Teoria zegarka: od prawa Segala do izolacji poznawczej w bańkach medialnych

Kiedy człowiek odnosi wrażenie, że atakowany jest jego pogląd, może zacząć dyskusję. Kiedy odnosi wrażenie, że atakowana jest jego godność, zaczyna się bronić.

Wstęp. Prawo Segala i teoria zegarka

Istnieje znane powiedzenie przypisywane Lee Segalowi:

"A man with a watch knows what time it is. A man with two watches is never sure."

„Człowiek mający jeden zegarek wie, która jest godzina. Człowiek mający dwa zegarki nigdy nie jest pewien.”

Prawo Segala zwraca uwagę na bardzo ważny problem epistemologiczny: dopóki dysponujemy jednym źródłem informacji, żyjemy w poczuciu pewności. Pojawienie się drugiego źródła niekoniecznie zwiększa naszą wiedzę. Najpierw zwiększa naszą niepewność.

Autor teorii zegarka, choć nie znał prawa Segala, wykonał bardzo interesujący krok dalej.

Prawo Segala mówi:

jeden zegarek daje pewność,

dwa zegarki dają wątpliwość.

Natomiast teoria zegarka dodaje:

jeden zegarek może dawać złudną pewność,

drugi zegarek może być warunkiem wykrycia błędu.

W tym sensie teoria zegarka jest rozwinięciem prawa Segala z poziomu praktycznego problemu pomiaru czasu na poziom teorii poznania, źródeł wiedzy i mechanizmów manipulacji.

Teoria ta przypomina także słynne zdanie przypisywane Bertrandowi Russellowi:

„The whole problem with the world is that fools and fanatics are always so certain of themselves, and wiser people so full of doubts.”

Po polsku:

„Cały problem świata polega na tym, że głupcy i fanatycy są zawsze całkowicie pewni siebie, podczas gdy ludzie mądrzejsi pełni są wątpliwości.”

Co ciekawe, badacze cytatów zwracają uwagę, że najbliższe źródłowe sformułowanie Russella z 1933 r. brzmiało:

„The fundamental cause of the trouble is that in the modern world the stupid are cocksure while the intelligent are full of doubt.”

 („Podstawową przyczyną kłopotów jest to, że we współczesnym świecie głupcy są bezgranicznie pewni siebie, podczas gdy ludzie inteligentni pełni są wątpliwości.”)

1. Istota teorii zegarka

Punktem wyjścia jest historia zegarka, który:

nie był zepsuty,

nie spieszył się stale,

nie spóźniał się stale,

ale bardzo rzadko zatrzymywał się na kilkanaście minut, po czym ruszał dalej.

To właśnie ta cecha została uznana za najgroźniejszą.

Problem nie polegał na tym, że zegarek się mylił.

Problem polegał na tym, że użytkownik:

nie wiedział kiedy się myli,

nie miał sygnału ostrzegawczego,

ufał mu właśnie dlatego, że przez większość czasu działał poprawnie.

Na tej podstawie powstaje zasadnicza teza teorii:

Najgroźniejsze źródła informacji to nie te, które mylą się stale, lecz te, które są wiarygodne przez większość czasu, a okazjonalnie przekazują błędne informacje w sposób trudny do wykrycia.

Autor następnie rozwija tę myśl poprzez model oparty na trzech filarach:

Monopol

Brak alternatywnych źródeł porównania.

Zaufanie

Wiara odbiorcy w wiarygodność źródła.

Dyskredytacja alternatyw

Przekonanie odbiorcy, że nie warto korzystać z innych źródeł.

Połączenie tych trzech elementów tworzy warunki do manipulacji.

2. Zastosowania teorii zegarka

Media

To było pierwotne zastosowanie teorii.

Media są traktowane jako odpowiednik zegarka odpowiadającego nie na jedno pytanie („która godzina?”), lecz na wiele pytań dotyczących świata.

Im większa koncentracja źródeł informacji i im większe zaufanie odbiorców do jednego środowiska medialnego, tym łatwiejsze staje się kształtowanie percepcji rzeczywistości.

Blogosfera

Tutaj teoria została rozwinięta w dwóch kierunkach.

Jasna strona blogosfery

Blogerzy mogą pełnić funkcję dodatkowych zegarków.

Pozwalają:

porównywać relacje,

konfrontować interpretacje,

wychwytywać błędy dominujących źródeł.

Ciemna strona blogosfery

Alternatywne środowiska informacyjne mogą same stworzyć własny monopol.

Wówczas:

powstają własne autorytety,

powstają własne dogmaty,

krytycy stają się niewiarygodni z definicji.

Mechanizm jest identyczny, zmieniają się jedynie aktorzy.

Smartwatche

Autor zauważa, że współczesne urządzenia cyfrowe przekraczają możliwości klasycznej metafory.

Smartwatch nie tylko pokazuje godzinę.

Może:

gromadzić dane,

komunikować się z siecią,

śledzić zachowania użytkownika,

być aktualizowany zdalnie.

W ten sposób teoria zostaje rozszerzona na problem technologicznego nadzoru i zależności od infrastruktury cyfrowej.

Sztuczna inteligencja

Najciekawsze jest tu porównanie AI do:

„zegarka odpowiadającego na wszystkie pytania”.

Z punktu widzenia teorii nie jest najważniejsze, czy AI odpowiada poprawnie.

Najważniejsze staje się pytanie:

Czy użytkownik wie, kiedy AI się myli?

Problemem nie jest pojedynczy błąd.

Problemem jest połączenie:

autorytetu,

przekonującego sposobu mówienia,

trudności samodzielnej weryfikacji.

Psychologia

W trakcie naszej rozmowy teoria zaczęła wykraczać poza media.

Coraz wyraźniej okazywało się, że jej rzeczywistym przedmiotem może być nie monopol medialny, lecz:

izolacja poznawcza.

Nie chodzi więc tylko o to, jakie źródła istnieją.

Chodzi o to, z ilu źródeł człowiek faktycznie korzysta.

Teoria poznania

W tym miejscu teoria staje się najbardziej uniwersalna.

Dotyczy pytania:

Skąd wiem, że wiem?

oraz

Skąd wiem, że moje źródło wiedzy nie jest właśnie tym wadliwym zegarkiem?

Teoria zegarka staje się więc teorią ograniczonego zaufania do własnych źródeł poznania.

3. Falsyfikatory teorii zegarka

A. Bańki medialne

To najważniejszy falsyfikator, który pojawił się w naszej rozmowie.

Pierwotna teoria zakładała:

Tymczasem bańki medialne pokazują, że można osiągnąć bardzo podobny efekt bez monopolu.

Możliwa jest sytuacja, w której:

istnieją tysiące źródeł informacji,

panuje pełna wolność słowa,

człowiek sam ogranicza się do jednego środowiska.

W efekcie otrzymujemy:

Formalny pluralizm + Psychologiczne zamknięcie = Quasi-monopol

To bardzo ważne rozszerzenie teorii.

B. Ograniczone zaufanie nie oznacza nieograniczonej nieufności

Drugi istotny falsyfikator.

Teoria zegarka może być błędnie interpretowana jako zachęta do podejrzliwości wobec wszystkiego.

To byłby błąd.

Istnieje bowiem różnica między:

krytycznym zaufaniem,

całkowitą nieufnością.

Człowiek nie jest w stanie samodzielnie sprawdzić wszystkiego.

Każde funkcjonowanie społeczne wymaga pewnej dawki zaufania.

Prawdziwa lekcja teorii zegarka brzmi więc raczej:

Ufaj, ale zachowuj możliwość weryfikacji.

Nie:

Nie ufaj nikomu.

4. Bańki medialne jako psychologicznie narzucony quasi-monopol

To prawdopodobnie najciekawsze rozwinięcie teorii.

W klasycznej wersji istnieje jeden zegarek.

W wersji z bańkami:

zegarków jest bardzo wiele,

człowiek dobrowolnie patrzy tylko na jeden.

Mamy więc do czynienia z monopolem nie technicznym, lecz psychologicznym.

Co wzmacnia bańki?

W naszej rozmowie szczególnie ważne okazały się cztery mechanizmy:

wyśmiewanie,

moralne potępianie,

nazywanie ludzi głupimi,

sugerowanie, że samo słuchanie drugiej strony jest czymś podejrzanym.

Takie działania nie skłaniają człowieka do refleksji.

Powodują, że zaczyna bronić własnej tożsamości.

W efekcie jeszcze mocniej zamyka się we własnej grupie.

Moralizacja jako narzędzie izolacji

Szczególnie niebezpieczny jest moment, gdy spór przestaje dotyczyć poglądów, a zaczyna dotyczyć moralnej wartości rozmówcy.

Wtedy pytanie:

„Czy on ma rację?”

zostaje zastąpione pytaniem:

„Czy wolno go w ogóle słuchać?”

To fundamentalna zmiana.

Przykład „symetrystów”

W przywoływanym artykule pojawia się przykład określenia symetrystów mianem „współczesnych szmalcowników”.

Niezależnie od oceny samego sporu politycznego, przykład ten dobrze ilustruje omawiany mechanizm.

„Symetrysta” w najprostszym rozumieniu próbuje stosować te same kryteria oceny wobec różnych stron sporu.

Porównanie takiej postawy do szmalcownictwa nie jest zwykłą krytyką.

Przenosi spór z poziomu:

„mylisz się”

na poziom:

„reprezentujesz postawę moralnie odrażającą”.

Gdy taki język staje się powszechny, samo wysłuchanie argumentów drugiej strony zaczyna być przedstawiane jako moralnie podejrzane.

A to właśnie jest mechanizm budowania najtrwalszych baniek.

Atak na pogląd a atak na człowieka

Początkowo wydaje się, że dyskusja dotyczy poglądu:

„Uważam X.”

Na tym etapie możliwa jest normalna rozmowa.

Ktoś może odpowiedzieć:

„Nie zgadzam się. Uważam Y.”

albo:

„Moim zdaniem błędnie interpretujesz fakty.”

W takiej sytuacji człowiek może zmienić zdanie bez utraty twarzy.

Przyznaje jedynie:

„Myliłem się.”

Moment przełomowy

Sytuacja zmienia się radykalnie, gdy spór zostaje przeniesiony z poziomu poglądu na poziom osoby.

Schemat wygląda wtedy tak:

Etap 1

Mam pewne przekonanie.

Etap 2

Ktoś mówi:

„Jak można w to wierzyć?”

albo:

„Tylko idiota może tak myśleć.”

albo:

„Normalny człowiek nie czyta takich źródeł.”

Etap 3

Spór przestaje dotyczyć poglądu.

Etap 4

Spór zaczyna dotyczyć mojej inteligencji, uczciwości lub moralności.

Dlaczego to wzmacnia bańkę?

Od tej chwili człowiek nie broni już wyłącznie stanowiska.

Broni samego siebie.

Bo wycofanie się oznaczałoby psychologicznie nie tylko:

„Pomyliłem się.”

ale:

„Mieli rację, jestem tym głupkiem, za którego mnie uważają.”

To jest znacznie trudniejsze.

Dlatego bardzo często pojawia się efekt odwrotny do zamierzonego.

Im silniejszy atak:

tym silniejsza obrona,

tym większa identyfikacja z własną grupą,

tym mniejsza gotowość do słuchania argumentów.

Bańka jako wspólnota obronna

W tym momencie bańka przestaje być tylko źródłem informacji.

Staje się także źródłem:

godności,

bezpieczeństwa,

akceptacji,

poczucia przynależności.

Jeżeli ktoś atakuje bańkę, człowiek często słyszy:

„Atakują mnie.”

A wtedy naturalną reakcją jest schronienie się jeszcze głębiej we własnym środowisku.

Najgroźniejszy etap

Jeszcze bardziej niebezpieczny jest kolejny krok.

Pojawia się przekaz:

„Samo słuchanie tamtych jest moralnie podejrzane.”

Wtedy pytanie:

„Czy oni mają rację?”

zostaje zastąpione pytaniem:

„Czy wolno ich w ogóle słuchać?”

A następnie:

„Czy przyzwoity człowiek może z nimi rozmawiać?”

Przykład symetrystów

Właśnie dlatego przywołany przez autora przykład porównania symetrystów do „współczesnych szmalcowników” jest tak interesujący jako ilustracja mechanizmu.

Niezależnie od oceny samego sporu politycznego, mamy tu przejście od:

„Nie zgadzam się z waszą oceną sytuacji”

do:

„Wasza postawa jest moralnie porównywalna z jedną z najbardziej odrażających form kolaboracji.”

Po takim zabiegu rozmowa staje się niezwykle trudna.

Bo „symetrysta” nie jest już kimś, kto błędnie ocenia rzeczywistość.

Staje się kimś moralnie podejrzanym.

A wtedy samo wysłuchanie jego argumentów może zostać przedstawione jako coś niewłaściwego.

Najkrótsze podsumowanie

To zdanie dobrze zbiera cały mechanizm:

Atak na pogląd może prowadzić do dyskusji. Atak na godność człowieka najczęściej prowadzi do obrony. A obrona bardzo często kończy się jeszcze głębszym zamknięciem we własnej bańce.

I właśnie dlatego wyśmiewanie, stygmatyzowanie oraz moralne potępianie przeciwników tak często umacnia bańki medialne zamiast je rozbijać.

Wniosek końcowy

Po rozszerzeniu o problem baniek medialnych teoria zegarka przestaje być przede wszystkim teorią monopolu medialnego.

Staje się teorią izolacji poznawczej.

Jej najważniejsze pytanie brzmi już nie:

„Ile istnieje źródeł informacji?”

lecz:

„Ile źródeł informacji jestem gotów uznać za warte wysłuchania?”

Bo człowiek może żyć w świecie pełnym zegarków, a mimo to funkcjonować tak, jakby miał tylko jeden. I właśnie wtedy teoria zegarka osiąga swoją najbardziej uniwersalną postać.