Prawo jako forma życia

1. Prawo i pytanie o byt

Zanim prawo stanie się systemem normatywnym, procedurą lub techniką rozstrzygania sporów, jest ono pewnym sposobem istnienia relacji międzyludzkich. Każda teoria prawa, która pomija pytanie ontologiczne – czym prawo jest jako byt – ryzykuje redukcję prawa do zbioru reguł formalnych lub operacji językowych¹.

Od samego początku refleksja nad prawem splata się z metafizyką: pytaniem o to, jak forma odnosi się do rzeczywistości oraz w jaki sposób ogólna norma może regulować zawsze jednostkowe zdarzenie w czasie i przestrzeni.

Pytanie o naturę prawa jest w istocie pytaniem o relację pomiędzy:

• tym, co ogólne, a tym, co konkretne,

• formą a materią,

• normą a życiem,

• abstrakcją a zdarzeniem w czasie i przestrzeni.

2. Binarność jako pierwotna struktura prawa

Prawo w swojej najstarszej postaci funkcjonuje w strukturze binarnej: sprawiedliwe – niesprawiedliwe, dozwolone – zakazane, słuszne – niesłuszne. Binarność ta nie miała charakteru autonomicznie logicznego, lecz była zakorzeniona w ontologii czynu i konsekwencji².

Binarność ta nie była autonomiczna względem rzeczywistości. Przeciwnie – była wtórna wobec konkretnego zdarzenia, czynu lub relacji. Prawo nie poprzedzało życia, lecz wyrastało z niego jako forma jego organizacji.

Dopiero nowoczesność przekształca binarność w strukturę samoistną, zdolną funkcjonować bez odniesienia do konkretnego zdarzenia.

3. Starożytna Grecja: prawo między kosmosem a polis

W myśli greckiej prawo (nomos) było pojęciem głęboko zakorzenionym w porządku bytu. Nie istniało jako czysta forma oderwana od świata, lecz jako element kosmicznego i społecznego ładu.

U Heraklita nomos jest powiązany z logos – zasadą, która porządkuje zarówno naturę, jak i życie wspólnoty.

3.1 Platon: prawo między ideą a polis

W filozofii Platona prawo (nomos) nie jest techniką regulacji, lecz emanacją idei sprawiedliwości (dikaiosynē). W Państwie prawo zostaje podporządkowane idei dobra (agathon), która ma charakter ontologiczny, nie proceduralny³.

W Prawach Platon modyfikuje swoje stanowisko, godząc się na konieczność norm ogólnych, lecz wciąż podkreśla, że:

• prawo pisane nigdy nie zastąpi rozumnej oceny konkretnej sytuacji,

• oderwanie prawa od wychowania i praktyki życia prowadzi do jego degeneracji⁴.

Prawo u Platona nie istnieje bez odniesienia do konkretnej wspólnoty i jej życia.

3.2 Arystoteles: prawo, epieikeia i konkret

Arystoteles w Etyce nikomachejskiej oraz Polityce rozwija kluczowe rozróżnienie między:

• prawem jako normą ogólną,

• sprawiedliwością jako rozstrzygnięciem konkretnego przypadku⁵.

Pojęcie epieikeia (słuszności) oznacza konieczność korekty prawa ogólnego w zderzeniu z jednostkowym zdarzeniem. Arystoteles jasno stwierdza, że:

norma ogólna nie jest w stanie przewidzieć wszystkich możliwych przypadków, a jej bezrefleksyjne zastosowanie może prowadzić do niesprawiedliwości⁶.

Tym samym prawo nie poprzedza życia, lecz jest jego formą regulacji.

4. Forma i materia: klasyczna metafizyka prawa (Tomasz z Akwinu)

W myśli Tomasza z Akwinu prawo (lex) posiada strukturę analogiczną do bytu:

jest formą porządkującą materię społecznego działania⁷.

Prawo bez odniesienia do konkretnego dobra wspólnego (bonum commune) traci swój charakter normatywny i degeneruje się w czystą wolę władzy. Tomasz podkreśla, że:

• norma istnieje po to, by kierować działaniem,

• działanie zawsze jest jednostkowe i osadzone w czasie.

Oderwanie formy prawnej od materii czynu skutkuje prawem pozornym, zachowującym pozory obowiązywania, lecz tracącym sens ontologiczny⁸.

5. Dekalog: prawo zakorzenione w doświadczeniu życia

Dekalog jest jednym z najczystszych przykładów prawa, które:

• ma postać ogólnych norm,

• ale odnosi się bezpośrednio do elementarnych sytuacji życiowych.

„Nie zabijaj”, „nie kradnij”, „nie dawaj fałszywego świadectwa” nie są abstrakcyjnymi konstrukcjami. Są skondensowanym zapisem doświadczenia wspólnotowego, wynikają z realnych krzywd i realnych relacji.

Nie wymagają interpretacji proceduralnej, lecz odniesienia do faktu w czasie i przestrzeni.

6. Stammler: zmienna treść prawa natury

Rudolf Stammler, próbując zachować klasyczną intuicję prawa natury w warunkach nowoczesności, formułuje znaną tezę o **„zmiennej treści prawa natury”**⁹.

Prawo nie jest dla Stammlera ani czystą formą, ani faktualnym opisem rzeczywistości. Jest formą regulującą społeczne współdziałanie, której sens ujawnia się dopiero w odniesieniu do:

• realnych relacji,

• konkretnych konfliktów,

• historycznego kontekstu.

Stammler przeciwstawia się tym samym formalizmowi, który:

• absolutyzuje normę,

• ignoruje jej odniesienie do życia,

• traktuje prawo jako autonomiczną konstrukcję.

7. Prawo jako forma życia, a nie materiał procesowy

W porządkach klasycznych prawo było formą życia wspólnoty, nie zaś autonomicznym systemem operacji. Prawo istniało po to, by:

• porządkować relacje,

• zapobiegać konfliktom,

• przywracać ład w realnym świecie.

Współczesne przesunięcie polega na odwróceniu tej relacji:

• życie zaczyna być podporządkowywane formie,

• rzeczywistość staje się „materiałem procesowym”,

• konkretne zdarzenie traci znaczenie na rzecz jego abstrakcyjnej reprezentacji.

Jest to fundamentalna zmiana ontologiczna: prawo przestaje być formą życia, a staje się formą nad życiem.

8. Prawo martwe a prawo żywe

Prawo живе (żywe) to takie, które:

• odnosi się do konkretu,

• uwzględnia czas i miejsce,

• dopuszcza korektę na poziomie zastosowania,

• nie absolutyzuje własnej formy.

Prawo martwe to prawo, które:

• reprodukuje własne konstrukcje formalne,

• abstrahuje od rzeczywistości,

• zamienia zdarzenia w znaki,

• podporządkowuje życie regułom proceduralnym.

To rozróżnienie nie ma charakteru moralnego ani retorycznego – ma charakter ontologiczny.

Prawo traci swój ontologiczny sens w momencie, w którym forma zaczyna funkcjonować niezależnie od materii, a konkretne życie zostaje podporządkowane abstrakcyjnym konstrukcjom normatywnym, które przestają się odnosić do rzeczywistości w czasie i przestrzeni.

PRZYPISY – PODSTAWY KLASYCZNE

1. Por. M. Heidegger, Bycie i czas, przeł. B. Baran, Warszawa 2004, §7 – dla ontologicznego sensu pytania o byt.

2. Zob. H. Arendt, Kondycja ludzka, przeł. A. Łagodzka, Warszawa 2000, rozdz. V.

3. Platon, Państwo, ks. IV, 433a–434c, przeł. W. Witwicki, Warszawa 2003.

4. Platon, Prawa, ks. IV–V, 715b–722d, przeł. M. Maykowska, Warszawa 1997.

5. Arystoteles, Etyka nikomachejska, ks. V, 1137b–1138a, przeł. D. Gromska, Warszawa 2007.

6. Arystoteles, Polityka, ks. III, 1286a–1287a, przeł. L. Piotrowicz, Warszawa 2006.

7. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I–II, q. 90–91, przeł. P. Bełch, Londyn–Warszawa 1985.

8. Ibidem, I–II, q. 96, a. 4.

9. R. Stammler, Die Lehre vom richtigen Rechte, Leipzig 1902; por. tenże, Theory of Justice, transl. P. Wilk, New York 1925.