Abstrakt
Artykuł rozwija koncepcję polityki modalnej jako konsekwencję wcześniejszych analiz logiki, semantyki, komunikacji, pamięci i tożsamości. Punktem wyjścia jest teza, że współczesna polityka coraz rzadziej organizuje się wokół osób, idei lub programów, a coraz częściej wokół procesów rozpoznawalności. Autor argumentuje, że w warunkach społeczeństwa komunikacyjnego polityk nie jest przede wszystkim podmiotem sprawującym władzę, lecz efektem reprodukcji określonych form widzialności. W rezultacie polityka staje się autopoietyczną organizacją rozpoznawalności społecznej, a problem władzy zostaje przekształcony w problem reprodukcji obecności w przestrzeni komunikacyjnej.
1. Wprowadzenie
Klasyczna filozofia polityki koncentrowała się na pytaniu:
Kto powinien rządzić?
Od Platona po nowoczesne teorie państwa analizowano:
• cnotę,
• kompetencję,
• legitymizację,
• suwerenność,
• reprezentację.
Wspólnym założeniem pozostawało przekonanie, że polityka jest organizowana przez podmioty.
Współczesne społeczeństwo komunikacyjne przesuwa jednak punkt ciężkości.
Coraz częściej najważniejsze staje się nie to:
kto posiada władzę,
lecz:
kto jest rozpoznawany jako posiadający władzę.
2. Od władzy do rozpoznawalności
W klasycznej polityce rozpoznawalność była skutkiem pozycji politycznej.
Najpierw istniał:
• król,
• cesarz,
• przywódca,
• premier.
Dopiero później pojawiała się publiczna widzialność.
W społeczeństwie komunikacyjnym zależność coraz częściej ulega odwróceniu.
Widzialność poprzedza władzę.
Rozpoznawalność staje się warunkiem legitymizacji.
Polityk musi być najpierw obecny w przestrzeni komunikacyjnej, aby móc funkcjonować jako uczestnik procesu politycznego.
3. Logodygmat polityczny
Podobnie jak komunikacja reprodukuje znaczenia, a pamięć reprodukuje obserwatora, polityka reprodukuje formy rozpoznawalności.
Przedmiotem polityki nie są wyłącznie decyzje.
Przedmiotem polityki stają się warunki społecznego uznania.
System polityczny nieustannie odpowiada na pytania:
• kto jest widoczny,
• kto jest słyszalny,
• kto jest reprezentowany,
• kto może występować jako uczestnik debaty.
4. Polityk jako forma komunikacyjna
Klasyczne teorie polityki opisywały polityka jako osobę.
Perspektywa modalna proponuje inne ujęcie.
Polityk funkcjonuje jako forma komunikacyjna.
Oznacza to, że jego znaczenie nie wynika wyłącznie z indywidualnych cech.
Powstaje w wyniku ciągłej reprodukcji:
• w mediach,
• w instytucjach,
• w debatach publicznych,
• w pamięci zbiorowej.
Osoba i funkcja nie są już tym samym.
5. Paradoks przywództwa
W tradycyjnych społeczeństwach politycznych szczególne znaczenie posiadała silna osobowość.
Przywódca miał:
• przekraczać przeciętność,
• organizować wspólnotę,
• podejmować decyzje.
W społeczeństwach komunikacyjnych pojawia się paradoks.
Zbyt silna osobowość może utrudniać reprodukcję systemu.
Im większa różnica pomiędzy osobą a funkcją, tym większe ryzyko konfliktu pomiędzy autentycznością a instytucjonalnością.
6. Autentyczność i rozpoznawalność
Nowoczesna kultura polityczna często odwołuje się do autentyczności.
Jednak autentyczność również podlega reprodukcji komunikacyjnej.
Społeczeństwo nie rozpoznaje autentyczności bezpośrednio.
Rozpoznaje określone znaki autentyczności.
Powstaje paradoks:
im bardziej autentyczność staje się wartością polityczną, tym bardziej staje się elementem komunikacyjnej organizacji rozpoznawalności.
7. Replika polityczna
W poprzednich analizach replika została przedstawiona jako forma reprodukcji społecznej.
Analogicznie funkcjonuje polityka.
System nie musi reprodukować konkretnych osób.
Reprodukuje formy polityczne.
Mogą one przyjmować postać:
• reformatora,
• technokraty,
• obrońcy tradycji,
• eksperta,
• buntownika,
• mediatora.
Jednostki przemijają.
Formy pozostają.
8. Społeczeństwo komunikacyjne
Im bardziej społeczeństwo opiera się na komunikacji, tym większego znaczenia nabiera widzialność.
Władza nie znika.
Zmienia sposób istnienia.
Coraz częściej funkcjonuje poprzez:
• uwagę,
• obecność medialną,
• zdolność definiowania tematów,
• kontrolę nad interpretacją wydarzeń.
Polityka staje się organizacją uwagi społecznej.
9. Emancypacja i paradoks reprezentacji
Nowoczesność interpretowała emancypację jako wzrost autonomii podmiotów.
Jednak wzrost autonomii prowadzi jednocześnie do wzrostu znaczenia komunikacyjnej reprezentacji.
Jednostka polityczna staje się coraz bardziej zależna od mechanizmów uznania społecznego.
Powstaje paradoks reprezentacji.
Im bardziej polityka odwołuje się do wolności jednostki, tym bardziej zależy od struktur rozpoznawalności zbiorowej.
10. Autopoiesis polityki
System polityczny nie reprodukuje wyłącznie decyzji.
Reprodukuje własne warunki istnienia.
Musi stale odtwarzać:
• uczestników,
• instytucje,
• procedury,
• symbole,
• formy legitymizacji.
W tym sensie polityka jest systemem autopoietycznym.
Nieustannie produkuje warunki własnej reprodukcji.
11. Polityka a prawda
Klasyczna filozofia polityczna często zakładała, że polityka powinna realizować określoną wizję prawdy.
Perspektywa modalna przesuwa uwagę.
Podstawowym problemem staje się nie tyle prawdziwość stanowisk politycznych, ile zdolność ich reprodukcji w przestrzeni komunikacyjnej.
Nie oznacza to zaniku prawdy.
Oznacza zmianę poziomu analizy.
Pytanie brzmi:
Jak określone interpretacje rzeczywistości uzyskują status politycznie obowiązujących?
12. Ontologia rozpoznawalności politycznej
Jeżeli klasyczna polityka była ontologią władzy, a nowoczesna polityka ontologią podmiotu, to polityka modalna staje się ontologią rozpoznawalności.
Najważniejsze pytanie brzmi:
Jakie warunki umożliwiają społeczne rozpoznanie określonych osób, idei i instytucji jako politycznie istotnych?
To właśnie te warunki organizują współczesne życie polityczne.
13. Wnioski
Polityka modalna nie jest teorią państwa ani teorią rządzenia.
Jest teorią reprodukcji rozpoznawalności.
Podobnie jak semantyka organizuje znaczenie, komunikacja organizuje interpretację, pamięć organizuje ciągłość obserwatora, a tożsamość organizuje rozpoznawalność osoby, tak polityka organizuje rozpoznawalność zbiorową.
Współczesna władza nie istnieje wyłącznie poprzez decyzje.
Istnieje poprzez zdolność do reprodukcji własnej obecności w przestrzeni komunikacyjnej.
W tym sensie polityka staje się autopoietyczną organizacją widzialności społecznej.
Przypisy
1. Max Weber, Wirtschaft und Gesellschaft (Gospodarka i społeczeństwo), 1922.
2. Carl Schmitt, Der Begriff des Politischen (Pojęcie polityczności), 1932.
3. Niklas Luhmann, Die Politik der Gesellschaft (Polityka społeczeństwa), 2000.
4. Humberto Maturana, Francisco Varela, Autopoiesis and Cognition, 1980.
5. Jacques Lacan, Écrits, 1966.
6. Jürgen Habermas, The Theory of Communicative Action, 1981.
7. Michel Foucault, The Subject and Power, 1982.
8. Guy Debord, La Société du spectacle (Społeczeństwo spektaklu), 1967.
9. Pierre Bourdieu, Language and Symbolic Power, 1991.
Komentarze
Pokaż komentarze (6)