszy: różnice i ograniczenia

Zmiana nie zachodzi w sposób całkowicie dowolny. Każdy proces przebiega w określonych warunkach, zależy od wcześniejszych stanów i napotyka ograniczenia.

Ograniczenie nie oznacza wyłącznie przeszkody. Jest relacją powodującą, że jedne przebiegi stają się możliwe, prawdopodobne albo uprzywilejowane, podczas gdy inne zostają utrudnione lub wykluczone.

Ograniczeniami mogą być:

własności materialne;

relacje przestrzenne;

warunki energetyczne;

dostęp do zasobów;

wcześniejsza historia procesu;

istniejące granice;

reguły instytucjonalne;

zależności informacyjne;

sprzężenia zwrotne;

utrwalone praktyki.

Ograniczenie nie zatrzymuje zmiany jako takiej. Nadaje jej określoną selektywność.

Koryto ogranicza przepływ rzeki, ale zarazem umożliwia utrzymanie względnie trwałego nurtu. Błona komórkowa ogranicza swobodną wymianę substancji, lecz dzięki temu umożliwia utrzymanie różnicy między wnętrzem a otoczeniem. Procedura prawna ogranicza sposoby podejmowania decyzji, ale właśnie przez to umożliwia ich rozpoznanie jako decyzji prawnych.

Współczesne teorie organizacji biologicznej wiążą autonomię organizmu z siecią wzajemnie zależnych ograniczeń. Ograniczenia nie są tam jedynie zewnętrznymi przeszkodami, lecz strukturami wytwarzanymi i podtrzymywanymi przez procesy systemu, które z kolei wpływają na przebieg tych procesów.[3]

W logodygmacie ograniczenie otrzymuje zatem status jednej z podstawowych kategorii organizacyjnych:

Organizacja zaczyna się nie wtedy, gdy zmiana zostaje usunięta, lecz wtedy, gdy jej możliwe przebiegi przestają być równoważne.

6. Poziom drugi: powtarzalność i utrwalanie relacji

Pojedyncze ograniczenie nie tworzy jeszcze organizacji. Organizacja zaczyna się wyłaniać wtedy, gdy określone relacje i przebiegi zmian ulegają powtórzeniu albo wzajemnemu wzmocnieniu.

Powtarzalność nie musi oznaczać identycznego odtwarzania stanu. Może polegać na zachowaniu:

określonego rytmu;

kierunku przepływu;

typu relacji;

sposobu reagowania;

mechanizmu regulacji;

wzorca komunikacji;

reguły odtwarzania.

W tym sensie wzorzec jest bardziej trwały niż jego jednostkowe realizacje.

Rzeka zachowuje organizację przepływu mimo zmiany wody. Przedsiębiorstwo może reprodukować model sprzedaży mimo zmiany konkretnych produktów. System prawny może zachować sposób kwalifikowania zdarzeń mimo zmiany poszczególnych przepisów.

Na tym poziomie pojawia się różnica pomiędzy zdarzeniem a relacją organizacyjną.

Zdarzenie może być jednorazowe. Relacja organizacyjna wpływa natomiast na prawdopodobieństwo i sposób występowania kolejnych zdarzeń.

Powtarzalność prowadzi do historycznej zależności. Przebieg obecnego procesu zaczyna zależeć nie tylko od aktualnych warunków, ale również od tego, jakie relacje zostały wcześniej utrwalone.

Emergencja nie zachodzi więc poza czasem. Organizacja posiada genezę, a jej wcześniejsze stany wpływają na zakres kolejnych transformacji.

7. Poziom trzeci: stabilizacja organizacyjna

O organizacji w ścisłym znaczeniu można mówić wtedy, gdy wiele relacji i ograniczeń tworzy względnie trwały układ, który selekcjonuje oraz reprodukuje określone przebiegi zmian.

Organizacja nie jest pojedynczą relacją. Jest układem relacji, w którym znaczenie jednej zależy od jej powiązania z pozostałymi.

Można ją określić jako:

względnie trwały układ relacji i ograniczeń, który stabilizuje, kanalizuje oraz reprodukuje określone przebiegi zmiany.

Stabilizacja nie oznacza osiągnięcia absolutnego spoczynku. W wielu systemach trwałość może istnieć jedynie dzięki ciągłym przepływom, wymianie materii, energii, informacji albo komunikacji.

Badania nad strukturami dyssypatywnymi pokazały, że w układach pozostających daleko od równowagi mogą powstawać uporządkowane struktury utrzymywane właśnie przez przepływy i rozpraszanie energii. Trwałość organizacji nie musi więc oznaczać równowagi statycznej.[4]

Podobnie koncepcje samoorganizacji wskazują, że porządek globalny może wyłaniać się z lokalnych oddziaływań bez centralnego planu. Stuart Kauffman ujmował samoorganizację jako istotny czynnik powstawania i utrzymywania porządku w systemach biologicznych, odróżnialny analitycznie od samej selekcji naturalnej.[5]

W logodygmacie stabilizacja organizacyjna ma trzy podstawowe cechy:

jest czasowa — organizacja może powstać i zaniknąć;

jest relacyjna — nie istnieje poza procesami, które ją realizują;

jest selektywna — uprzywilejowuje określone transformacje.

Na tym poziomie pojawia się organizacja, ale niekoniecznie jeszcze system posiadający wyraźne granice i własną tożsamość.

8. Poziom czwarty: wyodrębnienie systemu

Organizacja staje się systemem, gdy uzyskuje dostateczną ciągłość oraz zdolność odróżniania własnych procesów od procesów otoczenia.

Granica systemu nie musi mieć charakteru materialnej powłoki. Może być:

granicą przestrzenną;

granicą funkcjonalną;

granicą komunikacyjną;

granicą prawną;

granicą informacyjną;

granicą operacyjną.

Przedsiębiorstwo nie jest oddzielone od otoczenia wyłącznie ścianami budynku. Jego granice wyznaczają również prawa własności, kompetencje decyzyjne, przepływy finansowe, umowy i reguły odpowiedzialności.

System prawny nie posiada granicy przestrzennej w takim znaczeniu jak organizm, lecz odróżnia operacje prawne od politycznych, gospodarczych czy moralnych przez własne sposoby kwalifikacji.

Ujęcie systemu przez relację między systemem a otoczeniem rozwijał Niklas Luhmann. W jego teorii system nie jest zwykłym zbiorem części, lecz powstaje przez reprodukcję różnicy wobec otoczenia.[6]

W logodygmacie system można określić jako:

historycznie ciągłą organizację, która reprodukuje własną odrębność w relacji do otoczenia.

Wyodrębnienie systemu pozostaje stopniowalne. Niektóre systemy posiadają wyraźne granice, inne funkcjonują w sieciach nakładających się relacji. Granica nie musi być całkowitą izolacją. Przeciwnie, system może zachować odrębność tylko dzięki kontrolowanej wymianie z otoczeniem.

9. Poziom piąty: tożsamość organizacyjna

Wyodrębnienie systemu prowadzi do problemu jego tożsamości.

System podlega zmianom. Wymienia elementy, modyfikuje relacje, reaguje na otoczenie i przechodzi pomiędzy kolejnymi stanami. Nie każda taka transformacja oznacza jednak powstanie nowego systemu.

Tożsamość nie może być zatem utożsamiona z pełną niezmiennością elementów ani struktury.

W logodygmacie tożsamość organizacyjna oznacza:

ciągłość systemu utrzymywaną przez reprodukcję konstytutywnych relacji, granic, funkcji i powiązań historycznych pomimo zachodzących transformacji.

Nie istnieje jedno kryterium tożsamości właściwe wszystkim systemom.

W zegarku istotna może być ciągłość konkretnego przedmiotu, konstrukcji i funkcji. W organizmie większe znaczenie ma ciągłość procesów metabolicznych oraz regulacyjnych. W przedsiębiorstwie znaczenie mogą mieć ciągłość prawna, organizacyjna i gospodarcza. W państwie — instytucje, terytorium, wspólnota polityczna i historyczna ciągłość władzy.

Tożsamość jest zatem zależna od typu organizacji.

System zachowuje tożsamość nie dlatego, że pozostaje nieruchomy, lecz dlatego, że jego transformacje nie przekraczają określonych granic organizacyjnej ciągłości.

W tym znaczeniu transformacja może być warunkiem tożsamości. Organizm zachowuje życie dzięki zmianom regulacyjnym. Przedsiębiorstwo może zachować zdolność funkcjonowania dzięki zmianie modelu działania. System prawny zachowuje społeczną doniosłość dzięki modyfikowaniu norm.

Niezmienność może prowadzić do utraty tożsamości, jeżeli uniemożliwia reprodukcję organizacji w zmienionych warunkach.

10. Poziom szósty: emergencja przestrzeni osiągalności

Gdy istnieje system posiadający określoną organizację, historię, zasoby oraz relacje z otoczeniem, można mówić o jego przestrzeni osiągalności.

Przestrzeń ta nie jest odrębnym bytem ani magazynem wszystkich abstrakcyjnie możliwych stanów. Jest rekonstrukcją zbioru transformacji dostępnych dla konkretnego systemu w określonych warunkach.

Zależy między innymi od:

aktualnej organizacji;

zasobów;

istniejących ograniczeń;

historii wcześniejszych decyzji;

kompetencji systemu;

relacji z otoczeniem;

dostępnych sposobów działania;

przyjętej rozdzielczości analizy.

Ten sam cel może być abstrakcyjnie pomyślany przez wiele systemów, ale pozostawać osiągalny tylko dla niektórych z nich.

Przedsiębiorstwo bez płynności finansowej posiada inną przestrzeń osiągalności niż przedsiębiorstwo dysponujące swobodnymi przepływami pieniężnymi. Drużyna pozbawiona określonych kompetencji zawodników posiada inną przestrzeń taktyczną niż drużyna, która może wykonywać wiele alternatywnych wariantów gry. System prawny bez właściwej procedury może nie posiadać możliwości skutecznego zrealizowania normy, która abstrakcyjnie w nim obowiązuje.

Przestrzeń możliwości jest więc emergentna wobec organizacji:

organizacja nie powstaje wewnątrz uprzedniej przestrzeni możliwości; to określona organizacja wytwarza lokalny zakres osiągalnych przyszłości.

Zmiana organizacji zmienia przestrzeń osiągalności. System może otwierać nowe możliwości, ale może też utracić wcześniejsze możliwości wskutek degradacji zasobów, kompetencji albo relacji.

11. Poziom siódmy: operatory transformacji

W obrębie przestrzeni osiągalności można rozpoznać powtarzalne sposoby przechodzenia pomiędzy stanami. Są to operatory transformacji.

Operator nie powinien być utożsamiany z podmiotem ani sprawcą. Oznacza sposób, regułę albo strukturę określonego przejścia.

W grze piłkarskiej operatorem może być określony sposób reorganizacji ustawienia, przejścia do ataku albo wyprowadzenia piłki.

W prawie operatorem może być procedura, która przekształca stan faktyczny i normatywny w decyzję prawną.

W przedsiębiorstwie operatorem może być proces zakupu, sprzedaży, finansowania albo reorganizacji zasobów.

Operator:

opisuje możliwość transformacji;

wskazuje warunki jej wykonania;

określa relację pomiędzy stanem wcześniejszym i późniejszym;

nie wyjaśnia jeszcze, dlaczego został uruchomiony.

Należy zatem odróżnić:

operator jako sposób transformacji;

warunki aktywacji operatora;

wykonanie transformacji;

podmiot albo układ inicjujący wykonanie.

Samo istnienie operatorów nie oznacza jeszcze sprawczości. Proces może przebiegać automatycznie po spełnieniu określonych warunków. Dopiero zdolność selekcji i inicjowania operatorów prowadzi do następnego poziomu emergencji.

12. Poziom ósmy: regulacja i selekcja transformacji

Pomiędzy prostym działaniem operatora a sprawczością należy umieścić poziom regulacji.

Regulacja oznacza zdolność systemu do zmiany przebiegu własnych procesów w zależności od aktualnych warunków.

System regulacyjny:

rejestruje określoną różnicę;

reaguje na odchylenie;

uruchamia proces korygujący;

wpływa na dalszy przebieg zmiany.

Termostat reaguje na zmianę temperatury, lecz jego zdolność regulacyjna pozostaje ograniczona do wcześniej skonstruowanej zależności. Organizm może integrować wiele sygnałów i modyfikować sposób działania w zależności od bardziej złożonego układu potrzeb. Organizacja społeczna może zmieniać procedury na podstawie informacji zwrotnych dotyczących wyników.

Regulacja wytwarza selektywność operacyjną. Nie każdy dostępny operator zostaje uruchomiony w tych samych warunkach.

Nie jest ona jeszcze koniecznie sprawczością w pełnym znaczeniu. Może pozostawać automatyczna, lokalna i pozbawiona autonomii wobec pierwotnie ustalonego mechanizmu.

Stanowi jednak ważny poziom pośredni:

operator

— określa możliwy sposób zmiany;

regulacja

— uzależnia wykonanie zmiany od warunków;

sprawczość

— umożliwia systemowi selektywne inicjowanie i modyfikowanie własnych działań.

13. Poziom dziewiąty: emergencja sprawczości

Sprawczość nie jest źródłem wszelkiej zmiany. Wiele procesów zachodzi bez wyboru, intencji i autonomicznej inicjacji.

Sprawczość jest szczególną właściwością niektórych systemów organizacyjnych.

W minimalnym znaczeniu można ją określić jako:

zdolność systemu do selektywnego inicjowania działań, które modyfikują jego relacje z otoczeniem albo warunki jego własnego funkcjonowania.

Sprawczość wymaga co najmniej:

istnienia względnie wyodrębnionego systemu;

zachowania określonej tożsamości;

dostępności więcej niż jednego przebiegu działania;

zdolności różnicowania warunków;

selekcji sposobu reakcji;

wpływu podjętego działania na dalszą trajektorię systemu.

W filozofii biologii sprawczość bywa wiązana z autonomią organizacji, która wytwarza i utrzymuje własne ograniczenia, reguluje wymianę z otoczeniem oraz działa w sposób związany z warunkami własnego trwania.[7]

Logodygmat nie musi jednak ograniczać sprawczości do organizmów biologicznych.

Można wyróżnić:

Sprawczość elementarną

System reaguje selektywnie na warunki i inicjuje działania służące zachowaniu własnej organizacji.

Sprawczość rozproszoną

Działanie nie pochodzi od jednego centrum, lecz wyłania się ze współdziałania wielu elementów.

Sprawczość instytucjonalną

Organizacja działa poprzez procedury, role, kompetencje i decyzje swoich uczestników.

Sprawczość refleksyjną

System potrafi tworzyć reprezentacje własnego położenia, rozważać alternatywy i modyfikować działanie na podstawie przewidywanych rezultatów.

Nie każda organizacja jest sprawcą. Organizacja może jedynie stabilizować procesy. Sprawczość pojawia się wtedy, gdy system uzyskuje zdolność wpływania na wybór i warunki własnych transformacji.

14. Sprawczość systemu i sprawczość elementów

Pojawienie się sprawczości rodzi pytanie o jej podmiot.

Czy działa system jako całość, czy tylko jego elementy?

W przedsiębiorstwie decyzje podejmują konkretni ludzie, lecz nie wszystkie działania przedsiębiorstwa można sprowadzić do odizolowanych intencji poszczególnych osób. Procedury, kompetencje, zasoby i zależności powodują, że organizacja wytwarza działania, których żaden uczestnik nie mógłby wykonać samodzielnie.

Podobnie drużyna piłkarska działa poprzez zawodników, ale jej zbiorowa gra nie jest prostą sumą indywidualnych ruchów. Działanie jednego zawodnika uzyskuje sens przez położenie, decyzje i przewidywane reakcje pozostałych.

Można więc odróżnić:

sprawczość realizowaną przez elementy;

sprawczość organizowaną na poziomie systemu.

System nie działa bez swoich elementów. Jednocześnie organizacja systemu zmienia zakres, znaczenie i skutki działań elementarnych.

Sprawczość systemowa jest emergentna, gdy:

powstaje dzięki współdziałaniu wielu elementów;

nie jest własnością żadnego elementu rozpatrywanego oddzielnie;

wpływa na dalsze działania elementów poprzez strukturę organizacji;

prowadzi do skutków przypisywalnych organizacji jako całości.

Nie oznacza to, że system staje się osobą. Przypisanie sprawczości instytucji albo organizacji wymaga określenia mechanizmów, za pomocą których dokonuje ona selekcji i wykonuje działania.

15. Poziom dziesiąty: metaorganizacja

Najbardziej rozwiniętym poziomem przedstawionej hierarchii jest metaorganizacja.

Organizacja pierwszego rzędu wykonuje działania w ramach istniejących relacji, reguł i ograniczeń.

Metaorganizacja zmienia natomiast same warunki organizowania działań.

System metaorganizacyjny może przekształcać:

własne reguły;

strukturę kompetencji;

granice;

sposób komunikowania;

dostępne operatory;

kryteria oceny rezultatów;

relacje z otoczeniem;

przestrzeń własnych możliwości.

Metaorganizacja nie jest zwykłą zmianą stanu. Jest zmianą sposobu wytwarzania kolejnych stanów.

Przedsiębiorstwo dokonuje działania pierwszego rzędu, gdy wybiera jednego z dostępnych dostawców. Dokonuje zmiany metaorganizacyjnej, gdy przebudowuje cały sposób zakupów, zmienia kryteria wyboru dostawców, strukturę odpowiedzialności i system finansowania zapasów.

System prawny działa w ramach istniejącej organizacji, gdy stosuje normę. Przechodzi na poziom metaorganizacyjny, gdy zmienia procedurę tworzenia, kontroli albo obowiązywania norm.

Nauka działa na poziomie pierwszego rzędu, gdy rozwiązuje problem za pomocą istniejącego paradygmatu. Działa metaorganizacyjnie, gdy przekształca własne pojęcia, kryteria dowodu, instrumenty obserwacji i granice przedmiotu badań.

Metaorganizacja jest więc:

zdolnością systemu do przekształcania organizacyjnych warunków własnej transformowalności.

Nie każda zmiana reguł jest jednak skuteczną metaorganizacją. System może zmienić swoje zasady w sposób prowadzący do dezorganizacji, utraty tożsamości albo zmniejszenia własnych możliwości.

Metaorganizacja nie jest synonimem rozwoju. Oznacza jedynie, że przedmiotem transformacji staje się sama organizacja transformacji.

16. Sprzężenia zwrotne pomiędzy poziomami

Hierarchii emergencji nie należy przedstawiać jako jednokierunkowego szeregu, w którym po osiągnięciu kolejnego poziomu wcześniejsze przestają mieć znaczenie.

Każdy poziom zależy od poziomów wcześniejszych, ale po swoim powstaniu zmienia warunki ich działania.

Organizacja stabilizuje relacje, z których sama powstała.

System wyznacza granice wymiany procesów, które podtrzymują jego organizację.

Tożsamość wpływa na to, jakie transformacje zostają uznane za dopuszczalne.

Przestrzeń osiągalności ogranicza realne sposoby działania systemu.

Sprawczość może reorganizować ograniczenia, które umożliwiły jej powstanie.

Metaorganizacja może zmienić całą strukturę zależności między poziomami.

Dlatego bardziej adekwatny od obrazu drabiny jest obraz spirali albo wielopoziomowej sieci.

Proces prowadzi od zmiany do organizacji, ale zorganizowany system wpływa następnie na sposób dalszego przebiegu zmian.

Nie ma tu absolutnego początku w postaci pojedynczego elementu ani ostatecznego poziomu kończącego rozwój. Każda metaorganizacja może wytworzyć nowe ograniczenia, relacje i poziomy osiągalności.

17. Rozdzielczość analizy a poziomy emergencji

To, co przy jednej rozdzielczości jest systemem, przy innej może być elementem szerszego systemu.

Komórka jest systemem biologicznym, ale zarazem elementem organizmu.

Człowiek jest systemem biologicznym i psychicznym, a jednocześnie uczestnikiem organizacji społecznych.

Przedsiębiorstwo jest systemem organizacyjnym, ale funkcjonuje jako element gospodarki i systemu prawnego.

Prawo może być analizowane jako autonomiczny system operacji normatywnych, lecz także jako część szerszej organizacji społecznej.

Hierarchia emergencji ma zatem charakter względny wobec poziomu analizy.

Nie oznacza to dowolności. Wybór rozdzielczości powinien być uzasadniony pytaniem badawczym i zdolnością danego poziomu do wyjaśniania obserwowanych procesów.

Przy większej rozdzielczości organizacja może zostać rozłożona na:

lokalne działania;

relacje;

ograniczenia;

sprzężenia zwrotne;

procesy reprodukcji.

Przy mniejszej rozdzielczości ten sam układ może zostać opisany jako jeden system, gracz, instytucja albo sprawca.

Emergencja jest częściowo związana z pojawieniem się nowego poziomu rzeczywistej organizacji, a częściowo z pojawieniem się poziomu opisu, na którym właściwość staje się widoczna.

Logodygmat powinien zatem rozróżniać:

emergencję ontologiczną — powstanie nowej organizacji relacji;

emergencję epistemiczną — ujawnienie właściwości widocznej dopiero przy określonej rozdzielczości;

emergencję modelową — pojawienie się nowych konsekwencji w obrębie przyjętego sposobu reprezentacji.

18. Degradacja, de-emergencja i regres organizacyjny

Emergencja nie jest procesem nieodwracalnego wzrostu.

Organizacje mogą:

tracić ograniczenia;

osłabiać relacje;

rozpadać granice;

utracić zdolność reprodukcji;

zawężać przestrzeń osiągalności;

tracić sprawczość;

przekształcać się w organizacje innego typu.

Można więc mówić o de-emergencji albo regresie organizacyjnym.

Przedsiębiorstwo może formalnie istnieć, lecz utracić zdolność generowania przepływów, regulowania zobowiązań i odtwarzania zasobów. Zachowuje nazwę oraz formę prawną, ale jego organizacyjna sprawczość ulega ograniczeniu.

System prawny może zachowywać rozbudowany zbiór norm, lecz utracić zdolność ich przewidywalnego stosowania. Formalna organizacja pozostaje, ale osłabieniu ulegają relacje konstytuujące praworządność.

Organizm może utracić zdolność regulacji mimo dalszego trwania części procesów biologicznych.

Regres organizacyjny pokazuje, że poziomy emergencji nie są raz na zawsze nabyte. Muszą być reprodukowane.

Sprawczość nie istnieje bez podtrzymywania warunków działania. Metaorganizacja nie istnieje bez zdolności do rozpoznawania skutków zmian własnej struktury.

19. Zastosowanie hierarchii do różnych dziedzin

19.1. Biologia

W biologii można analizować przejście:

od procesów fizykochemicznych;

przez ograniczenia i błony;

do organizacji metabolicznej;

następnie do autonomii organizmu;

regulacji;

zachowania;

sprawczości.

Koncepcja autopoiesis Maturany i Vareli przedstawia system żywy jako sieć procesów wytwarzających składniki, które uczestniczą w dalszym wytwarzaniu i podtrzymywaniu tej samej sieci.[8]

Logodygmat rozszerza pytanie o to, w jaki sposób organizacja biologiczna wytwarza przestrzeń osiągalnych działań oraz jak na dalszych poziomach pojawia się zdolność zmiany własnych sposobów reagowania.

19.2. Społeczeństwo

Instytucje społeczne wyłaniają się z powtarzalnych praktyk, komunikacji, oczekiwań i reguł. Po ustabilizowaniu wpływają na działania uczestników, choć istnieją tylko dzięki ich dalszym działaniom.

Sprawczość instytucjonalna jest rozproszona. Nie należy utożsamiać jej ani z pojedynczym człowiekiem, ani z fikcyjnym zbiorowym umysłem.

19.3. Prawo

Prawo wyłania się z organizacji norm, procedur, kompetencji i praktyk interpretacyjnych.

Praworządność można rozumieć jako metaorganizację transformowalności prawa: zmiana norm jest dopuszczalna, ale podlega regułom stabilizującym ciągłość i ograniczającym arbitralność.

19.4. Ekonomia i finanse

Przedsiębiorstwo jest systemem organizacyjnym tylko wtedy, gdy potrafi reprodukować przepływy, relacje gospodarcze, zasoby i zdolność podejmowania działań.

Zysk księgowy nie jest sam przez się dowodem utrzymania organizacyjnej sprawczości. Może współistnieć z utratą płynności oraz zawężeniem przestrzeni osiągalności.

Sprawczość ekonomiczna zależy od realnych możliwości finansowania kolejnych transformacji.

19.5. Nauka

Teoria naukowa stabilizuje określony sposób obserwowania i wyjaśniania rzeczywistości.

Metaorganizacja nauki pojawia się wtedy, gdy zmienia ona nie tylko odpowiedzi, lecz również pytania, pojęcia, instrumenty, poziomy rozdzielczości i kryteria uzasadnienia.

Rozwój nauki może więc zostać przedstawiony jako seria emergencji oraz reorganizacji jej własnych przestrzeni poznawczych.

20. Relacja do wcześniejszej architektury logodygmatu

Wcześniejsza architektura mogła być przedstawiana w następującej kolejności:

elementy;

relacje;

organizacja;

system;

przestrzeń możliwości;

operator;

transformacja.

Nowa hierarchia rozpoczyna się wcześniej i kończy później:

immanentna zmienność;

różnice i ograniczenia;

powtarzalne relacje;

stabilizacja organizacyjna;

system;

tożsamość;

przestrzeń osiągalności;

operatory;

regulacja;

sprawczość;

metaorganizacja.

Zmiana ta prowadzi do kilku zasadniczych konsekwencji.

Po pierwsze, elementy nie zawsze są kategorią pierwotną. Mogą same stanowić ustabilizowane procesy.

Po drugie, organizacja nie poprzedza zmiany, lecz wyłania się jako jej selektywna stabilizacja.

Po trzecie, przestrzeń możliwości nie jest autonomiczną dziedziną. Powstaje jako rezultat organizacji, ograniczeń i historii systemu.

Po czwarte, operator nie jest sprawcą. Jest sposobem transformacji.

Po piąte, sprawczość jest emergentną właściwością tylko niektórych systemów.

Po szóste, metaorganizacja oznacza zdolność przekształcania samej organizacji transformowalności.

21. Tezy hierarchii emergencji organizacyjnej

Teza pierwsza

Immanentna zmienność jest ontologicznie wcześniejsza niż względnie trwała organizacja.

Teza druga

Ograniczenie nie jest przeciwieństwem możliwości, lecz warunkiem wyłonienia się określonej przestrzeni osiągalności.

Teza trzecia

Organizacja powstaje przez wzajemne stabilizowanie relacji i ograniczeń, a nie przez działanie koniecznego zewnętrznego organizatora.

Teza czwarta

System jest historycznie ciągłą organizacją odróżniającą własne procesy od procesów otoczenia.

Teza piąta

Tożsamość systemu polega na reprodukcji organizacyjnej ciągłości poprzez zmianę, a nie na absolutnej niezmienności elementów.

Teza szósta

Przestrzeń możliwości jest pochodną organizacji, historii, zasobów i ograniczeń systemu.

Teza siódma

Operator opisuje sposób transformacji, lecz nie wyjaśnia sam przez się jej inicjacji.

Teza ósma

Regulacja stanowi poziom pośredni pomiędzy automatyczną transformacją a sprawczą selekcją działania.

Teza dziewiąta

Sprawczość wyłania się wtedy, gdy system uzyskuje zdolność selektywnego inicjowania oraz modyfikowania własnych transformacji.

Teza dziesiąta

Metaorganizacja jest zdolnością systemu do zmiany reguł, ograniczeń i operatorów wyznaczających jego własną przestrzeń osiągalności.

Teza jedenasta

Hierarchia emergencji nie jest konieczną drabiną postępu. Każdy jej poziom może nie powstać, zaniknąć albo ulec regresowi.

Teza dwunasta

Właściwości emergentne zależą od organizacji poziomów wcześniejszych, lecz wymagają odrębnego języka opisu właściwego dla rozdzielczości, na której stają się widoczne.

22. Program dalszych badań

Przedstawiona hierarchia posiada obecnie status modelu filozoficznego i programu badawczego. Nie jest formalnie udowodnioną teorią ani uniwersalnym prawem wszystkich systemów.

Jej dalszy rozwój wymaga co najmniej sześciu kierunków badań.

22.1. Typologia ograniczeń

Należy odróżnić ograniczenia materialne, energetyczne, relacyjne, historyczne, informacyjne, normatywne i sprawcze.

22.2. Kryteria stabilizacji

Trzeba ustalić, kiedy powtarzalny wzorzec można już uznać za organizację oraz jak mierzyć jego względną trwałość.

22.3. Kryteria systemowości

Konieczne jest doprecyzowanie, jakie rodzaje granic i ciągłości wystarczają do wyodrębnienia systemu.

22.4. Kryteria tożsamości

Należy opracować sposób rozróżniania transformacji zachowujących tożsamość od transformacji prowadzących do powstania nowego systemu.

22.5. Stopnie sprawczości

Trzeba odróżnić regulację, adaptację, wybór, działanie celowe, refleksyjność i sprawczość instytucjonalną.

22.6. Mechanizmy metaorganizacji

Należy zbadać, w jaki sposób system rozpoznaje i przekształca warunki własnego działania oraz kiedy takie przekształcenie zwiększa, a kiedy zmniejsza jego zdolność reprodukcji.

23. Zakończenie

Hierarchia emergencji organizacyjnej przedstawia rozwój organizacji nie jako działanie pierwotnego operatora, lecz jako proces wyłaniania się kolejnych poziomów stabilizacji i selektywności wewnątrz immanentnie zmieniającej się rzeczywistości.

Punktem wyjścia jest zmienność. Zmienność podlega ograniczeniom. Ograniczenia utrwalają relacje. Relacje tworzą względnie stabilną organizację. Organizacja może wyodrębnić się jako system, reprodukować własną tożsamość i wytwarzać lokalną przestrzeń osiągalnych transformacji.

W obrębie tej przestrzeni pojawiają się operatory. System może następnie uzyskać zdolność regulowania ich aktywacji, selekcjonowania działań oraz wpływania na własną trajektorię. W najbardziej rozwiniętej postaci sprawczość zostaje skierowana na samą organizację i prowadzi do metaorganizacji.

Całą architekturę można wyrazić następująco:

immanentna zmiana

następnie:

ograniczenie przebiegów zmiany

następnie:

utrwalanie relacji

następnie:

stabilizacja organizacyjna

następnie:

wyodrębnienie systemu

następnie:

reprodukcja tożsamości

następnie:

wytworzenie przestrzeni osiągalności

następnie:

pojawienie się operatorów

następnie:

regulacja i selekcja

następnie:

sprawczość

następnie:

metaorganizacja.

Nie jest to jednak jednorazowa i nieodwracalna droga. Metaorganizacja wytwarza nowe ograniczenia, zmienia relacje i otwiera nowe przestrzenie osiągalności. Koniec hierarchii staje się początkiem kolejnego cyklu organizacyjnego.

Dlatego właściwym obrazem emergencji logodygmatycznej nie jest wyłącznie drabina. Jest nim spirala:

zmiana wytwarza organizację, organizacja kształtuje dalszą zmianę, a sprawcza reorganizacja przekształca warunki kolejnych procesów emergencji.

W tym znaczeniu hierarchia emergencji organizacyjnej integruje najważniejsze kierunki dotychczasowego rozwoju logodygmatu: ontologię zmiany, teorię ograniczeń, teorię organizacji relacji, teorię tożsamości, przestrzeń możliwości, operatory transformacji, dynamikę sprawczą oraz metaontologię transformowalności.

Przypisy

[1] Pojęcie emergencji łączy zwykle dwa aspekty: zależność właściwości poziomu wyższego od organizacji poziomu niższego oraz względną autonomię właściwego dla niej opisu. Por. T. O’Connor, H.Y. Wong, „Emergent Properties”, The Stanford Encyclopedia of Philosophy.

[2] A.N. Whitehead, Process and Reality. An Essay in Cosmology, wydanie poprawione pod redakcją D.R. Griffina i D.W. Sherburne’a, Free Press, New York 1978. Filozofia procesu Whiteheada stanowi inspirację dla ujęć, w których stawanie się i zdarzenia otrzymują bardziej podstawowy status niż trwałe substancje.

[3] A. Moreno, M. Mossio, Biological Autonomy. A Philosophical and Theoretical Enquiry, Springer, Dordrecht 2015. Autorzy rozwijają koncepcję autonomii biologicznej opartą na wzajemnej zależności ograniczeń organizacyjnych.

[4] G. Nicolis, I. Prigogine, Self-Organization in Nonequilibrium Systems. From Dissipative Structures to Order through Fluctuations, Wiley, New York 1977; I. Prigogine, I. Stengers, Order out of Chaos. Man’s New Dialogue with Nature, Bantam Books, New York 1984. Koncepcja struktur dyssypatywnych pokazuje możliwość utrzymywania uporządkowanych struktur dzięki przepływom zachodzącym poza stanem równowagi.

[5] S.A. Kauffman, The Origins of Order. Self-Organization and Selection in Evolution, Oxford University Press, New York 1993.

[6] N. Luhmann, Social Systems, przeł. J. Bednarz Jr. i D. Baecker, Stanford University Press, Stanford 1995. Logodygmat wykorzystuje problem różnicy system–otoczenie, ale nie przejmuje całej architektury teorii Luhmanna.

[7] A. Moreno, M. Mossio, Biological Autonomy…; por. także rozważania dotyczące organizacji, autonomii i sprawczości w: M. Mossio (red.), Organization in Biology, Springer, Cham 2023. Przeniesienie tych kategorii na systemy społeczne lub instytucjonalne wymaga odrębnego uzasadnienia i jest autorską propozycją logodygmatu.

[8] H.R. Maturana, F.J. Varela, Autopoiesis and Cognition. The Realization of the Living, D. Reidel Publishing Company, Dordrecht 1980. Autopoiesis oznacza organizację procesów wytwarzających składniki uczestniczące w dalszym odtwarzaniu tej samej sieci procesów. Logodygmat nie utożsamia jednak każdej organizacji z systemem autopojetycznym.

[9] W.R. Ashby, An Introduction to Cybernetics, Chapman & Hall, London 1956. Cybernetyczne kategorie regulacji, sprzężenia zwrotnego i zmienności systemu stanowią historycznie ważne tło dla odróżnienia operatora, regulacji i sprawczości.

[10] A. Juarrero, Context Changes Everything. How Constraints Create Coherence, MIT Press, Cambridge, Massachusetts 2023. Koncepcja ograniczeń jako czynników organizujących przestrzeń możliwych przebiegów pozostaje bliska kierunkowi rozwijanemu w logodygmacie, choć nie jest z nim tożsama.

Bibliografia

Ashby W.R., An Introduction to Cybernetics, Chapman & Hall, London 1956.

Juarrero A., Context Changes Everything. How Constraints Create Coherence, MIT Press, Cambridge, Massachusetts 2023.

Kauffman S.A., The Origins of Order. Self-Organization and Selection in Evolution, Oxford University Press, New York 1993.

Luhmann N., Social Systems, przeł. J. Bednarz Jr., D. Baecker, Stanford University Press, Stanford 1995.

Maturana H.R., Varela F.J., Autopoiesis and Cognition. The Realization of the Living, D. Reidel Publishing Company, Dordrecht 1980.

Moreno A., Mossio M., Biological Autonomy. A Philosophical and Theoretical Enquiry, Springer, Dordrecht 2015.

Mossio M. (red.), Organization in Biology, Springer, Cham 2023.

Nicolis G., Prigogine I., Self-Organization in Nonequilibrium Systems. From Dissipative Structures to Order through Fluctuations, Wiley, New York 1977.

O’Connor T., Wong H.Y., „Emergent Properties”, The Stanford Encyclopedia of Philosophy.

Prigogine I., Stengers I., Order out of Chaos. Man’s New Dialogue with Nature, Bantam Books, New York 1984.

Whitehead A.N., Process and Reality. An Essay in Cosmology, wyd. popr. D.R. Griffin, D.W. Sherburne, Free Press, New York 1978.