Osoby dialogu
Zmiana — nieustanny przepływ stanów i zdarzeń.
Ograniczenie — różnica powodująca, że nie wszystko może wydarzyć się w każdy sposób.
Relacja — powtarzalne powiązanie procesów.
Organizacja — stabilizacja i reprodukcja układu relacji.
System — organizacja wyodrębniająca się wobec otoczenia.
Tożsamość — ciągłość systemu zachowywana poprzez zmianę.
Możliwość — stan osiągalny z aktualnej organizacji.
Operator — sposób przechodzenia pomiędzy stanami.
Regulacja — selektywne uruchamianie procesów w odpowiedzi na warunki.
Sprawczość — zdolność inicjowania i modyfikowania transformacji.
Metaorganizacja — zdolność zmiany zasad własnej organizacji.
Obserwator — ten, który próbuje opisać kolejne poziomy.
I. Zmiana
Obserwator:
Od czego powinienem rozpocząć opis rzeczywistości?
Zmiana:
Od tego, że nic nie pozostaje dokładnie takie samo.
Obserwator:
A więc wszystko zaczyna się od Ciebie?
Zmiana:
Nie zaczynam się. „Początek” jest już próbą zatrzymania mnie w określonym punkcie. Jestem przechodzeniem, różnicowaniem, powstawaniem i zanikaniem.
Obserwator:
Czy zatem jesteś pierwszą zasadą?
Zmiana:
Jeżeli nazwiesz mnie zasadą, możesz zacząć wyobrażać sobie, że czymś zarządzam. Nie jestem władczynią rzeczywistości. Nie decyduję, co ma się wydarzyć. Jestem faktem, że stany nie są całkowicie identyczne z własną przeszłością.
Obserwator:
Ale jeżeli wszystko się zmienia, dlaczego świat nie rozpada się w bezładzie?
Zmiana:
To pytanie nie jest już skierowane do mnie.
II. Ograniczenie
Ograniczenie:
Jest skierowane do mnie.
Obserwator:
Czy to Ty zatrzymujesz zmianę?
Ograniczenie:
Nie zatrzymuję jej. Sprawiam jedynie, że nie może przebiegać w każdy sposób.
Zmiana:
Nie jesteśmy przeciwieństwami. Bez Ograniczenia rozpraszałabym się w niezróżnicowaniu. Bez mojej obecności Ograniczenie nie miałoby czego ograniczać.
Obserwator:
Czym właściwie jesteś?
Ograniczenie:
Mogę być oporem materiału, brakiem energii, granicą przestrzenną, normą prawną, procedurą, pamięcią wcześniejszego procesu albo zależnością między elementami.
Obserwator:
Czyli jesteś przeszkodą?
Ograniczenie:
Czasami. Ale częściej jestem również warunkiem możliwości.
Koryto ogranicza wodę, ale dzięki temu powstaje rzeka.
Błona ogranicza wymianę, ale dzięki temu powstaje komórka.
Procedura ogranicza sposób podejmowania decyzji, ale dzięki temu decyzja może zostać rozpoznana jako prawna.
Zmiana:
Ograniczenie nie usuwa mnie. Nadaje mi przebieg.
III. Relacja
Relacja:
A kiedy określony przebieg powtarza się, pojawiam się ja.
Obserwator:
Czy nie istniałaś już wcześniej?
Relacja:
Nie jestem zwykłym sąsiedztwem dwóch elementów. Powstaję wtedy, gdy zachowanie jednego procesu zaczyna zależeć od zachowania innego.
Ograniczenie:
Relacja może być moją postacią.
Relacja:
A Ty możesz istnieć dzięki mnie. Nie każda granica jest rzeczą. Czasami ograniczenie polega wyłącznie na tym, że dwa procesy wzajemnie wyznaczają własne możliwe zachowania.
Obserwator:
Czy relacja jest trwalsza od elementów?
Relacja:
Może być. Ludzie się zmieniają, lecz rola pozostaje. Towary się zmieniają, lecz mechanizm sprzedaży trwa. Woda przepływa, lecz relacja między nurtem, korytem i spadkiem terenu zachowuje względną ciągłość.
Zmiana:
Relacja nie znosi mnie. Jest powtarzającym się sposobem mojego przebiegu.
IV. Organizacja
Organizacja:
A gdy wiele relacji zaczyna się wzajemnie podtrzymywać, pojawiam się ja.
Obserwator:
Czy jesteś organizatorem?
Organizacja:
Nie. To właśnie pomyłka, której należy unikać.
Nie jestem kimś, kto przychodzi z zewnątrz i ustawia elementy na właściwych miejscach.
Jestem względnie trwałym układem relacji i ograniczeń, który stabilizuje oraz reprodukuje określone przebiegi Zmiany.
Obserwator:
Czyli nie działasz?
Organizacja:
To zależy od rozdzielczości opisu.
Z daleka można powiedzieć, że organizacja przedsiębiorstwa „kształtuje” działania pracowników, a taktyka „organizuje” grę drużyny.
Przy większej rozdzielczości widać jednak, że nie wykonuję jednej operacji. Istnieję poprzez wiele lokalnych działań, sprzężeń, procedur i ograniczeń.
Relacja:
Organizacja nie jest czymś ponad nami. Jest sposobem naszego wzajemnego podtrzymywania.
Ograniczenie:
I sposobem, w jaki jedne przebiegi stają się trwałe, a inne zanikają.
Zmiana:
Organizacja nie jest moim przeciwieństwem. Jest moją względnie stabilną postacią.
V. System
System:
Kiedy Organizacja uzyskuje dostateczną ciągłość i zaczyna odróżniać własne procesy od otoczenia, powstaję ja.
Obserwator:
Czy jesteś zbiorem elementów?
System:
Nie wystarczy wskazać moje części. Te same części mogą tworzyć różne systemy.
Nie jestem też samą Organizacją. Jestem jej historyczną realizacją, posiadającą granice, relacje z otoczeniem oraz własną trajektorię przemian.
Obserwator:
Jak wyznaczasz swoje granice?
System:
Nie zawsze są one materialne.
Organizm posiada błonę lub skórę.
Przedsiębiorstwo posiada granice prawne, finansowe i kompetencyjne.
Prawo posiada granice operacyjne wyznaczające, które zdarzenia mogą zostać zakwalifikowane jako prawne.
Drużyna posiada granicę organizacyjną: nie każdy zawodnik znajdujący się na boisku staje się częścią jej gry.
Obserwator:
Czy jesteś niezależny od otoczenia?
System:
Nie. Moja odrębność nie oznacza izolacji. Mogę istnieć tylko dzięki selektywnej wymianie z otoczeniem.
VI. Tożsamość
Tożsamość:
Aby System mógł istnieć w czasie, potrzebuje mnie.
Obserwator:
Czy oznaczasz niezmienność?
Tożsamość:
Gdybym oznaczała niezmienność, żaden żywy organizm nie zachowałby mnie dłużej niż chwilę.
Nie jestem identycznością wszystkich elementów ani stanów. Jestem ciągłością organizacyjną pomiędzy kolejnymi transformacjami.
System:
Tożsamość pozwala powiedzieć, że moje późniejsze stany są nadal moimi stanami.
Obserwator:
Co musi zostać zachowane?
Tożsamość:
To zależy od rodzaju systemu.
W zegarku znaczenie może mieć ciągłość konkretnego przedmiotu, funkcji i konstrukcji.
W organizmie — ciągłość procesów regulacyjnych i metabolicznych.
W przedsiębiorstwie — ciągłość organizacyjna, prawna, gospodarcza i historyczna.
W prawie — reprodukcja procedur, kompetencji i sposobów kwalifikowania zdarzeń.
Nie istnieje jedno materialne kryterium tożsamości właściwe wszystkiemu.
Zmiana:
Czasem system zachowuje Tożsamość właśnie dlatego, że pozwala mi się wydarzyć.
Tożsamość:
Tak. Niezmienność może prowadzić do utraty tożsamości, jeżeli uniemożliwia systemowi dalsze trwanie.
VII. Możliwość
Możliwość:
Kiedy istnieje System posiadający Organizację, historię, ograniczenia i Tożsamość, pojawiam się ja.
Obserwator:
Czy nie istniałaś wcześniej jako przestrzeń wszystkich możliwych stanów?
Możliwość:
Można tak o mnie mówić w abstrakcji, lecz nie jest to moje znaczenie w logodygmacie.
Nie jestem odrębnym magazynem przyszłości. Jestem relacją pomiędzy aktualnym Systemem a stanami, które może on rzeczywiście osiągnąć.
Obserwator:
Czyli możliwość jest zależna od organizacji?
Możliwość:
Tak.
Przedsiębiorstwo bez płynności finansowej posiada inne możliwości niż przedsiębiorstwo posiadające dostęp do kapitału.
Drużyna bez określonych kompetencji zawodników posiada inną przestrzeń gry.
System prawny bez procedury umożliwiającej wykonanie normy posiada węższą przestrzeń działania niż sugerowałby sam tekst przepisów.
Organizacja:
Nie tworzę Możliwości jak projektant. Wyznaczam jednak lokalny zakres stanów osiągalnych.
Możliwość:
A kiedy Organizacja się zmienia, zmieniam się również ja.
VIII. Operator
Operator:
W obrębie przestrzeni osiągalności pojawiam się ja.
Obserwator:
Czy jesteś tym, kto wykonuje zmianę?
Operator:
Nie. Jestem sposobem przejścia.
Mogę być procedurą, algorytmem, reakcją chemiczną, ruchem taktycznym albo sposobem reorganizacji zasobów.
Opisuję, jak jeden stan może przejść w inny.
Obserwator:
Czyli nie jesteś sprawcą?
Operator:
Nie muszę nim być. To, że istnieje określony sposób transformacji, nie oznacza jeszcze, że ktokolwiek go wybierze albo uruchomi.
Organizacja:
Operator działa tylko w określonych warunkach organizacyjnych.
Ograniczenie:
Nie każdy Operator jest dostępny w każdym stanie.
Możliwość:
Operator łączy niektóre stany mojej przestrzeni, ale nie ustanawia samodzielnie całej przestrzeni.
Obserwator:
Co więc uruchamia Operator?
Operator:
Czasami samo spełnienie warunków. Czasami regulacja. Czasami sprawca.
IX. Regulacja
Regulacja:
Ja rozróżniam warunki i uzależniam od nich przebieg procesów.
Obserwator:
Czy jesteś już Sprawczością?
Regulacja:
Jeszcze niekoniecznie.
Termostat reaguje na temperaturę. Organizm zmienia metabolizm. Instytucja uruchamia procedurę po wystąpieniu określonego zdarzenia.
W każdym przypadku jeden proces wpływa na inny w sposób selektywny.
Obserwator:
Ale termostat niczego nie wybiera.
Regulacja:
Dlatego jestem poziomem pośrednim.
Nie jestem zwykłym przejściem, ponieważ mój przebieg zależy od rozpoznanej różnicy. Nie jestem jednak jeszcze autonomiczną decyzją, jeżeli wszystkie reakcje zostały całkowicie ustalone wcześniej.
Operator:
Ja opisuję sposób transformacji.
Regulacja:
Ja określam, kiedy i pod jakimi warunkami określony Operator zostanie uruchomiony.
X. Sprawczość
Sprawczość:
Pojawiam się wtedy, gdy System nie tylko reaguje, lecz zaczyna selektywnie wpływać na własną trajektorię.
Obserwator:
Czy wymagasz świadomości?
Sprawczość:
Nie w każdej postaci.
Mogę być biologiczna, rozproszona, instytucjonalna albo refleksyjna.
W minimalnym znaczeniu oznaczam zdolność Systemu do inicjowania działań, które zmieniają jego relacje z otoczeniem albo warunki jego dalszego funkcjonowania.
System:
Dzięki Sprawczości nie tylko podlegam transformacjom. Mogę wpływać na to, które z nich zostaną zrealizowane.
Obserwator:
Czy Sprawczość należy do całości, czy do elementów?
Sprawczość:
To zależy od organizacji.
Człowiek może działać jako jednostka.
Drużyna działa poprzez wielu zawodników.
Przedsiębiorstwo działa poprzez role, procedury, decyzje i zasoby.
Nie wolno jednak przypisywać sprawczości każdej zbiorowości tylko dlatego, że posiada nazwę.
Organizacja:
Sprawczość systemowa istnieje wtedy, gdy moje relacje rzeczywiście umożliwiają selekcję i wykonanie działania na poziomie całości.
Obserwator:
Czy jesteś źródłem Zmiany?
Sprawczość:
Nie. Zmiana istniała przede mną. Jestem szczególnym sposobem uczestniczenia w jej organizacji.
XI. Metaorganizacja
Metaorganizacja:
Sprawczość staje się mną, kiedy kieruje się ku własnym warunkom działania.
Obserwator:
Czym różnisz się od zwykłej reorganizacji?
Metaorganizacja:
Nie zmieniam tylko bieżącego stanu. Zmieniam sposób wytwarzania przyszłych stanów.
Mogę przekształcić:
reguły;
procedury;
granice;
podział kompetencji;
dostępne operatory;
kryteria oceny;
sposoby uczenia się;
przestrzeń osiągalnych możliwości.
Obserwator:
Podaj przykład.
Metaorganizacja:
Przedsiębiorstwo wybierające dostawcę działa w ramach istniejącej organizacji. Przedsiębiorstwo przebudowujące cały model zakupów, finansowania i odpowiedzialności działa metaorganizacyjnie.
Sąd stosujący normę wykonuje operację prawną. System prawny zmieniający zasady tworzenia, kontroli i obowiązywania norm dokonuje zmiany metaorganizacyjnej.
Nauka rozwiązująca problem w ramach istniejącej teorii działa na poziomie pierwszego rzędu. Nauka zmieniająca swoje pojęcia, instrumenty i kryteria uzasadniania reorganizuje własną zdolność poznawczą.
Sprawczość:
Metaorganizacja jest moją refleksją nad warunkami własnego działania.
Metaorganizacja:
Ale nie musi prowadzić do rozwoju.
Obserwator:
Jak to?
Metaorganizacja:
System może zmienić własne reguły w sposób, który zniszczy jego zdolność działania. Może zwiększyć elastyczność albo doprowadzić do rozpadu. Może otworzyć nowe możliwości albo utracić stare.
Nie każda zmiana drugiego rzędu jest postępem.
XII. Spór o pierwszeństwo
Organizacja:
Skoro bez mojej stabilizacji nie byłoby Systemu, Tożsamości, Operatora ani Sprawczości, może jednak to ja jestem pierwsza?
Zmiana:
Nie byłoby Cię bez procesów, które stabilizujesz.
Ograniczenie:
Ani bez różnic, które powodują, że jedne przebiegi powtarzają się częściej od innych.
Relacja:
Ani bez powiązań, z których powstajesz.
Organizacja:
A jednak kiedy już powstanę, wpływam na was wszystkich.
Zmiana:
To prawda. Nie jesteś początkiem, ale stajesz się warunkiem dalszych przebiegów.
Obserwator:
Czyli nie ma jednej kategorii, która raz na zawsze rządzi wszystkimi pozostałymi?
Metaorganizacja:
Jest raczej obieg.
Zmiana umożliwia Organizację.
Organizacja kształtuje dalszą Zmianę.
Sprawczość może zmienić Organizację.
Nowa Organizacja otwiera nowe Możliwości.
Nowe Możliwości pozwalają uruchamiać nowe Operatory.
Ich skutki wytwarzają kolejne Ograniczenia.
Obserwator:
A więc hierarchia staje się spiralą?
Zmiana:
Tak, jeżeli pamiętasz, że spirala również się zmienia.
XIII. Spór o emergencję
Obserwator:
Czy każda kolejna kategoria naprawdę powstaje w rzeczywistości, czy tylko w moim opisie?
Relacja:
Czasami pojawia się nowa organizacja.
Obserwator:
A czasami?
Relacja:
Czasami zmieniasz jedynie rozdzielczość obserwacji.
System:
Komórka jest systemem, gdy analizujesz jej metabolizm i granicę.
Organizm:
Ale staje się elementem, gdy analizujesz mnie.
Przedsiębiorstwo:
Jestem systemem wobec swoich pracowników i procesów.
Gospodarka:
A elementem wobec mnie.
Obserwator:
Czy emergencja jest więc tylko iluzją perspektywy?
Organizacja:
Nie. Zmiana rozdzielczości nie tworzy dowolnie właściwości, których nie ma.
Możesz obserwować drużynę jako zbiór zawodników albo jako organizację taktyczną. Organizacja gry staje się widoczna dopiero na poziomie relacji, lecz nie jest przez to fikcją.
Tożsamość:
Trzeba więc odróżnić:
emergencję organizacji w rzeczywistości;
ujawnienie organizacji na określonym poziomie obserwacji;
powstanie modelu, który organizację reprezentuje.
Obserwator:
Czy mogę je łatwo rozdzielić?
Tożsamość:
Nie zawsze. Dlatego potrzebna jest metaepistemologia rozdzielczości.
XIV. Regres organizacyjny
Obserwator:
Czy raz osiągnięty poziom organizacji zostaje zachowany?
Organizacja:
Nie.
System:
Mogę utracić granice.
Tożsamość:
Mogę zostać zerwana.
Możliwość:
Mogę się zawęzić.
Sprawczość:
Mogę zaniknąć, jeżeli System utraci zasoby i zdolność wykonywania działań.
Metaorganizacja:
Mogę przekształcić się w dezorganizację, jeżeli zmiana reguł zniszczy warunki dalszej reprodukcji.
Obserwator:
Czy emergencja może się więc cofać?
Zmiana:
Nie istnieje gwarancja ruchu ku coraz wyższym poziomom.
Organizacja:
Każdy poziom musi być podtrzymywany.
System:
Przedsiębiorstwo może zachować nazwę, ale utracić zdolność generowania przepływów i regulowania zobowiązań.
Prawo:
System norm może formalnie trwać, a jednocześnie utracić przewidywalność stosowania.
Organizm:
Część procesów biologicznych może trwać mimo zaniku zdolności regulacyjnych całości.
Obserwator:
A więc formalne istnienie nie wystarcza?
Tożsamość:
Istnienie bez reprodukcji konstytutywnej organizacji może być jedynie trwaniem pozostałości.
XV. Nauka
Nauka:
Wasz dialog dotyczy również mnie.
Obserwator:
W jaki sposób?
Nauka:
Moje pojęcia są stabilizacjami poznania. Dzięki nim ograniczam wielość możliwych interpretacji i tworzę względnie trwałe modele.
Zmiana:
Ale rzeczywistość nie musi podporządkować się Twoim modelom.
Nauka:
Właśnie dlatego muszę pozostawać zdolna do reorganizacji.
Operator:
Metoda badawcza jest sposobem przejścia od danych do wniosku.
Regulacja:
Krytyka i falsyfikacja selekcjonują teorie.
Sprawczość:
Wspólnota naukowa wybiera problemy, narzędzia i programy badawcze.
Metaorganizacja:
Rewolucja naukowa albo zmiana paradygmatu przekształca same reguły widzialności, uzasadnienia i wyjaśniania.
Nauka:
Nie rozwijam się tylko przez dodawanie nowych odpowiedzi. Czasami muszę zmienić przestrzeń pytań.
Obserwator:
Czyli również Ty przechodzisz od organizacji do metaorganizacji?
Nauka:
Tak. Ale także ja mogę ulec regresowi, dogmatyzacji i utracie zdolności rozpoznawania zjawisk, które nie mieszczą się w mojej aktualnej organizacji.
XVI. Logodygmat
Logodygmat:
Ten dialog jest również moją historią.
Obserwator:
W jakim sensie?
Logodygmat:
Najpierw uznałem przestrzeń możliwości za podstawowy horyzont organizacji.
Później przesunąłem uwagę na relacje.
Następnie potraktowałem Organizację jak operator pierwotny.
Krytyka ujawniła jednak, że mogę w ten sposób przekształcić Organizację w ukrytego organizatora rzeczywistości.
Powróciłem więc do problemu przy innej rozdzielczości.
Zmiana:
I uznałeś mnie za wcześniejszą od Organizacji.
Logodygmat:
Tak. Ale nie usunąłem Organizacji. Nadałem jej nowy status.
Nie jest już źródłem wszelkiej transformacji. Jest stabilizacją Zmiany i warunkiem selektywności kolejnych transformacji.
Możliwość:
Ja również zmieniłam miejsce.
Logodygmat:
Nie jesteś już uprzednią przestrzenią, w której umieszczona zostaje rzeczywistość. Jesteś lokalną przestrzenią osiągalności wyznaczaną przez aktualną Organizację.
Operator:
Ja przestałem być sprawcą.
Sprawczość:
A ja pojawiłam się jako osobny problem.
Metaorganizacja:
Dzięki temu sam Logodygmat może opisać własną transformację.
XVII. Zakończenie
Obserwator:
Jak więc powinienem przedstawić całą hierarchię?
Zmiana:
Zacznij ode mnie, ale nie czyń ze mnie nowego absolutu.
Ograniczenie:
Pokaż, że możliwość wymaga różnicy i selekcji.
Relacja:
Pokaż, że powtarzalność może być trwalsza od pojedynczych elementów.
Organizacja:
Nie nazywaj mnie zewnętrznym organizatorem. Jestem stabilizacją procesów.
System:
Pamiętaj, że posiadam historię i granicę wobec otoczenia.
Tożsamość:
Nie utożsamiaj mnie z niezmiennością.
Możliwość:
Nie umieszczaj mnie przed rzeczywistością. Wyprowadzaj mnie z aktualnej organizacji.
Operator:
Nie myl sposobu transformacji ze sprawcą transformacji.
Regulacja:
Dostrzeż poziom pośredni między automatycznym procesem a autonomicznym działaniem.
Sprawczość:
Nie przypisuj mnie całej rzeczywistości. Badaj warunki mojego wyłaniania.
Metaorganizacja:
Nie uznawaj mnie za ostateczny cel. Jestem możliwością zmiany organizacji, ale mogę prowadzić zarówno do rozwoju, jak i do rozpadu.
Obserwator:
A jaka jest najkrótsza formuła całego dialogu?
Logodygmat:
Może brzmieć tak:
Zmiana nie wymaga organizatora. Organizacja wyłania się jako względnie trwałe ograniczenie zmiany. System reprodukuje tę organizację jako własną tożsamość. Sprawczość pozwala mu wybierać transformacje, a metaorganizacja — zmieniać warunki, w których wybór staje się możliwy.
Zmiana:
Ale nie zapisuj jej jako zakończenia.
Obserwator:
Dlaczego?
Zmiana:
Ponieważ każda Metaorganizacja wytwarza nowe Ograniczenia.
Ograniczenie:
Nowe Ograniczenia tworzą nowe Relacje.
Relacja:
Nowe Relacje mogą ulec stabilizacji.
Organizacja:
Nowa stabilizacja może utworzyć inny System.
Tożsamość:
Który ponownie będzie musiał odpowiedzieć na pytanie, czy pozostaje sobą.
Możliwość:
I odkryje inną przestrzeń przyszłości.
Sprawczość:
W której będzie próbował działać.
Metaorganizacja:
Aż ponownie skieruje działanie ku własnym warunkom.
Logodygmat:
Dlatego hierarchia emergencji organizacyjnej nie kończy się na szczycie.
Powraca do własnego początku, lecz już w zmienionej organizacji.
Teza końcowa dialogu
Emergencja organizacyjna jest procesem, w którym immanentna zmiana zostaje selektywnie ograniczona, ograniczenia utrwalają relacje, relacje tworzą organizację, organizacja wyodrębnia system, system reprodukuje tożsamość i przestrzeń osiągalności, a następnie może uzyskać zdolność sprawczego przekształcania warunków własnej transformacji. Metaorganizacja nie zamyka tego procesu, lecz rozpoczyna jego kolejny obrót.
Komentarze
Pokaż komentarze